Ahlat (Pyrus elaeagrifolia) Nedir? Faydaları, Kullanımı ve Bilimsel Özellikleri

Anadolu coğrafyasında bazı bitkiler yalnızca bir meyve ağacı değildir; aynı zamanda bulunduğu çevrenin iklimine, tarihine ve kültürüne tanıklık eden canlı miraslardır. Ahlat ağacı da bu bitkilerden biridir.Kurak yamaçlarda, taşlık arazilerde, tarım yapılması zor alanlarda ve yol kenarlarında tek başına ayakta duran ahlat; sert iklim koşullarına dayanıklılığı, derin kök sistemi ve yabani yaşam için sunduğu besin kaynağı nedeniyle Anadolu’nun en karakteristik ağaçlarından biri olarak kabul edilir.

Halk arasında yaban armudu, çakal armudu, dağ armudu veya ahlat gibi isimlerle bilinen bu bitki, bilimsel olarak Pyrus elaeagrifolia Pall. adıyla tanımlanır. Rosaceae (Gülgiller) familyasına ait olan ahlat, kültür armudunun (Pyrus communis) yabani akrabalarından biridir.

Günümüzde modern tarımda büyük, sulu ve tatlı armut çeşitleri ön plana çıkmış olsa da ahlat; genetik dayanıklılığı sayesinde armut yetiştiriciliğinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle kuraklığa, soğuğa ve zor toprak koşullarına uyumu nedeniyle değerli bir anaç bitki olarak kullanılmaktadır.Bunun yanında ahlat meyvesi, geleneksel Anadolu mutfağında ve halk hekimliğinde yüzyıllardır değerlendirilen doğal bir besin kaynağıdır. Ancak modern bilim açısından değerlendirildiğinde, geleneksel kullanımlar ile klinik olarak kanıtlanmış etkileri birbirinden ayırmak gerekir.

Bu yazıda ahlat ağacının botanik özellikleri, kimyasal yapısı, sağlık açısından potansiyel etkileri, geleneksel kullanımları ve bilimsel önemi güncel literatür ışığında ele alınmaktadır.

Ahlatın Botanik Kimliği ve Özellikleri

Bilimsel Sınıflandırması

• Bilimsel adı: Pyrus elaeagrifolia Pall.
• Familya: Rosaceae (Gülgiller)
• Cins: Pyrus
• Tür: elaeagrifolia

Ahlat, yabani armut türleri içerisinde özellikle Anadolu ve çevresindeki coğrafyalarda yaygın olarak bulunan önemli bir taksondur. Tür adı olan elaeagrifolia, yapraklarının zeytin yaprağına benzer gümüşi görünümünden gelir. Nitekim Yunanca kökenli bu isim, “zeytin yapraklı” anlamına gelir.

Türkiye florasında doğal yayılış gösteren ahlat; özellikle:

• İç Anadolu,
• Ege’nin iç kesimleri,
• Akdeniz’in yüksek bölgeleri,
• Doğu Anadolu’nun bazı kesimleri,
• Güneydoğu Anadolu’nun kurak alanları

başta olmak üzere geniş bir alanda bulunur.

Ağaç Yapısı ve Çevresel Dayanıklılığı

Ahlat genellikle 5–10 metre arasında boya ulaşan küçük veya orta büyüklükte bir ağaçtır. Uygun koşullarda daha büyük bireyleri de görülebilir.En dikkat çekici özelliklerinden biri güçlü savunma mekanizmasıdır. Genç sürgünlerde ve dallarda bulunan dikenler, otçul hayvanların aşırı tüketimini azaltarak bitkinin doğal ortamda hayatta kalmasına yardımcı olur.

Yaprakları:

• oval veya eliptik şekilli,
• üst yüzeyi gri-yeşil,
• alt yüzeyi ince tüylerle kaplı

bir yapı gösterir.Bu tüylü yaprak yüzeyi, kurak bölgelerde su kaybını azaltan adaptasyonlardan biridir.

Ahlatın en önemli biyolojik özelliklerinden biri ise gelişmiş kök sistemidir. Derine ilerleyen kökleri sayesinde:

• düşük yağış koşullarında yaşamını sürdürebilir,
• taşlı ve fakir topraklarda gelişebilir,
• erozyona karşı toprağın korunmasına katkı sağlar.

