Alıç (Yemişen, Ekşi Muşmula, Beyaz Diken veya Mayıs Ağacı): Botanik Özellikleri, Bileşimi, Tıbbi Kullanımları ve Güvenli Kullanım

Alıç, Crataegus cinsine ait dikenli çalı ve küçük ağaçların ortak adıdır. Türkiye’de özellikle yemişen, ekşi muşmula, beyaz diken ve Mayıs ağacı adlarıyla da bilinir; ancak halk adları ve bunların hangi türe karşılık geldiği bölgeden bölgeye değişebilir. Crataegus cinsi Rosaceae (gülgiller) familyasında yer alır ve çok sayıda tür içerir. Avrupa’da bitkisel tıbbi ürünlerde en çok değerlendirilen türler arasında Crataegus monogyna, C. laevigata, C. pentagyna ve C. azarolus bulunur. Avrupa İlaç Ajansı’nın alıç yaprağı ve çiçeğine ilişkin değerlendirmesi de tek bir tür yerine bu Crataegus türlerini ve bazı durumlarda bunların hibritlerini kapsar.

Alıç, yalnızca geleneksel tıpta kullanılan bir bitki değildir. Meyveleri gıda olarak tüketilirken, özellikle yaprak ve çiçeklerinden hazırlanan ekstreler farmakolojik ve klinik araştırmalara konu olmuştur. Bununla birlikte alıcın kalp-damar hastalıklarındaki etkileri konusunda laboratuvar ve klinik veriler aynı düzeyde değildir. Özellikle kalp yetmezliği gibi ciddi hastalıklarda mevcut kanıtlar, alıcın standart tıbbi tedavinin yerine geçebileceğini göstermemektedir.

Alıç nedir?

Crataegus cinsi, Kuzey Yarımküre’nin ılıman bölgelerinde yayılış gösteren dikenli, odunsu bitkilerden oluşur. Türler birbirine oldukça benzeyebildiği için yalnızca meyvenin rengine veya yaprak şekline bakarak kesin tür teşhisi yapmak her zaman mümkün değildir.

Türkiye’de alıç adıyla farklı Crataegus türleri kullanılmaktadır. Bu nedenle “alıç = yalnızca Crataegus monogyna” şeklinde bir eşleştirme bilimsel açıdan yeterli değildir. Avrupa’da tıbbi amaçla değerlendirilen materyal de birden fazla Crataegus türünü kapsar.

Alıçların karakteristik özellikleri arasında dikenli dallar, loblu veya dişli yapraklar, beyaz ya da beyazımsı çiçekler ve sonbaharda olgunlaşan küçük meyveler bulunur.

Botanik özellikleri

Alıç türleri çoğunlukla yaprak döken çalı veya küçük ağaçlardır. Tür ve yetişme koşullarına göre boyları değişir. Gövde ve yaşlı dallar gri-kahverengi tonlarda olabilirken genç sürgünler daha açık renkli ve esnektir. Dalların kısa, sert ve sivri dikenler taşıması cinsin en belirgin morfolojik özelliklerinden biridir.

Yapraklar almaşık dizilir. Yaprak şekli türlere göre değişmekle birlikte özellikle C. monogyna gibi türlerde belirgin biçimde loblu yapraklar görülür. Yaprakların lob sayısı ve derinliği, çiçek özellikleri ve meyvenin çekirdek sayısı tür teşhisinde kullanılan morfolojik karakterler arasındadır.

Çiçekler genellikle ilkbaharda açar ve çoğunlukla beyaz ya da beyazımsı renktedir. Çiçekler küçük kümeler hâlinde bulunur ve böceklerle tozlaşır. Crataegus türlerinin önemli bir bölümü hermafrodit çiçeklere sahiptir; dolayısıyla alıç için genel olarak “iki evcikli bir bitkidir” denmesi doğru değildir.

Meyveler botanik açıdan yalancı meyve niteliğinde pome olarak değerlendirilir. Olgunlukta kırmızı, turuncu-kırmızı veya koyu kırmızı renkler görülebilir. İçerdiği çekirdek sayısı türlere göre değişir. Örneğin C. monogyna adından da anlaşılacağı üzere genellikle tek çekirdeklidir.

