Aromaterapi Nedir? Bilimsel Tanımı, Kapsamı ve Tıptaki Yeri

Aromaterapi, bitkilerden elde edilen uçucu yağların tamamlayıcı sağlık yaklaşımı kapsamında kullanılmasıdır. Uçucu yağlar en sık inhalasyon yoluyla solunur veya uygun şekilde seyreltilerek cilde uygulanır. Aromaterapi uygulamalarında lavanta, çay ağacı, limon, zencefil, bergamot, Roma papatyası ve sardunya gibi farklı bitkilerden elde edilen uçucu yağlar kullanılabilmektedir. Aromaterapi bazı uygulamalarda masajla da birlikte kullanılabilir (National Center for Complementary and Integrative Health [NCCIH], 2020).

Bununla birlikte aromaterapiyi yalnızca hoş kokuların solunması şeklinde tanımlamak bilimsel açıdan yetersizdir. Kullanılan uçucu yağların kimyasal yapısı, uygulama yolu, konsantrasyonu, uygulama süresi ve hedeflenen klinik durum değerlendirilmesi gereken temel unsurlardır. Bu nedenle “aromaterapi” tek bir tedavi yöntemi gibi değil, farklı uçucu yağların farklı uygulama biçimleriyle değerlendirildiği geniş bir tamamlayıcı uygulama alanı olarak ele alınmalıdır (Vora et al., 2024).

Uçucu yağ nedir?

Aromaterapinin temel materyali uçucu yağlardır. Uçucu yağlar, aromatik bitkilerde bulunan çok sayıda uçucu bileşenin oluşturduğu kompleks kimyasal karışımlardır. Yapılarında özellikle monoterpenler ve seskiterpenler ile bunların oksijenlenmiş türevleri bulunabilir; bazı yağlarda fenolik ve diğer aromatik bileşikler de önemli miktarlara ulaşabilir (Dhifi et al., 2016).

Bu nedenle bir uçucu yağın biyolojik özelliklerini tek bir molekül üzerinden açıklamak çoğu zaman mümkün değildir. Aynı bitkiden elde edilen yağlarda dahi kimyasal bileşimin değişebilmesi, aromaterapi araştırmalarının değerlendirilmesini güçleştiren faktörlerden biridir. Kullanılan bitkinin türü, bitkisel materyalin özellikleri ve elde edilen yağın kimyasal bileşimi, ortaya çıkabilecek biyolojik etkinliğin değerlendirilmesinde önem taşır (Dhifi et al., 2016; Vora et al., 2024).

Dolayısıyla bilimsel bir aromaterapi çalışmasında yalnızca “lavanta yağı kullanıldı” veya “nane yağı uygulandı” denmesi yeterli değildir. Kullanılan materyalin kimliği, hazırlanma yöntemi ve mümkün olduğunca kimyasal özellikleri de dikkate alınmalıdır. Klinik aromaterapide kalite, saflık, standardizasyon ve kullanılan uçucu yağın doğru şekilde tanımlanması bu nedenle önem taşır (Vora et al., 2024).

Aromaterapi vücutta nasıl etki gösterebilir?

Aromaterapinin etkilerini açıklamak için öncelikle uygulama yolunu dikkate almak gerekir. Uçucu yağların inhalasyonu sırasında uçucu moleküller burun boşluğuna ulaşır ve koku duyusuyla ilişkili sistemlerle etkileşime girer. Bu nedenle aromaterapinin inhalasyon yoluyla uygulanması yalnızca “bir kokunun hissedilmesi” şeklinde değerlendirilmemelidir. Bununla birlikte biyolojik veya nörofizyolojik bir mekanizmanın gösterilmiş olması, aynı etkinin klinik olarak tedavi edici olduğu anlamına gelmez.

Bu ayrım özellikle aromaterapi araştırmalarında önemlidir. Laboratuvar ortamında belirli bir uçucu yağ bileşeninin biyolojik aktivite göstermesi ile aynı yağın insanlarda belirli bir hastalık veya semptom üzerinde klinik olarak anlamlı yarar sağlaması farklı kanıt düzeyleridir. Klinik etkinlik için kontrollü insan çalışmalarının sonuçları dikkate alınmalıdır (Freeman et al., 2019).

Topikal uygulamada ise uçucu yağ bileşenlerinin deriden geçişi söz konusu olabilir. Deri penetrasyonu; bileşiğin fizikokimyasal özellikleri, kullanılan taşıyıcı veya formülasyon ve uygulama koşulları gibi çeşitli faktörlerden etkilenir. Cal’ın (2006) çalışmasında farklı uçucu yağ bileşenlerinin deri penetrasyonlarının birbirinden farklı olduğu ve taşıyıcı sistemin de bu süreçte etkili olduğu gösterilmiştir.

