Amenore nedir?

Kadın bedeninin en düzenli ritimlerinden biri adet döngüsüdür. Bu döngü, yalnızca üreme sağlığının değil, aynı zamanda genel hormonal dengenin de bir göstergesidir. İşte bu ritim bir süreliğine ya da kalıcı olarak sustuğunda karşımıza çıkan durumun adı amenoredir.

Amenore, basitçe adet kanamasının olmaması demektir. Ancak bu yokluk tek başına bir hastalık değildir; aksine altta yatan bir sürecin işaretidir. İki farklı şekilde karşımıza çıkar: Eğer bir genç kız 15 yaşına kadar hiç adet görmemişse buna primer amenore denir. Daha önce düzenli adet gören bir kadının üç ay veya daha uzun süre adet görmemesi ise sekonder amenore olarak adlandırılır.

Amenore türleri

a) Primer amenore

• Tanım: 16 yaşına gelmiş ve diğer gelişim belirtileri (göğüs gelişimi, pubik tüylenme) olmasına rağmen hiç adet görmemiş kızlarda görülür.
• Nedenleri: Genetik bozukluklar, hormonal dengesizlikler, yapısal anomaliler (örneğin, rahim veya vajinanın olmaması), hipotalamus veya hipofiz bezi sorunları.

b) Sekonder amenore

• Tanım: Daha önce düzenli adet gören bir kadında, en az 3 ay boyunca adet kanamasının olmaması durumudur.
• Nedenleri: Gebelik, emzirme, menopoz, aşırı kilo kaybı, stres, aşırı egzersiz, hormonal bozukluklar (örneğin, polikistik over sendromu), tiroid hastalıkları, hipofiz tümörleri, ilaç kullanımı.

Klinik Belirtiler

• Adet kanamasının olmaması
• Bazı durumlarda göğüslerde hassasiyet, vajinal kuruluk, sıcak basmaları gibi hormonal değişiklik belirtileri
• Eğer amenore nedeni hormonal ise, diğer hormonal dengesizlik belirtileri de görülebilir (örneğin, tüylenme artışı, kilo değişiklikleri)

Amenore nedenlerinin ayrıntılı sınıflandırılması

1. Fizyolojik nedenler

• Gebelik: En sık görülen ve doğal neden.
• Emzirme (laktasyonel amenore): Prolaktin yüksekliği ovulasyonu baskılar.
• Menopoz: Over fonksiyonlarının doğal olarak sona ermesi.

2. Genetik ve kromozomal anomaliler

• Turner sendromu (45,XO): Gonadal disgenezi nedeniyle primer amenore.
• Androgen insensitivity sendromu: XY karyotipli bireylerde dış görünüş kadınsıdır ancak uterus yoktur.
• Müllerian agenezi (Mayer-Rokitansky-Küster-Hauser sendromu): Uterus ve üst vajinanın yokluğu.

3. Anatomik bozukluklar

• İmperfore hymen: Menstrüel kan dışarı çıkamaz, primer amenoreye yol açar.
• Transvers vajinal septum: Vajinal kanalın gelişimsel anomalisi.
• Asherman sendromu: İntrauterin sineşi (rahim içi yapışıklık) sekonder amenoreye neden olur.

4. Endokrin ve hormonal bozukluklar

• Hipotalamik disfonksiyon: Aşırı egzersiz, yeme bozuklukları, ciddi stres GnRH salınımını azaltır.
• Hipofiz bozuklukları: Prolaktinoma (yüksek prolaktin), hipopituitarizm.
• Over kaynaklı: Polikistik over sendromu (PCOS), prematür over yetmezliği.
• Tiroid hastalıkları: Hipotiroidi ve hipertiroidi adet döngüsünü bozabilir.

5. Kronik hastalıklar ve iatrojenik nedenler

• Kronik sistemik hastalıklar: Diyabet, böbrek yetmezliği, karaciğer hastalıkları.
• İlaçlar: Antipsikotikler, kemoterapi ajanları, hormonal kontraseptifler.
• Radyoterapi/Kemoterapi: Over fonksiyonlarını baskılayabilir.

Patofizyoloji

Menstrüel döngü hipotalamus-hipofiz-over ekseni tarafından düzenlenir. Bu eksendeki herhangi bir bozukluk amenoreye yol açabilir:

• Hipotalamusta GnRH salınımının azalması → FSH ve LH üretimi düşer → ovulasyon gerçekleşmez.
• Hipofiz tümörleri veya hasarı → gonadotropin üretimi bozulur.
• Over yetmezliği → östrojen ve progesteron üretimi azalır → endometrium döngüsü durur.

Klinik yaklaşım ve tanı

Tanıda ilk adım gebeliğin ekarte edilmesidir. Ardından:

Hikaye ve Fizik Muayene: Adet düzeni, yaşam tarzı, stres durumu, kilo değişiklikleri sorgulanır.

Gebelik Testi: Amenorede ilk yapılması gereken testtir.

Hormonal Testler: FSH, LH, prolaktin, tiroid hormonları, östrojen, progesteron seviyeleri ölçülür.

Görüntüleme: Ultrason ile rahim ve yumurtalıkların değerlendirilmesi.

Gerekirse ileri tetkikler: MR gibi hipofiz bezi değerlendirmesi için.