Alıçlar farklı habitatlara uyum sağlayabilir. Çalılıklarda, orman açıklıklarında, orman kenarlarında, taşlık alanlarda ve tarım alanlarının çevresinde görülebilir. Bazı türler kuraklığa dayanıklı olmakla birlikte türlerin ekolojik gereksinimleri birbirinin aynısı değildir.

Alıcın kimyasal bileşimi

Alıcın (Crataegus spp.) kimyasal yapısı tek bir “etken madde” ile açıklanamaz. Crataegus cinsinde çok sayıda ikincil metabolit tanımlanmıştır ve bunların dağılımı türe, bitkinin kullanılan kısmına, gelişim dönemine, yetişme koşullarına ve ekstraksiyon yöntemine göre değişir. Bu nedenle yaprak, çiçek ve meyvenin kimyasal bileşimi aynı değildir.

Alıç fitokimyası üzerine temel derlemeler, özellikle flavonoidler, proantosiyanidinler ve antosiyaninler üzerinde yoğunlaşmıştır. Bunun yanında fenolik asitler, triterpenler, organik asitler, şekerler, yağ asitleri, lignanlar ve çeşitli terpenik bileşikler de farklı Crataegus türlerinde tanımlanmıştır. 2012 yılında yayımlanan kapsamlı bir kimya derlemesi yaklaşık 30 Crataegus türünün kimyasal verilerini incelemiş ve türler arasında belirgin bir fitokimyasal çeşitlilik bulunduğunu göstermiştir.

2023 tarihli daha geniş bir derlemede ise literatürde Crataegus cinsinden 337 farklı kimyasal bileşiğin tanımlandığı bildirilmiştir. Bu sayı, bütün alıç türlerinin tek bir bitkide 337 bileşik içerdiği anlamına gelmez; farklı türlerde ve farklı bitki kısımlarında çeşitli araştırmalarla tanımlanan bileşiklerin toplamını ifade eder.

Flavonoidler

Alıçta en iyi karakterize edilmiş bileşik gruplarından biri flavonoidlerdir. Özellikle yaprak ve çiçeklerde çeşitli flavonoid glikozitleri belirlenmiştir.

Literatürde en sık bildirilen bileşikler arasında:

• hiperozit (hyperoside),
• vitexin,
• vitexin-2”-O-ramnosid,
• rutin,
• kuersetin ve kuersetin glikozitleri,
• kaempferol türevleri

yer alır.

2012 tarihli kapsamlı Crataegus kimyası derlemesinde hiperozit ve vitexin ile bunların glikozillenmiş türevleri, cins içerisinde en sık araştırılan flavonoidler arasında gösterilmiştir. Bununla birlikte flavonoid profili türler arasında oldukça değişkendir; dolayısıyla bir tür için belirlenen bileşimi bütün Crataegus türlerine aktarmak doğru değildir.

Özellikle Crataegus monogyna üzerinde yapılan çalışmalarda rutin, vitexin, vitexin-2”-O-ramnosid ve hiperozit gibi flavonoidlerin yapraklarda bulunduğu gösterilmiştir. Aynı çalışmalarda bitkinin farklı organlarının ve gelişim dönemlerinin farklı polifenol profillerine sahip olduğu ortaya konmuştur.

Burada önemli bir nokta vardır: “Alıcın ana flavonoidi hiperozittir” şeklinde mutlak bir ifade kullanmak doğru değildir. Hiperozit önemli ve sık bildirilen bir bileşendir; ancak miktarı ve baskınlığı kullanılan türe, bitki kısmına ve analiz yöntemine göre değişebilir.

Flavan-3-oller ve proantosiyanidinler

Alıcın ikinci önemli polifenol grubu flavan-3-oller ve proantosiyanidinlerdir.

Bu grupta özellikle:

• kateşin,
• epikateşin,
• çeşitli prosiyanidin oligomerleri

tanımlanmıştır.

Crataegus monogyna üzerine yapılan çalışmalar, prosiyanidin B2, B4, B5, C1 ve D1 gibi oligomerik yapıların yanı sıra daha büyük oligomerik proantosiyanidinlerin de bulunabildiğini bildirmektedir. Ancak bu bileşiklerin tamamının bütün Crataegus türlerinde veya bütün bitki kısımlarında aynı şekilde bulunduğu söylenemez.