Bu özellikler ahlatı sadece bir meyve ağacı değil, aynı zamanda önemli bir ekolojik tür haline getirir.

Ahlat Meyvesi: Olgunlaşma Süreci, “Mır Mır Olma” Fenomeni ve Fitokimyasal Yapısı

Ahlat Meyvesinin Özellikleri ve Olgunlaşma Süreci

Ahlat ağacının en dikkat çekici bölümü, küçük ancak karakteristik özelliklere sahip meyvesidir. Kültür armutlarıyla karşılaştırıldığında ahlat meyvesi daha küçük, sert ve yoğun aromalıdır.

Meyveler genellikle:

• yaklaşık 2–4 cm çapında,
• yuvarlak veya hafif armut biçiminde,
• yeşilimsi sarı veya kahverengimsi renkte,
• sert dokulu

olarak gelişir.

Dalından yeni koparılan ahlat meyvesi genellikle doğrudan tüketilmeye uygun değildir. Bunun temel nedeni yüksek miktarda tanen içermesidir.Tanenler, bitkilerin kendilerini otçullara ve mikroorganizmalara karşı korumak için ürettikleri polifenolik bileşiklerdir. İnsanlarda ağız mukozasındaki proteinlerle etkileşime girerek belirgin bir büzücü (astrenjan) his oluştururlar. Halk arasında “ağzı buruşturan”, “kekremsi” veya “buruk” tat olarak tarif edilen özellik esas olarak bu bileşiklerden kaynaklanır.Ahlatın ham halde yenildiğinde ağızda kuruluk ve sertlik hissi oluşturmasının temel nedeni budur.

“Mır Mır Olmak” Ne Anlama Gelir?

Anadolu’nun birçok bölgesinde ahlatın hasat sonrası yumuşayıp tatlanmasına yönelik çeşitli yöresel ifadeler kullanılır. Bunlardan bazıları “mır mır olmak”, “bulaşmak” veya benzeri yerel kullanımlardır.Bu ifadeler bilimsel terimler değildir; ancak halkın meyvenin olgunlaşma sürecini gözlemleyerek geliştirdiği kültürel tanımlamalardır.

Hasattan sonra uygun koşullarda bekletilen ahlat meyvesinde şu değişiklikler gerçekleşir:

• Hücre duvarında bulunan pektin maddeleri parçalanır.
• Meyve dokusu yumuşar.
• Nişasta ve diğer karbonhidratların parçalanmasıyla tatlılık artar.
• Tanenlerin çözünürlüğü azalır.
• Ağızda oluşan burukluk hissi hafifler.

Burada önemli bir bilimsel düzeltme yapmak gerekir “Tanenler şekere dönüşmez”.Halk arasında zaman zaman böyle ifade edilse de biyokimyasal olarak gerçekleşen olay tanenlerin parçalanarak şekere dönüşmesi değildir. Esas değişim, tanenlerin ağızda oluşturduğu büzücü etkinin azalması ve meyvenin karbonhidrat bileşiminin olgunlaşma sürecinde değişmesidir.Bu süreç, armut ve bazı diğer klimakterik meyvelerde görülen doğal olgunlaşma mekanizmalarıyla benzerdir.

Ahlatın Fitokimyasal Yapısı

Ahlat meyvesi ve diğer bitki kısımları, bitkinin çevresel dayanıklılığına katkı sağlayan çeşitli sekonder metabolitler içerir. Ahlat (Pyrus elaeagrifolia Pall.) meyvesinin biyokimyasal açıdan en önemli özelliği, içerdiği fenolik bileşikler, flavonoidler, tanenler ve diyet lifleri bakımından zengin olmasıdır. Yapılan çalışmalarda toplam fenolik madde miktarı yaklaşık 70–357 mg gallik asit eşdeğeri (GAE)/100 g taze meyve, toplam flavonoid içeriği ise yaklaşık 12–46 mg kateşin eşdeğeri (CE)/100 g taze meyve aralığında bildirilmiştir. Bu bileşikler arasında fenolik asit türevleri, flavonoidler ve proantosiyanidin grubu maddeler bitkinin antioksidan kapasitesine katkıda bulunur. Ahlatın kendine özgü buruk tadı ise özellikle olgunlaşmamış meyvede daha yüksek bulunan tanenlerden kaynaklanır. Meyve olgunlaştıkça tanenlerin etkisi azalır ve tüketilebilirliği artar. Ayrıca ahlat meyvesinde yaklaşık 11–30 mg/100 g düzeylerinde C vitamini bildirildiği çalışmalar bulunmaktadır. Mevcut araştırmalar ahlat ekstraktlarının laboratuvar ortamında antioksidan aktivite gösterebildiğini ortaya koymaktadır; ancak bu bulgular klinik tedavi etkisi olarak yorumlanmamalıdır. Ahlat, biyokimyasal zenginliği nedeniyle fonksiyonel gıda potansiyeli taşıyan değerli bir yabani meyvedir.

