Aksöğüt (Salix alba): Özellikleri, Kullanım Alanları ve Sağlık Açısından Dikkat Edilmesi Gerekenler

Aksöğüt, bilimsel adıyla Salix alba L., söğütgiller (Salicaceae) familyasına ait, özellikle akarsu ve göl kıyıları gibi nemli alanlarla özdeşleşmiş yaprak döken bir ağaçtır. Yapraklarının alt yüzeyindeki ince, ipeksi tüyler nedeniyle gümüşümsü-beyaz bir görünüm kazanır ve bu özelliği türün “beyaz söğüt” olarak tanınmasına katkıda bulunur.

Aksöğüt yalnızca botanik açıdan değil, bitkisel tıp tarihi açısından da önemli bir türdür. Söğüt kabuğunun ağrı ve ateş gibi şikâyetlerde kullanımı çok eski dönemlere uzanır. Söğütlerde bulunan salisin, 19. yüzyılda salisilik asit ve daha sonra asetilsalisilik asit (aspirin) araştırmalarının gelişmesine katkıda bulunan önemli bileşiklerden biridir. Ancak buradan hareketle söğüt kabuğunu doğrudan “doğal aspirin” olarak tanımlamak bilimsel açıdan yanıltıcıdır. Söğüt kabuğu ile aspirin aynı kimyasal bileşime veya aynı farmakolojik profile sahip değildir.

Bu nedenle aksöğütü değerlendirirken hem geleneksel kullanımını hem de modern bilimsel kanıtların sınırlarını birlikte ele almak gerekir.

Aksöğüt nedir?

Salix alba L., Kew’in güncel taksonomik veritabanında kabul edilmiş bir tür olarak yer almaktadır. Doğal yayılış alanı Avrupa’dan Kuzey Çin’e ve Kuzeybatı Afrika’ya kadar uzanır; Türkiye de türün doğal yayılış alanı içerisindedir.

Aksöğüt özellikle:

• nehir ve dere kenarlarında,
• göl ve sulak alanların çevresinde,
• nemli topraklarda,
• taşkın ovalarında

görülebilir.

Hızlı büyüyebilen bir ağaç olması ve kök sisteminin su kenarındaki toprakları tutmaya yardımcı olması nedeniyle ekolojik ve peyzaj açısından da önem taşır.

Aksöğütün botanik özellikleri

Aksöğüt, uygun koşullarda oldukça büyük boyutlara ulaşabilen, yaprak döken bir ağaçtır. Gövdesi yaşlandıkça gri-kahverengi renk alır ve kabukta belirgin çatlaklar oluşur.

Genç sürgünleri ince ve esnek yapıdadır. Bu esneklik, söğüt dallarının tarih boyunca sepetçilik ve çeşitli el sanatlarında kullanılmasının da nedenlerinden biridir.

Yaprakları

Aksöğütün en kolay ayırt edilebilen özelliklerinden biri yapraklarıdır.

Yapraklar:

• almaşık dizilir,
• uzun ve dar bir yapıya sahiptir,
• kenarları ince dişlidir,
• üst yüzeyleri yeşil,
• alt yüzeyleri ise ince, ipeksi tüyler nedeniyle daha açık ve gümüşümsü görünür.

Yaprakların alt yüzeyindeki bu beyazımsı görünüm, ağacın rüzgârda karakteristik bir gümüş-beyaz renk kazanmasına neden olur.

Çiçekleri

Söğütler iki evcikli (dioik) bitkilerdir; yani erkek ve dişi çiçekler genellikle farklı bireylerde bulunur. Çiçekler, söğütlerde “kedicik” veya amentum adı verilen çiçek durumlarında toplanır. Çiçeklenme genellikle ilkbahar döneminde gerçekleşir.

Meyvesi

Döllenmenin ardından kapsül tipinde meyveler oluşur. Meyvelerde çok sayıda küçük tohum bulunur. Tohumların üzerindeki ince tüyler, rüzgârla taşınmalarını kolaylaştırır.