Bitkinin gelişim dönemi de önemlidir. C. monogyna üzerine yapılan derlemelerde proantosiyanidinlerin özellikle olgunlaşmamış meyvelerde yüksek düzeylerde bulunabildiği, buna karşılık flavonol ve flavon türlerinin özellikle çiçek tomurcuklarında daha belirgin olabildiği bildirilmiştir.

Bu nedenle alıç meyvesinin kimyasal bileşimi incelenirken olgun ve olgunlaşmamış meyvelerin birbirinden ayrılması gerekir.

Fenolik asitler

Alıçta flavonoidlerin yanı sıra çeşitli fenolik asitler de bulunur. C. monogyna ile ilgili çalışmalarda özellikle:

• klorojenik asit,
• kafeik asit,
• p-kumarik asit,
• ferulik asit,
• gallik asit,
• protokatekuik asit,
• p-hidroksibenzoik asit,
• siringik asit

gibi fenolik bileşikler bildirilmiştir.

Bunların yanında alıç meyve ve diğer bitki kısımlarında malik, sitrik, süksinik, tartarik ve kinik asit gibi organik asitler de saptanmıştır. Askorbik asit de bazı Crataegus materyallerinde belirlenmiştir.

Fenolik asitlerin miktarı kullanılan bitki kısmına ve ekstraksiyon koşullarına bağlı olarak değişir. Bu nedenle literatürde bildirilen tek bir “alıç fenolik asit miktarı” bulunmaz.

Antosiyaninler

Özellikle kırmızı renkli alıç meyvelerinde antosiyaninler önemli pigmentlerdir. Crataegus monogyna meyvelerinde en sık bildirilen antosiyaninlerden ikisi:

• siyanidin-3-O-glukozit
• siyanidin-3-O-arabinozit

olmuştur. Siyanidin-3-O-galaktozit de bazı çalışmalarda tanımlanmıştır.

Bununla birlikte farklı çalışmalar, C. monogyna meyvelerinde başka antosiyanin türevleri de bildirmiştir. Bu farklılıkların bir bölümü kullanılan analitik yöntemlerden, örneklerin yetişme koşullarından ve meyvenin olgunluk derecesinden kaynaklanabilir. Bu nedenle bütün alıç meyvelerinin aynı antosiyanin profilini taşıdığı söylenemez.

Triterpenler

Crataegus türlerinde pent asiklik triterpenler de tanımlanmıştır. Özellikle C. monogyna araştırmalarında ursolik asit, oleanolik asit ve krataegolik asit gibi triterpenik bileşiklere rastlanmıştır.

Bu bileşikler alıcın polifenol dışındaki önemli ikincil metabolitlerinden biridir. Ancak triterpenlerin alıcın insanlardaki klinik etkilerinden doğrudan sorumlu olduğunu söylemek için yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır. Bu bileşiklerin çeşitli biyolojik aktiviteleri deneysel sistemlerde araştırılmış olsa da kimyasal bileşiğin varlığı ile klinik tedavi etkinliği birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

Şekerler ve organik bileşikler

Alıç meyveleri yalnızca fenolik bileşiklerden oluşmaz. Meyve dokusunda glukoz, fruktoz, sakkaroz ve ksiloz gibi şekerler belirlenmiştir. Literatürde fruktozun bazı alıç örneklerinde başlıca şekerlerden biri olduğu bildirilmiştir.

Meyvenin organik asit profili de tadı ve besinsel özellikleri açısından önemlidir. Malik ve sitrik asit başta olmak üzere çeşitli organik asitlerin yanında askorbik asit ve başka fenolik asitler farklı Crataegus örneklerinde belirlenmiştir.

Yağ asitleri ve tokoferoller

Alıç meyve ve çiçeklerinde yağ asitleri de bulunur. Özellikle C. monogyna üzerinde yapılan ayrıntılı çalışmalarda doymuş ve doymamış yağ asitlerinin yanı sıra tokoferoller araştırılmıştır.

Barros ve arkadaşlarının C. monogyna üzerinde yaptığı çalışmada çiçek tomurcukları, çiçekler, olgunlaşmamış meyveler, olgun meyveler ve aşırı olgunlaşmış meyveler ayrı ayrı incelenmiş; protein, yağ, karbonhidrat, şeker, yağ asitleri, tokoferoller, fenolik bileşikler, flavonoidler, β-karoten ve askorbik asit açısından farklılıklar belirlenmiştir.