Başlıca bileşen grupları şunlardır:

1. Tanenler

Ahlatın en karakteristik kimyasal bileşenlerinden biri tanenlerdir.Özellikle olgunlaşmamış meyvelerde yüksek miktarda bulunan tanenler:

• buruk tat oluşumundan,
• büzücü etkiden,
• geleneksel kullanımda bağırsak salgılarını azaltıcı özelliklerden

sorumludur.

Farmakognozide tanen içeren bitkiler genellikle astrenjan droglar olarak değerlendirilir.Tanenlerin proteinlerle bağlanabilme özelliği nedeniyle bağırsak mukozasında koruyucu bir tabaka oluşturabileceği ve hafif ishal durumlarında geleneksel olarak kullanılmasının temelini oluşturduğu düşünülmektedir.Ancak burada önemli nokta şudur. Bu kullanım tarihsel ve deneysel verilere dayanır. Ahlat, modern tıpta ishal tedavisi için onaylanmış bir ilaç değildir.

2. Fenolik Bileşikler

Ahlat meyvesinde çeşitli fenolik bileşikler bulunur.

Bunlar arasında:

• fenolik asitler,
• flavonoidler,
• flavonoller,
• proantosiyanidinler

yer alabilir.

Fenolik bileşikler bitkilerde antioksidan savunmanın önemli parçalarıdır.

Laboratuvar çalışmalarında bu tür bileşiklerin:

• serbest radikalleri nötralize edebildiği,
• oksidatif stres belirteçlerini azaltabildiği,
• hücresel hasara karşı koruyucu potansiyel gösterebildiği

bildirilmiştir.Ancak bu etkilerin önemli bölümü in vitro (laboratuvar ortamı) çalışmalara dayanmaktadır. Bir bitkinin laboratuvarda antioksidan aktivite göstermesi, insanlarda aynı etkinin kesin olarak ortaya çıkacağı anlamına gelmez.

3. Diyet Lifi ve Pektin

Ahlat meyvesi, diğer armut türleri gibi çözünür ve çözünmez lifler içerir.

Özellikle pektin:

• bağırsak hareketlerinin düzenlenmesine,
• tokluk hissinin artmasına,
• bağırsak mikrobiyotasının desteklenmesine

katkıda bulunabilir.Olgunlaşmış ahlat meyvesinin daha yumuşak ve sindirilebilir hale gelmesinde pektin metabolizması önemli rol oynar.

4. Vitamin ve Mineral İçeriği

Ahlat meyvesi:

• C vitamini,
• potasyum,
• çeşitli mineraller,
• organik asitler

içerebilir.

Ancak ahlatın besin bileşimi; yetiştiği bölgeye, toprak özelliklerine, olgunluk derecesine ve genetik farklılıklara göre değişebilir.Bu nedenle belirli vitamin veya mineral miktarları için standart bir değer vermek doğru değildir.

Ahlatın Geleneksel Kullanımı

Anadolu halk kültüründe ahlat yalnızca bir yabani meyve olarak değil, aynı zamanda kış hazırlıklarının önemli bir parçası olarak değerlendirilmiştir.Geleneksel kullanım şekilleri arasında:

• olgunlaşmış meyvenin doğrudan tüketimi,
• kurutularak saklanması,
• komposto yapılması,
• reçel ve marmelat hazırlanması,
• sirke üretimi

yer almaktadır.Özellikle kurutulmuş ahlat, uzun kış aylarında doğal enerji kaynağı olarak kullanılmıştır.