Aksöğüt nerelerde yetişir?

Salix alba doğal olarak Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya’nın geniş bir bölümünde yayılış gösterir. Kew verileri Türkiye’yi de doğal yayılış alanı içerisinde listeler.

Tür özellikle suya yakın, nemli habitatlarla ilişkilidir.

Bu nedenle aksöğüt:

• dere kenarlarında,
• nehir kıyılarında,
• göl çevrelerinde,
• taşkın alanlarında

daha sık görülür. Ancak “yalnızca sulak alanlarda yetişir” demek doğru değildir. Uygun koşullarda farklı nemli topraklarda da yetişebilir.

Aksöğüt kabuğunda hangi bileşikler bulunur?

Aksöğütün tıbbi açıdan en çok araştırılan kısmı kabuğudur. Söğüt kabuğunun kimyasal yapısı yalnızca salisinden ibaret değildir. Söğüt cinsinde çok sayıda salisinoid (fenolik glikozit), flavonoid, tanen ve diğer fenolik bileşik tanımlanmıştır. Güncel fitokimyasal araştırmalar, Salix cinsinin kimyasal açıdan oldukça zengin olduğunu göstermektedir.

Salisin

En çok bilinen bileşik salicindir. Salisin vücutta metabolize edilerek salisilatlarla ilişkili metabolitlere dönüşür. Salisilatların ağrı, ateş ve inflamasyonla ilişkili biyolojik süreçler üzerinde etkileri vardır. Ancak önemli bir nokta şudur;  Söğüt kabuğunun etkisini yalnızca salisin açıklamaz. Söğüt kabuğunda salicortin ve diğer salisinoidlerin yanı sıra flavonoidler ve polifenoller de bulunur. Bu nedenle söğüt kabuğunun farmakolojik etkisinin çok bileşenli olması muhtemeldir.

Salicortin ve diğer salisinoidler

Salicortin, söğütlerde bulunan önemli salisinoidlerden biridir. Bunun yanında farklı söğüt türlerinde çok sayıda başka fenolik glikozit de tanımlanmıştır. Burada önemli bir bilimsel ayrım vardır: her söğüt türünün kimyasal profili aynı değildir. Hatta farklı Salix türlerinin kabuklarındaki fenolik bileşim önemli ölçüde değişebilir. S. alba dahil 13 farklı söğüt türünün karşılaştırıldığı HPLC-MS çalışması bu çeşitliliği göstermiştir. Bu nedenle standart olmayan bir söğüt kabuğunun “şu kadar salisin içerdiğini” yalnızca bitkinin adına bakarak söylemek doğru değildir.

“Aksöğüt doğal aspirindir” demek doğru mu?

Bu ifade halk arasında oldukça yaygındır ancak bilimsel olarak dikkatli kullanılmalıdır. Söğüt kabuğu salisin içerir ve salisin, salisilatların farmakolojisi ile aspirin tarihinin gelişiminde önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle söğüt, aspirin araştırmalarının önemli doğal öncüllerinden biri olarak tanımlanabilir.

Ancak:

Salisin ≠ aspirin

Aspirinin kimyasal adı asetilsalisilik asittir (asetilsalisilik asit). Salisin ise farklı bir bileşiktir. Ayrıca söğüt kabuğunda salisinin yanı sıra başka salisinoidler ve polifenoller bulunduğundan, söğüt kabuğunun etkisi aspirininkiyle birebir aynı değildir. “Aksöğüt, aspirin geliştirilmesinin tarihsel öncüllerinden biri olan salisin bakımından zengin söğüt türlerinden biridir.”

Aksöğüt ne için kullanılır?

Modern bitkisel tıpta tıbbi amaçla esas olarak söğüt kabuğu preparatları kullanılmaktadır. Avrupa İlaç Ajansı’nın (EMA) söğüt kabuğu preparatları hakkındaki değerlendirmesinde, kullanım alanları kanıt düzeyine göre ayrılmıştır.