Bu bulgu önemlidir çünkü “alıç meyvesinin kimyasal bileşimi” sabit bir değer değildir. Meyvenin olgunluk aşaması bile ölçülen bileşiklerin miktarını değiştirebilir.

Lignanlar ve terpenik bileşikler

Crataegus cinsinin fitokimyasal çeşitliliği flavonoidlerle sınırlı değildir. Kapsamlı derlemelerde lignanlar, yağ asitleri, organik asitler, monoterpenler, seskiterpenler, diğer terpenoidler ve steroidler de raporlanmıştır.

Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, bu bileşiklerin bir kısmının belirli türlerde veya belirli bitki bölümlerinde tanımlanmış olmasıdır. Bu nedenle bunların hepsini Crataegus monogyna‘nın veya Türkiye’de “alıç” adıyla toplanan her bitkinin standart bileşenleri olarak sunmak doğru olmaz.

Bitkinin hangi bölümünde hangi bileşikler bulunur?

Kimyasal profilin değerlendirilmesinde bitkinin bölümü özellikle önemlidir. Literatür genel olarak şu tabloyu desteklemektedir:

Bitki bölümü	Literatürde öne çıkan bileşikler
Yaprak	Flavonoidler, flavonoid glikozitleri, proantosiyanidinler ve fenolik asitler
Çiçek / çiçek tomurcuğu	Flavonoidler, özellikle flavonol ve flavon türevleri; çeşitli fenolik bileşikler
Olgunlaşmamış meyve	Proantosiyanidinler ve diğer polifenoller
Olgun meyve	Antosiyaninler, flavonoidler, fenolik asitler, organik asitler ve şekerler
Diğer dokular	Triterpenler ve farklı ikincil metabolitler

Bu dağılım kesin ve değişmez bir biyokimyasal harita değildir. Aynı tür içinde bile coğrafi köken, mevsim, gelişim dönemi ve ekstraksiyon yöntemi kimyasal sonuçları değiştirebilir. C. monogyna çalışmalarında yaprak, çiçek ve meyvenin polifenol profillerinin birbirinden farklı olduğu açıkça gösterilmiştir.

Alıcın “etken maddesi” var mı?

Alıcın tek bir etken maddesi yoktur. Bu ifade özellikle tıbbi içerik açısından önemlidir.

Alıç preparatlarının araştırıldığı farmakolojik çalışmalar çoğunlukla tek bir saf molekülü değil, birden fazla polifenol ve diğer bileşenleri içeren bitki ekstrelerini değerlendirmiştir. Bu nedenle alıcın biyolojik etkilerini yalnızca hiperozit, vitexin veya prosiyanidinlerden birine bağlamak bilimsel olarak yeterli değildir.

Ayrıca aynı “alıç ekstresi” ifadesi farklı ürünlerde aynı kimyasal bileşimi garanti etmez. Kullanılan Crataegus türü, bitkinin bölümü, ekstraksiyon çözücüsü ve standardizasyon yöntemi ekstrenin kimyasal profilini değiştirebilir. Bu nedenle klinik araştırmalarda kullanılan standardize ekstrenin sonuçlarını, herhangi bir alıç meyvesine, çayına veya standardize edilmemiş bitkisel ürüne doğrudan aktarmak doğru değildir.

Bilimsel olarak güvenli sonuç

Alıcın kimyasal yapısında en iyi belgelenmiş gruplar flavonoidler ve proantosiyanidinlerdir. Bunlara fenolik asitler, antosiyaninler, triterpenler, organik asitler, şekerler, yağ asitleri ve başka ikincil metabolitler eşlik eder. Ancak bu bileşiklerin miktarı ve dağılımı Crataegus türleri ve bitkinin kullanılan kısmı arasında önemli farklılıklar gösterir.

Dolayısıyla alıcın kimyasal bileşimini anlatırken “flavonoidler ve proantosiyanidinler içerir” demek güçlü biçimde desteklenen bir ifadedir; buna karşılık belirli bir bileşiği bütün alıç türlerinin “ana etken maddesi” olarak göstermek veya belirli bir miktarı bütün alıç ürünlerine genellemek bilimsel açıdan doğru değildir.

Alıç hangi amaçlarla kullanılır?

Alıç, geleneksel Avrupa bitkisel tıbbında uzun süredir kalp-damar sistemiyle ilişkili yakınmalar için kullanılmaktadır. Bununla birlikte modern Avrupa düzenleyici yaklaşımı, geleneksel kullanım ile klinik olarak kanıtlanmış tedavi etkinliğini birbirinden ayırmaktadır.