Halk hekimliğinde ise:

• hafif sindirim problemleri,
• ishal,
• mide rahatsızlıkları

gibi durumlarda kullanıldığı bilinmektedir.Ancak modern tıp açısından değerlendirme yapılırken geleneksel kullanım ile klinik kanıt arasındaki fark korunmalıdır.

Bugünkü bilimsel veriler ahlatın:

• değerli bir besin kaynağı olduğunu,
• antioksidan bileşenler içerdiğini,
• bazı biyolojik aktivitelere sahip olabileceğini

desteklemektedir.Buna karşılık herhangi bir hastalığın tedavisinde tek başına etkili olduğunu gösteren güçlü klinik çalışmalar bulunmamaktadır.

Ahlatın Farmakolojik Özellikleri, Tarımsal Önemi ve Güvenlik Değerlendirmesi

Ahlatın Farmakolojik Etkileri Üzerine Bilimsel Araştırmalar

Ahlat (Pyrus elaeagrifolia), geleneksel kullanım geçmişi uzun olan yabani bir meyve türü olmasına rağmen modern farmakoloji açısından henüz kültür armudu kadar kapsamlı araştırılmış bir bitki değildir. Bununla birlikte, içerdiği fenolik bileşikler, flavonoidler ve tanenler nedeniyle çeşitli biyolojik aktiviteler açısından araştırmalara konu olmuştur.

Bu noktada önemli olan bilimsel yaklaşım şudur: Bir bitkinin laboratuvar ortamında belirli bir biyolojik etki göstermesi, o bitkinin insanlarda aynı etkiyi klinik olarak oluşturduğu anlamına gelmez. Ahlat ile ilgili mevcut çalışmaların önemli bir bölümü fitokimyasal analiz, antioksidan kapasite ölçümleri ve hücre kültürü düzeyindeki deneylerden oluşmaktadır.

1. Antioksidan Potansiyeli

Bitkilerde bulunan fenolik bileşikler, oksidatif stresin oluşumunda rol oynayan serbest radikalleri etkisizleştirebilme özellikleri nedeniyle yoğun şekilde araştırılmaktadır.

Ahlat meyvesinde bulunan:

• fenolik asitler,
• flavonoidler,
• proantosiyanidinler,
• tanen türevleri

antioksidan aktiviteden sorumlu başlıca bileşen gruplarıdır.Laboratuvar çalışmalarında Pyrus türlerinin farklı organlarından elde edilen ekstraktların serbest radikal temizleme kapasitesi gösterdiği bildirilmiştir.

Bu potansiyel etkiler teorik olarak:

• hücrelerin oksidatif hasara karşı korunmasına,
• inflamatuvar süreçlerin düzenlenmesine,
• kronik hastalıklarla ilişkili oksidatif stres yükünün azaltılmasına

katkı sağlayabilir.Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, ahlat tüketiminin insanlarda hastalıkları önlediğini veya tedavi ettiğini gösteren yeterli klinik kanıt bulunmadığıdır.Ahlat, sağlıklı beslenmenin bir parçası olarak değerlendirilebilir; ancak tıbbi tedavinin yerine konulamaz.

2. Antimikrobiyal Potansiyel

Bitkisel fenolik bileşiklerin bazı mikroorganizmalar üzerinde büyümeyi baskılayıcı etkileri olabileceği bilinmektedir.

Tanenler ve flavonoidler:

• bakteri hücre duvarlarıyla etkileşime girebilir,
• mikrobiyal enzim aktivitelerini etkileyebilir,
• bazı patojenlerin çoğalmasını sınırlayabilir.

Pyrus cinsine ait bazı türlerde yapılan deneysel çalışmalarda antimikrobiyal aktivite bildirilmiştir.

Ancak ahlat özelinde:

• standart doz belirlenmiş değildir,
• klinik kullanım protokolü bulunmamaktadır,
• antibiyotik yerine kullanılabilecek bir ürün değildir.

Bu nedenle “doğal antibiyotik” gibi bilimsel olmayan ifadelerden kaçınılmalıdır.

3. Sindirim Sistemi Üzerindeki Etkileri

Ahlatın geleneksel kullanımında en çok öne çıkan alan sindirim sistemidir.Bunun temelinde iki farklı biyolojik özellik bulunur:

Olgunlaşmamış Ahlat

Yüksek tanen içeriği nedeniyle:

• büzücü özellik gösterir,
• bağırsak mukozasında proteinlerle etkileşebilir,
• bağırsak salgılarının azalmasına katkı sağlayabilir.