Bel ağrısı

Söğüt kabuğunun en güçlü klinik kanıtlarından biri bel ağrısı alanındadır.Cochrane derlemesinde, günlük 120 veya 240 mg salisin içeren standartlaştırılmış Salix alba preparatlarının kısa süreli bel ağrısında plaseboya kıyasla ağrı ve kurtarıcı ilaç kullanımında daha iyi sonuçlar verdiğine ilişkin orta kalitede kanıt bildirilmiştir. Bununla birlikte araştırmaların sayısı sınırlıdır ve daha büyük, iyi tasarlanmış çalışmalara ihtiyaç vardır.EMA da belirli söğüt kabuğu preparatlarını kısa süreli bel ağrısının tedavisi için “well-established use” kapsamında değerlendirmiştir.

Hafif eklem ağrıları

Söğüt kabuğu preparatları geleneksel olarak hafif eklem ağrılarının giderilmesinde kullanılmıştır.Ancak burada kanıt düzeyi bel ağrısındaki kadar güçlü değildir. EMA, bu kullanım için klinik çalışmaların sınırlı olduğunu ve mevcut kanıtların geleneksel kullanımı desteklediğini belirtmektedir. “Söğüt kabuğu preparatları hafif eklem ağrılarının giderilmesi amacıyla geleneksel olarak kullanılmaktadır; klinik kanıtlar sınırlıdır.”

Baş ağrısı ve ateş

Söğüt kabuğu preparatları geleneksel olarak baş ağrısı ve soğuk algınlığıyla ilişkili ateş için de kullanılmıştır.EMA bu kullanımları esas olarak “traditional use” (geleneksel kullanım) kapsamında değerlendirmektedir. Bunun anlamı, kullanımın uzun bir geçmişe sahip olduğu ancak klinik etkinliği kesin olarak ortaya koyan kanıtların sınırlı olduğudur.

Romatizma ve osteoartrit konusunda ne biliyoruz?

Söğüt kabuğu, uzun yıllardır romatizmal yakınmalar ve eklem ağrıları için kullanılmaktadır.Bazı klinik araştırmalar ve derlemeler ağrı üzerinde olumlu etkiler bildirmiş olsa da çalışmaların sayısı ve metodolojik kalitesi sınırlıdır. Bu nedenle söğüt kabuğunun osteoartrit veya romatizmal hastalıkların tedavisi için kesin olarak etkili olduğu söylenemez.Burada özellikle “tedavi” ile “semptomların hafifletilmesi” ayrımına dikkat edilmelidir.

Söğüt kabuğunun etkisi nasıl ortaya çıkar?

Salisin vücutta metabolize olur ve salisilatlarla ilişkili bileşiklere dönüşür. Salisilatlar, inflamasyon ve ağrıda rol oynayan siklooksijenaz (COX) yolakları üzerinde etki gösterebilir. Bununla birlikte söğüt kabuğunun farmakolojik etkisinin yalnızca salisinden kaynaklandığı düşünülmemektedir. Flavonoidler ve diğer polifenolik bileşikler de toplam etkiye katkıda bulunabilir.Söğüt kabuğu bazı çalışmalarda NSAİİ’lere kıyasla iyi tolere edilmiş görünse de bunu “mideye zarar vermez” veya “aspirinden daha güvenlidir” şeklinde genellemek doğru değildir.

Söğüt kabuğu nasıl kullanılır?

Burada özellikle dikkatli olmak gerekir.