Avrupa İlaç Ajansı’nın mevcut değerlendirmesinde alıç yaprağı ve çiçeği preparatları, ciddi bir kalp hastalığı dışlandıktan sonra sinirlilikle ilişkili geçici kalp yakınmalarında, örneğin çarpıntı hissinde, geleneksel kullanıma dayalı olarak değerlendirilmektedir. Aynı preparatlar hafif zihinsel stres belirtilerinin giderilmesine ve uykuya yardımcı olmaya yönelik geleneksel kullanım kapsamında da ele alınmaktadır. Bu değerlendirme, etkinliğin klinik çalışmalarla kesin olarak kanıtlandığı anlamına gelmez; EMA açık biçimde bu kullanımlar için klinik çalışma kanıtının sınırlı olduğunu belirtmektedir.

Dolayısıyla alıcı “kalp yetmezliğini tedavi eden bitki” olarak tanımlamak bilimsel açıdan doğru değildir.

Kalp yetmezliği açısından kanıtlar ne söylüyor?

Alıç ekstreleri kalp yetmezliği açısından çok sayıda klinik araştırmada incelenmiştir. Özellikle WS 1442 adı verilen standardize bir Crataegus yaprak-çiçek ekstresi bu araştırmaların önemli bir bölümünde kullanılmıştır.

Büyük ölçekli SPICE çalışmasında, NYHA sınıf II-III kalp yetmezliği ve sol ventrikül ejeksiyon fraksiyonu %35 veya daha düşük olan 2.681 hasta değerlendirilmiştir. Hastalar mevcut standart tedavilerine ek olarak günde 900 mg WS 1442 veya plasebo almış ve 24 ay izlenmiştir. Çalışmanın birincil sonlanım noktası bakımından alıç ekstresi ile plasebo arasında anlamlı fark bulunmamıştır. Dolayısıyla bu çalışma, alıç ekstresinin kalp yetmezliğinde morbidite veya mortaliteyi azaltan kanıtlanmış bir tedavi olduğunu desteklememektedir.

Benzer şekilde HERB-CHF çalışmasında NYHA sınıf II-III kronik kalp yetmezliği bulunan hastalarda altı aylık alıç kullanımının altı dakikalık yürüme mesafesi, yaşam kalitesi ve çeşitli fonksiyonel ölçütler üzerinde anlamlı bir üstünlük sağlamadığı bildirilmiştir.

Bu nedenle alıç, kalp yetmezliğinde reçete edilen tedavilerin yerine kullanılmamalıdır. Özellikle nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma, yeni başlayan veya belirginleşen çarpıntı gibi belirtiler bulunan kişinin önce tıbbi değerlendirmeden geçmesi gerekir.

Alıç tansiyonu düşürür mü?

Alıç preparatlarının kan basıncı üzerindeki etkisi de araştırılmıştır. 2025 yılında yayımlanan bir meta-analiz, randomize plasebo kontrollü altı çalışmadaki toplam 428 katılımcının verilerini incelemiş ve alıç kullanımının sistolik kan basıncında istatistiksel olarak anlamlı bir azalmayla ilişkili olduğunu bildirmiştir. Bununla birlikte çalışmaların dozları, süreleri ve kullanılan preparatları birbirinden farklıydı; araştırmacılar daha büyük ve metodolojik açıdan güçlü çalışmalara ihtiyaç olduğunu vurgulamıştır.

Bu nedenle alıcı hipertansiyon tedavisinin yerine koymak veya reçete edilmiş tansiyon ilaçlarını bırakmak bilimsel kanıta dayalı değildir. Alıç kullanılan kişilerde kan basıncının düşebileceği ihtimali nedeniyle özellikle antihipertansif ilaçlarla birlikte kullanım sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.

Alıcın olası farmakolojik etkileri

Laboratuvar ve klinik araştırmalar birlikte değerlendirildiğinde Crataegus preparatlarının kardiyovasküler sistem üzerinde birden fazla mekanizma üzerinden etkili olabileceği düşünülmektedir. Flavonoidler ve oligomerik proantosiyanidinler başta olmak üzere polifenolik bileşikler, deneysel modellerde damar fonksiyonu, oksidatif stres ve kardiyak hücrelerin işleviyle ilişkili çeşitli biyolojik süreçler üzerinde incelenmiştir.