Bu nedenle halk arasında hafif ishallerde kullanılmıştır.

Olgunlaşmış Ahlat

Olgunlaşma ile:

• tanen etkisi azalır,
• lif ve pektin içeriğinin sindirim üzerindeki etkisi daha belirgin hale gelir.

Diyet lifi:

• dışkı kıvamının düzenlenmesine,
• bağırsak hareketlerinin desteklenmesine,
• bağırsak mikrobiyotasının beslenmesine

katkıda bulunabilir.Ancak kronik ishal, kanlı ishal, yüksek ateş veya ciddi bağırsak hastalıklarında ahlat veya herhangi bir bitkisel ürün tıbbi değerlendirme yerine geçmez.

Ahlatın Tarımsal Önemi: Kültür Armutlarının Gizli Destekçisi

Ahlatın en önemli bilimsel değerlerinden biri, doğrudan meyvesinden çok tarımsal genetik kaynağı olmasıdır.Modern armut yetiştiriciliğinde yabani armut türleri önemli anaç kaynaklarıdır.

Ahlat (Pyrus elaeagrifolia) özellikle:

• kuraklığa dayanıklılığı,
• güçlü kök sistemi,
• kireçli topraklara toleransı,
• soğuk koşullara adaptasyonu

nedeniyle değerli bir anaç olarak kullanılmaktadır.Kültür armudu (Pyrus communis) çeşitleri, uygun anaçlar üzerine aşılandığında:

• daha güçlü gelişebilir,
• çevresel streslere daha dayanıklı hale gelebilir,
• farklı toprak koşullarına uyum sağlayabilir.

Bu nedenle ahlat, Anadolu’da yalnızca yabani bir ağaç değil, aynı zamanda meyveciliğin genetik rezervlerinden biridir.

Ekolojik Rolü

Ahlat doğal ekosistemlerde önemli görevler üstlenir.

1. Yaban Hayatı İçin Besin Kaynağı

Meyveleri:

• kuşlar,
• kemirgenler,
• yaban domuzları,
• çeşitli memeliler

tarafından tüketilir.

Bu durum, özellikle sonbahar ve kış aylarında doğal yaşam için önemli bir enerji kaynağı oluşturur.

2. Arıcılık Açısından Önemi

İlkbaharda açan beyaz renkli çiçekleri, çeşitli böcekler için nektar ve polen kaynağıdır.

Özellikle:

• bal arıları,
• yabani arılar,
• diğer tozlaştırıcı böcekler

için erken dönem besin kaynaklarından biridir.

3. Toprak Koruma

Derin kök sistemi sayesinde:

• erozyonu azaltır,
• toprağın stabilizasyonuna katkı sağlar,
• kurak bölgelerde bitki örtüsünün devamlılığını destekler.

Ahlat Tüketiminde Güvenlik ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Ahlat genel olarak gıda olarak tüketilebilen yabani bir meyvedir. Ancak bazı noktalara dikkat edilmelidir.

1. Aşırı Tüketim

Özellikle olgunlaşmamış ahlat yüksek tanen içerir.

Fazla miktarda tüketilmesi:

• mide rahatsızlığı,
• ağız kuruluğu,
• kabızlık,
• sindirim sistemi şikâyetleri

oluşturabilir.

2. Hassas Gruplar

Aşağıdaki kişiler dikkatli olmalıdır:

• kronik kabızlığı olanlar,
• ciddi mide-bağırsak hastalığı bulunanlar,
• çocuklar,
• gebeler ve emziren kadınlar.

Bu gruplarda aşırı veya kontrolsüz tüketim önerilmez.

3. Ahlat Preparatları ve Bitkisel Ürünler

Ahlat meyvesi geleneksel gıda olarak tüketilebilir.

Ancak:

• yoğunlaştırılmış ekstraktlar,
• kapsül formundaki ürünler,
• yüksek doz bitkisel preparatlar

için yeterli klinik güvenlilik verisi bulunmamaktadır.Bir bitkinin doğal olması, her koşulda tamamen risksiz olduğu anlamına gelmez.Ahlat (Pyrus elaeagrifolia), Anadolu’nun doğal florasında önemli yere sahip, dayanıklı ve çok yönlü bir yabani meyve ağacıdır.