Söğüt kabuğundaki salisin ve diğer aktif bileşiklerin miktarı:

• tür,
• genetik özellikler,
• ağacın yaşı,
• yetişme koşulları,
• kabuğun hangi dönemde toplandığı,
• kullanılan ekstraksiyon yöntemi

gibi faktörlere göre değişebilir. Farklı Salix türlerinde salisin miktarlarının oldukça geniş bir aralıkta değişebildiği gösterilmiştir.Bu nedenle “şu kadar gram kabuğu kaynatın” şeklinde evrensel bir doz vermek, özellikle standart olmayan bitki materyali için güvenilir değildir.Tıbbi amaçla kullanılacak ürünlerde, aktif bileşen miktarı belirlenmiş ve güvenlilik bilgileri bulunan standardize preparatlar daha kontrollü bir seçenektir.EMA’nın değerlendirdiği tıbbi söğüt kabuğu preparatları belirli ekstrakt türleri ve dozları üzerinden tanımlanmıştır; bunları doğrudan evde hazırlanmış söğüt kabuğu çayına eşitlemek doğru değildir.

Aksöğütün başka kullanım alanları

Aksöğüt yalnızca tıbbi açıdan önemli değildir.

Sepetçilik ve el sanatları

Söğüt dallarının esnek yapısı nedeniyle farklı Salix türleri tarih boyunca:

• sepet,
• örgü ürünleri,
• çit,
• çeşitli el sanatları

üretiminde kullanılmıştır.

Ahşap kullanımı

Söğüt odunu nispeten hafif ve işlenebilir olması nedeniyle farklı kullanım alanlarına sahiptir. Özellikle bazı söğüt çeşitleri spor ekipmanı ve hafif ahşap ürünlerin üretiminde kullanılmıştır.

Ekolojik önemi

Su kenarlarında yetişen söğütler, kıyı habitatlarının önemli bileşenlerindendir. Kökleri toprağın tutulmasına katkıda bulunabilir ve su kenarındaki ekosistemlerde çeşitli canlılara habitat sağlar.Bu nedenle aksöğütün ekolojik değeri, yalnızca “erozyon kontrolü yapan bir ağaç” şeklinde basitleştirilmemelidir.

Aksöğütün yan etkileri var mı?

Evet. “Söğüt doğal olduğu için güvenlidir” düşüncesi doğru değildir.Söğüt kabuğu salisilatlarla ilişkili bileşikler içerdiğinden, özellikle salisilatlara duyarlı kişilerde ve belirli hastalıklarda dikkatli olunması gerekir.

Bildirilmiş veya öngörülen riskler arasında:

• mide-bağırsak rahatsızlıkları,
• bulantı,
• alerjik reaksiyonlar,
• salisilat duyarlılığı olanlarda reaksiyonlar,
• kanama riskinde artış,
• aşırı kullanımda salisilat toksisitesi

yer alabilir. Söğüt kabuğu ekstraktlarının klinik çalışmalarında ciddi advers olaylar sık görülmemiş olsa da güvenlilik verileri özellikle çocuklar, gebeler ve emziren kadınlar gibi özel gruplarda sınırlıdır.

Kimler söğüt kabuğu kullanmamalı veya doktora danışmalı?

EMA’nın söğüt kabuğu değerlendirmesinde özellikle şu durumlara dikkat çekilmektedir:

• salisilat veya diğer NSAİİ’lere aşırı duyarlılık,
• salisilat duyarlılığına bağlı astım,
• aktif peptik ülser,
• kanama veya pıhtılaşma bozuklukları,
• ciddi karaciğer veya böbrek hastalığı,
• glukoz-6-fosfat dehidrogenaz (G6PD) eksikliği,
• gebeliğin üçüncü trimesteri,
• çocuklar ve ergenler.

Bu nedenle özellikle aspirin veya diğer NSAİİ’lere karşı reaksiyon öyküsü olan kişilerin söğüt kabuğu ürünlerini kendi kendine kullanması uygun değildir.

Çocuklarda neden dikkat gerekiyor?