Bununla birlikte “pozitif inotropik”, “vazodilatör” veya “antiaritmik” gibi farmakolojik etkilerin laboratuvar ve deneysel düzeyde gösterilmesi, alıç preparatlarının insanlarda klinik olarak kalp yetmezliğini veya ritim bozukluğunu tedavi ettiği anlamına gelmez. İnsan çalışmalarında kullanılan preparatların kimyasal profili, dozları ve standardizasyonu da birbirinden farklıdır.

Bu nedenle klinik değerlendirme yapılırken bitkinin kendisinden ziyade hangi türün hangi bölümünün, hangi ekstraksiyon yöntemiyle hazırlanmış ve hangi bileşik açısından standardize edilmiş olduğu önem taşır.

Alıç meyvesi ile yaprak-çiçek preparatı aynı şey değildir

Alıç hakkında yapılan önemli hatalardan biri, meyve ile yaprak-çiçek preparatlarının aynı farmakolojik profile sahip olduğunun varsayılmasıdır.

Alıç meyvesi esas olarak gıda olarak tüketilir. Fenolik bileşikler, organik asitler, pigmentler ve çeşitli besin öğeleri içerir. Meyvelerin geleneksel ve modern gıda kullanımının yanı sıra farklı farmakolojik özellikleri de araştırılmıştır.

Buna karşılık Avrupa’daki bitkisel tıbbi ürün değerlendirmelerinde özellikle Crataegi folium cum flore, yani alıç yaprağı ve çiçeği materyali öne çıkmaktadır. EMA’nın monografında değerlendirilen materyaller arasında kurutulmuş ve parçalanmış yaprak-çiçek, taze yaprak-çiçek suyu ve çeşitli kuru veya sıvı ekstreler bulunur.

Dolayısıyla bir meyve çayı, bir yaprak-çiçek ekstresi ve belirli miktarda oligomerik proantosiyanidin içeren standardize bir preparatın etkilerini birbirinin yerine koymak doğru değildir.

Alıç nasıl kullanılır?

Alıç için tek bir standart “günlük doz” vermek bilimsel açıdan uygun değildir. Çünkü preparatın türü, kullanılan bitki bölümü, ekstraksiyon yöntemi ve aktif bileşiklerin standardizasyonu dozu doğrudan etkiler.

EMA’nın değerlendirdiği preparatlar arasında çay şeklinde kullanılan kurutulmuş yaprak ve çiçek materyali ile farklı konsantrasyonlardaki kuru ve sıvı ekstreler bulunur. Bu ürünlerin kullanım şekli ve dozu ürünün kendi farmasötik özelliklerine göre belirlenmelidir.

Bu nedenle internet ortamında farklı kaynaklarda görülen “günde 900 mg”, “günde 1.800 mg” veya “günde üç fincan” gibi rakamların tüm alıç ürünleri için geçerli tek bir doz gibi sunulması doğru değildir. Örneğin 900 mg/gün dozu, SPICE çalışmasında kullanılan belirli bir standardize WS 1442 ekstresine aittir; bütün alıç preparatlarına genellenemez.

Alıç güvenli midir?

Alıç preparatları klinik araştırmalarda genel olarak tolere edilebilir bulunmuştur; ancak “doğal olduğu için tamamen risksizdir” şeklinde bir yaklaşım bilimsel değildir.

EMA’nın değerlendirdiği yaprak-çiçek preparatlarında ciddi bir güvenlilik sorunu belirlenmemiş olmakla birlikte, kullanım sırasında ortaya çıkan veya devam eden belirtilerin değerlendirilmesi gerekir. EMA ayrıca kalple ilişkili yakınmaların ancak ciddi nedenler bir hekim tarafından dışlandıktan sonra geleneksel alıç preparatlarıyla ele alınmasını önermektedir.

Klinik çalışmalarda mide-bağırsak yakınmaları, baş dönmesi veya diğer hafif advers olaylar bildirilebilmekte; kullanılan preparata ve çalışılan popülasyona göre güvenlilik profili değişebilmektedir. HERB-CHF çalışmasında advers olaylar alıç grubunda daha sık bildirilmiştir.

İlaç kullananlar neden dikkatli olmalı?