Geleneksel kültürde yaban armudu olarak değerlendirilen bu bitki:

• besleyici bir yabani meyve kaynağıdır,
• fenolik bileşikler açısından zengindir,
• antioksidan potansiyel taşır,
• armut yetiştiriciliğinde değerli bir anaçtır,
• doğal ekosistemlerin devamlılığına katkı sağlar.

Bilimsel açıdan değerlendirildiğinde ahlatın en güçlü yönü, tek başına bir “şifalı bitki” olmasından ziyade; besin değeri, genetik dayanıklılığı ve ekolojik rolünün birleşimidir.

Geleneksel bilgiler değerli bir kültürel miras olmakla birlikte, modern sağlık uygulamalarında bilimsel kanıt düzeyi dikkate alınmalıdır. Ahlat sağlıklı beslenme içerisinde değerlendirilebilecek doğal bir besindir; ancak herhangi bir hastalığın tedavisinde ilaç yerine kullanılmamalıdır.

Sorumluluk Reddi

Bu yazı, ahlat (Pyrus elaeagrifolia) hakkında botanik, beslenme ve bilimsel literatür temelinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Buradaki bilgiler tıbbi tanı koyma, hastalık tedavisi önerme veya mevcut tedavilerin yerine bitkisel ürün kullanılması amacı taşımaz. Kronik hastalığı olanlar, düzenli ilaç kullananlar, gebeler, emzirenler veya özel sağlık durumu bulunan kişiler herhangi bir bitkisel ürünü düzenli olarak kullanmadan önce mutlaka hekimlerine danışmalıdır. Bitkisel ürünlerin güvenliği; kullanılan bitkinin doğru teşhisine, hazırlanma yöntemine, dozuna ve kişinin sağlık durumuna bağlı olarak değişebilir.

Kaynakça

1. Davis, P. H. (Ed.). (1972). Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Vol. 4. Edinburgh: Edinburgh University Press.
2. Browicz, K., & Zieliński, J. (1969). Rosaceae. In K. H. Rechinger (Ed.), Flora Iranica. No. 66. Graz: Akademische Druck- und Verlagsanstalt.
3. Royal Botanic Gardens, Kew. (2026). Plants of the World Online: Pyrus elaeagrifolia Pall.
   https://powo.science.kew.org/taxon/60456017-2
4. World Flora Online Consortium. (2026). World Flora Online: Pyrus elaeagrifolia Pall.
   https://www.worldfloraonline.org
5. Aygün, A., & Dumanoglu, H. (2015). In vitro shoot proliferation and in vitro and ex vitro root formation of Pyrus elaeagrifolia Pallas. Frontiers in Plant Science, 6, 225.
   https://doi.org/10.3389/fpls.2015.00225
6. Sümengen Özdenefe, M., Büyükkaya Kayış, F., & Mercimek Takcı, A. (2024). Pyrus elaeagrifolia ve Crithmum maritimum L. meyve ve yaprak-gövde özütlerinin antibakteriyel, antioksidan, antidiyabetik potansiyelleri ve kimyasal bileşimi. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 9(4), 493–500.
   https://doi.org/10.35229/jaes.1511026
7. Baltas, N. (2017). Investigation of a wild pear species (Pyrus elaeagrifolia subsp. elaeagrifolia Pallas) from Antalya, Turkey: Polyphenol oxidase properties and anti-xanthine oxidase, anti-urease, and antioxidant activity. Turkish Journal of Biochemistry.
8. Bell, R. L., Quamme, H. A., Layne, R. E. C., & Skirvin, R. M. (1996). Pear (Pyrus). In J. Janick & J. N. Moore (Eds.), Fruit Breeding: Tree and Tropical Fruits (pp. 441–514). New York: John Wiley & Sons. ISBN: 9780471310141.
9. Manach, C., Scalbert, A., Morand, C., Rémésy, C., & Jiménez, L. (2004). Polyphenols: Food sources and bioavailability. The American Journal of Clinical Nutrition, 79(5), 727–747.
   https://doi.org/10.1093/ajcn/79.5.727