EMA’nın söğüt kabuğu değerlendirmesinde tıbbi kullanım için 18 yaş altındaki çocuk ve ergenlere yönelik kısıtlamalar bulunmaktadır. Bunun temelinde salisilatlarla ilişkili güvenlilik endişeleri ve Reye sendromu konusundaki ihtiyat yaklaşımı vardır.Ancak bilimsel olarak şu ayrımı yapmak önemlidir:

Reye sendromu ile kesin olarak ilişkilendirilen klasik risk aspirin/salisilat kullanımıdır; söğüt kabuğunun Reye sendromuna neden olduğu doğrudan gösterilmiş değildir.

Buna rağmen söğüt kabuğunun salisilat içeren bileşikler barındırması nedeniyle çocuklarda kullanımı konusunda ihtiyatlı davranılmaktadır.

Gebelik ve emzirme döneminde kullanılabilir mi?

Bu konuda güvenlilik verileri yeterli değildir.EMA değerlendirmesinde özellikle gebeliğin üçüncü trimesteri kontrendikasyonlar arasında yer almaktadır.Emzirme döneminde de yeterli güvenlilik verisi bulunmadığından söğüt kabuğunun rutin olarak kullanılması önerilmez. LactMed, söğüt kabuğundaki salisilat/salisin metabolitlerinin anne sütüne geçebileceğini ve emzirme döneminde kullanımın kaçınılmasının uygun olduğunu belirtmektedir.Bu nedenle hamile veya emziren kişilerin söğüt kabuğu preparatlarını doktor önerisi olmadan kullanmaması en güvenli yaklaşımdır.

İlaçlarla etkileşebilir mi?

Evet.Özellikle aspirin ve diğer salisilatlar veya NSAİİ’ler ile birlikte kullanım konusunda dikkatli olunmalıdır. EMA, söğüt kabuğu preparatlarının salisilatlar ve diğer NSAİİ’lerle birlikte kullanımının tıbbi danışmanlık olmadan önerilmediğini belirtmektedir.

Ayrıca kanama riski taşıyan veya pıhtılaşmayı etkileyen ilaçları kullanan kişilerin söğüt kabuğu ürünlerini hekime veya eczacıya danışmadan kullanmaması gerekir.

Aksöğüt ve aspirin arasındaki fark

Özellik	Aksöğüt kabuğu	Aspirin
Temel ilişkilendirilen bileşik	Salisin ve diğer salisinoidler	Asetilsalisilik asit
Kaynak	Bitkisel materyal	Sentetik ilaç
Bileşim	Çok sayıda doğal bileşik	Belirli tek etkin madde
Etkin madde miktarı	Bitkiye ve preparata göre değişebilir	Standardize edilmiş
Ağrı üzerindeki etkisi	Bazı preparatlarda gösterilmiş	İyi tanımlanmış
Güvenlilik	Ürüne ve kişiye göre değişir	Ayrıntılı olarak tanımlanmış
“Aynı şey mi?”	Hayır	Hayır

Bu nedenle söğüt kabuğu ile aspirini birbirinin doğal ve sentetik eşdeğeri olarak görmek doğru değildir. Söğüt, aspirin tarihinin önemli bitkisel öncüllerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

Aksöğütün bilimsel olarak en önemli özelliği nedir?

Bugünkü bilgiler ışığında aksöğütün tıbbi açıdan en dikkat çekici yönü, kabuğundaki salisinoidlerin ve diğer fenolik bileşiklerin ağrı ve inflamasyonla ilişkili biyolojik süreçler üzerindeki etkisidir.

Ancak kanıt düzeyleri kullanım alanına göre farklıdır:

• Kısa süreli bel ağrısı: Klinik kanıt görece daha güçlüdür.
• Hafif eklem ağrısı: Geleneksel kullanım ve sınırlı klinik kanıt vardır.
• Baş ağrısı: Geleneksel kullanım söz konusudur; klinik kanıt sınırlıdır.
• Soğuk algınlığına bağlı ateş: Geleneksel kullanım söz konusudur.
• Artrit veya romatizmal hastalıkların tedavisi: Kesin tedavi iddiasını destekleyen yeterli kanıt yoktur.