Alıcın kardiyovasküler sistem üzerindeki olası etkileri nedeniyle kalp ve tansiyon ilaçları kullanan kişilerde profesyonel değerlendirme önemlidir. Özellikle kalp yetmezliği, ritim bozukluğu veya hipertansiyon nedeniyle düzenli ilaç kullanan bir kişinin tedavisine kendi başına alıç ekstresi eklemesi uygun değildir.

Burada önemli olan, alıcın bütün ilaçlarla kesin olarak “tehlikeli etkileşim yaptığı” şeklinde genelleme yapmak yerine, ilaç ile bitkisel preparatın birlikte değerlendirilmesidir. Kullanılan ürünün standardizasyonu, dozu, hastanın kardiyovasküler durumu ve eş zamanlı ilaçları etkileşim riskini belirleyen unsurlardır.

Kimler alıç kullanmadan önce sağlık profesyoneline danışmalı?

Özellikle şu gruplarda alıç preparatlarının gelişigüzel kullanılması uygun değildir:

• Kalp yetmezliği, ritim bozukluğu, koroner arter hastalığı veya başka bir kardiyak hastalığı bulunanlar,
• Düzenli kalp veya tansiyon ilacı kullananlar,
• Gebe veya emzirenler,
• Çocuklar ve ergenler,
• Açıklanamayan göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma veya yeni başlayan çarpıntısı bulunanlar,
• Birden fazla kronik hastalığı veya çoklu ilaç kullanımı bulunanlar.

EMA’nın mevcut geleneksel kullanım değerlendirmesinde kalple ilişkili yakınmalar için kullanım yetişkinlerle sınırlandırılmış ve ciddi hastalıkların önceden dışlanması koşulu getirilmiştir. Hafif zihinsel stres ve uykuya yardımcı kullanım ise yetişkinler ve 12 yaş üzerindeki ergenler için değerlendirilmiştir. Belirtiler iki haftadan uzun sürerse veya kötüleşirse sağlık profesyoneline başvurulması gerektiği belirtilmektedir.

Alıç hangi durumlarda tıbbi değerlendirmeyi geciktirmemelidir?

Alıç özellikle kalp-damar sağlığıyla ilişkilendirildiği için bazı belirtiler bitkisel ürün kullanımıyla geçiştirilemez. Yeni başlayan veya şiddetlenen göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı, bayılma, istirahatte çarpıntı, bacaklarda yeni gelişen belirgin şişlik veya hızlı kötüleşen egzersiz kapasitesi gibi belirtiler altta yatan kardiyovasküler hastalığın işareti olabilir.

Bu belirtilerin varlığında alıç kullanarak beklemek yerine tıbbi değerlendirme gerekir. Alıç preparatlarının ciddi kalp hastalıklarının tedavisi yerine kullanılabileceğine ilişkin yeterli klinik kanıt bulunmamaktadır. SPICE çalışmasının sonuçları da kalp yetmezliğinde standardize alıç ekstresinin önemli klinik sonlanımları iyileştirdiğini göstermemiştir.

Alıcın diğer kullanım alanları

Alıç meyveleri birçok bölgede gıda olarak tüketilir. Taze veya kurutulmuş meyveler çeşitli geleneksel gıda ürünlerinde kullanılabilir. Meyvenin besin ve polifenol içeriği nedeniyle fonksiyonel gıda açısından da araştırıldığı bilinmektedir.

Dikenli yapısı nedeniyle bazı Crataegus türleri doğal çitlerde ve peyzaj uygulamalarında kullanılabilir. Yoğun dallanma ve dikenler, kuşlar açısından barınma ve yuvalama alanı sağlayabilir. Ancak bu ekolojik özelliklerin türden türe değişebileceği unutulmamalıdır.

Alıç (Crataegus spp.), Rosaceae familyasına ait ve Türkiye’de birden fazla türü bulunan önemli bir bitki grubudur. Meyveleri gıda olarak tüketilirken, özellikle yaprak ve çiçeklerinden hazırlanan ekstreler kardiyovasküler sistem üzerindeki olası etkileri nedeniyle bilimsel araştırmalarda geniş biçimde incelenmiştir.