EMA da bu ayrımı açık biçimde yapmaktadır: bel ağrısı için belirli söğüt kabuğu preparatlarında “well-established use”, eklem ağrısı, baş ağrısı ve soğuk algınlığına bağlı ateşte ise “traditional use” yaklaşımı benimsenmiştir.

Aksöğüt (Salix alba), Avrupa’dan Asya’ya kadar geniş bir doğal yayılış alanına sahip, özellikle su kenarlarında yetişen önemli bir söğüt türüdür. Gümüşümsü yaprakları ve hızlı büyümesiyle kolayca tanınırken, kabuğu tarih boyunca tıbbi amaçlarla da kullanılmıştır.

Tıbbi açıdan en önemli bileşenlerinden biri salisindir. Ancak söğüt kabuğunun etkisini yalnızca salisinle açıklamak mümkün değildir; farklı salisinoidler, flavonoidler ve diğer fenolik bileşikler de toplam etkiye katkıda bulunabilir.

Özellikle standartlaştırılmış bazı söğüt kabuğu preparatlarının kısa süreli bel ağrısında yararlı olabileceğine ilişkin klinik kanıt bulunmaktadır. Buna karşılık diğer kullanım alanlarının önemli bir bölümü geleneksel kullanıma veya sınırlı klinik verilere dayanmaktadır.

Bu nedenle aksöğütü “doğal aspirin” olarak basitleştirmek yerine, salisilatlarla ilişkili doğal bileşikler içeren ve belirli ağrı durumlarında araştırılmış bir bitkisel kaynak olarak tanımlamak daha doğrudur.

Ayrıca doğal olması, herkes için güvenli olduğu anlamına gelmez. Salisilat duyarlılığı, ülser, kanama bozuklukları, ciddi karaciğer veya böbrek hastalığı, gebelik, emzirme ve çocukluk döneminde özel dikkat gerekir. Aspirin veya diğer NSAİİ’leri kullanan kişiler de söğüt kabuğu ürünlerini sağlık profesyoneline danışmadan kullanmamalıdır.

Aksöğüt, hem botanik hem de tıp tarihi açısından önemli bir ağaçtır; fakat “şifalı bitki” tanımı, onu risksiz veya kanıtlanmış bir tedavi haline getirmez. Söğüt kabuğunun faydaları ve riskleri, kullanılan preparatın standardizasyonu ve kişinin sağlık durumuyla birlikte değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

• European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. (2017). Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex (EMA/HMPC/80628/2016). European Medicines Agency.
• European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. (2017). European Union herbal monograph on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex (EMA/HMPC/80630/2016). European Medicines Agency.
• Matyjaszczyk, E., & Schumann, R. (2018). Risk assessment of white willow (Salix alba) in food. EFSA Journal, 16(8), e16081. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.e16081
• Oltean, H., Robbins, C., van Tulder, M. W., Berman, B. M., Bombardier, C., & Gagnier, J. J. (2014). Herbal medicine for low-back pain. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014(12), Article CD004504. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004504.pub4
• Piątczak, E., Dybowska, M., Płuciennik, E., Kośla, K., Kolniak-Ostek, J., & Kalinowska-Lis, U. (2020). Identification and accumulation of phenolic compounds in the leaves and bark of Salix alba (L.) and their biological potential. Biomolecules, 10(10), 1391. https://doi.org/10.3390/biom10101391
• Schmid, B., Kötter, I., & Heide, L. (2001). Pharmacokinetics of salicin after oral administration of a standardised willow bark extract. European Journal of Clinical Pharmacology, 57(5), 387–391. https://doi.org/10.1007/s002280100325
• Tawfeek, N., Mahmoud, M. F., Hamdan, D. I., Sobeh, M., Farrag, N., Wink, M., & El-Shazly, A. M. (2021). Phytochemistry, pharmacology and medicinal uses of plants of the genus Salix: An updated review. Frontiers in Pharmacology, 12, 593856. https://doi.org/10.3389/fphar.2021.593856