Alıcın kimyasal profilinde flavonoidler ve oligomerik proantosiyanidinler başta olmak üzere çok sayıda fenolik bileşik bulunur. Bu bileşiklerin antioksidan, damar fonksiyonu ve kardiyak fizyolojiyle ilişkili çeşitli etkileri deneysel araştırmalarda ortaya konmuştur. Ancak bu mekanistik bulgular, alıcın herhangi bir kalp hastalığını tedavi ettiği anlamına gelmez.

İnsan çalışmalarında özellikle kalp yetmezliği açısından sonuçlar daha temkinli değerlendirilmelidir. Büyük SPICE çalışmasında standardize WS 1442 ekstresi önemli kardiyak olayların birincil sonlanımını anlamlı biçimde azaltmamıştır. Bu nedenle alıç, kalp yetmezliği veya diğer ciddi kardiyovasküler hastalıkların standart tedavisine alternatif değildir.

Güncel Avrupa düzenleyici değerlendirmesi ise alıç yaprağı ve çiçeği preparatlarının, ciddi hastalıklar dışlandıktan sonra sinirlilikle ilişkili geçici çarpıntı gibi yakınmalarda ve hafif stres ile uyku sorunlarında geleneksel kullanıma dayalı olarak değerlendirilebileceğini belirtmektedir. Buradaki “geleneksel kullanım” ifadesi, klinik etkinliğin kesin olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

Bu nedenle alıç için bilimsel açıdan en doğru yaklaşım, onu ne “mucizevi bir kalp bitkisi” olarak görmek ne de geleneksel kullanımını bütünüyle yok saymaktır. Hangi Crataegus türünün kullanıldığı, bitkinin hangi bölümünün tercih edildiği, preparatın nasıl hazırlandığı ve hangi klinik amaçla kullanıldığı birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle kalp-damar hastalığı veya düzenli ilaç kullanımı söz konusu olduğunda alıç preparatlarının sağlık profesyoneli bilgisi dışında tedaviye eklenmesi uygun değildir.

Kaynaklar

1. Edwards, J. E., Brown, P. N., Talent, N., Dickinson, T. A., & Shipley, P. R. (2012). A review of the chemistry of the genus Crataegus. Phytochemistry, 79, 5–26. https://doi.org/10.1016/j.phytochem.2012.04.006
2. Nabavi, S. F., Habtemariam, S., Ahmed, T., Sureda, A., Daglia, M., Sobarzo-Sánchez, E., & Nabavi, S. M. (2015). Polyphenolic composition of Crataegus monogyna Jacq.: From chemistry to medical applications. Nutrients, 7(9), 7708–7728. https://doi.org/10.3390/nu7095361
3. Barros, L., Carvalho, A. M., & Ferreira, I. C. F. R. (2011). Comparing the composition and bioactivity of Crataegus monogyna flowers and fruits used in folk medicine. Phytochemical Analysis, 22(2), 181–188. https://doi.org/10.1002/pca.1267
4. Yang, B., & Liu, P. (2012). Composition and health effects of phenolic compounds in hawthorn (Crataegus spp.) of different origins. Journal of the Science of Food and Agriculture, 92(8), 1578–1590. https://doi.org/10.1002/jsfa.5671
5. Özcan, M., Hacıseferoğulları, H., Marakoğlu, T., & Arslan, D. (2005). Hawthorn (Crataegus spp.) fruit: Some physical and chemical properties. Journal of Food Engineering, 69(4), 409–413. https://doi.org/10.1016/j.jfoodeng.2004.08.032
6. Bahorun, T., Aumjaud, E., Ramphul, H., Rycha, M., Luximon-Ramma, A., Trotin, F., & Aruoma, O. I. (2003). Phenolic constituents and antioxidant capacities of Crataegus monogyna (Hawthorn) callus extracts. Nahrung/Food, 47(3), 191–198. https://doi.org/10.1002/food.200390045
7. Kirakosyan, A., Seymour, E., Kaufman, P. B., Warber, S., Bolling, S., & Chang, S. C. (2003). Antioxidant capacity of polyphenolic extracts from leaves of Crataegus laevigata and Crataegus monogyna (Hawthorn) subjected to drought and cold stress. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 51(14), 3973–3976. https://doi.org/10.1021/jf030096r
8. Prinz, S., Ringl, A., Huefner, A., Pemp, E., Kopp, B., & Popov, A. (2007). 4-Oxo-flavonoids from Crataegus monogyna Jacq. Phytochemistry, 68(8), 1175–1181.