Herman ve Herman’ın (2015) derlemesi de uçucu yağlar ve bileşenlerinin derinin bariyer özellikleriyle etkileşebildiğini ve bazı bileşenlerin topikal formülasyonlarda deri penetrasyonunu artırabildiğini göstermektedir. Ancak deriden geçişin gösterilmesi, tek başına bir uçucu yağın belirli bir hastalığı tedavi ettiğini kanıtlamaz.

Bu nedenle aromaterapinin mekanizması ile klinik etkinliği birbirinden ayrılmalıdır. Bir uçucu yağın belirli reseptörler, hücresel yollar veya deri bariyeri üzerinde etkili olması biyolojik açıdan önemli olabilir; ancak bunun klinik yarara dönüşüp dönüşmediği ayrıca araştırılmalıdır.

Aromaterapi ile bitkisel tedavi aynı şey değildir

Aromaterapi ile genel anlamda fitoterapi birbirinin yerine kullanılabilecek kavramlar değildir. Fitoterapide bitkinin farklı kısımlarından hazırlanan ekstreler, çaylar, tentürler, kuru droglar veya standardize bitkisel preparatlar kullanılabilirken aromaterapide temel olarak uçucu yağlar ve bunların farklı uygulama yolları söz konusudur.

Bu ayrım bilimsel kanıtların yorumlanması açısından özellikle önemlidir. Örneğin bir bitkinin sulu ekstresiyle gerçekleştirilen klinik çalışmanın sonucu doğrudan aynı bitkinin uçucu yağına aktarılmaz. Aynı şekilde bir uçucu yağla elde edilen sonuç, bitkinin bütününün veya farklı bir ekstresinin aynı klinik etkiyi göstereceği anlamına gelmez. Kullanılan preparatın kimyasal yapısı ve uygulama biçimi değiştiğinde araştırmanın müdahalesi de değişmiş olur.

Bu nedenle aromaterapi hakkında bilimsel değerlendirme yapılırken “bitkinin faydalı olduğu” şeklindeki genel ifadeler yerine hangi bitkinin hangi preparatının, hangi dozda, hangi uygulama yoluyla ve hangi klinik sonuç üzerinde araştırıldığı belirtilmelidir.

“Doğal” olması güvenli olduğu anlamına gelmez

Uçucu yağların bitkisel kaynaklı olması onları otomatik olarak güvenli hale getirmez. Özellikle konsantre uçucu yağların doğrudan cilde uygulanması veya uygunsuz kullanım, istenmeyen reaksiyonlara yol açabilir. Aromaterapiyle ilişkili advers etkiler üzerine yapılan sistematik derlemede 42 olgu raporu ve olgu serisinde toplam 71 hastada istenmeyen etkiler bildirilmiş; reaksiyonların hafiften ağıra kadar değiştiği ve en sık bildirilen advers etkinin dermatit olduğu belirtilmiştir (Posadzki et al., 2012).

Bu sonuçlar aromaterapinin genel olarak “tehlikeli” olduğu anlamına gelmez. Söz konusu çalışma, özellikle yayımlanmış olgu raporları ve olgu serilerine dayandığından, advers etkilerin toplumdaki gerçek sıklığının hesaplanmasını sağlamaz. Ancak uçucu yağların biyolojik olarak aktif ve konsantre maddeler olduğunu, bu nedenle uygulama biçimi ve güvenlik koşullarının önem taşıdığını göstermektedir.

NCCIH de aromaterapide uçucu yağların cilde uygulanacaksa seyreltilmiş biçimde kullanılabildiğini belirtmekte ve aromaterapinin bazı klinik durumlarda araştırılmış olmakla birlikte her kullanım alanı için etkinliğinin kanıtlanmış olmadığını vurgulamaktadır (NCCIH, 2020).

Aromaterapinin tıptaki yeri nedir?

Aromaterapinin modern tıptaki yeri, kanıta dayalı tamamlayıcı bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir. Bunun anlamı, aromaterapinin bütün hastalıklar için etkili bir tedavi olarak kabul edilmesi değildir. Klinik etkinlik, hastalığa ve kullanılan uygulamanın özelliklerine göre değişmektedir.

Bu konuda kapsamlı kanıt haritalarından biri Freeman ve arkadaşlarının (2019) U.S. Department of Veterans Affairs Evidence Synthesis Program tarafından hazırladığı rapordur. Araştırmacılar aromaterapi ve uçucu yağlarla ilgili sistematik derlemeleri incelemiş ve 26 sistematik derlemeyi değerlendirmeye dahil etmiştir. Orta düzey güvenilirlikte kanıt dismenore ağrısında aromaterapi lehine bulunurken; doğum ağrısı, hipertansiyonda kan basıncı, hemodiyaliz hastalarında stres/depresyon/uyku, sağlıklı erişkinlerde stres, perioperatif anksiyete ve farklı gruplarda uyku kalitesi gibi bazı sonuçlarda düşük veya orta güven düzeyinde olası yararlar bildirilmiştir. Topikal çay ağacı yağının tinea pedis üzerindeki etkisi için de orta düzeyde güvenilirlik bildirilmiştir. Bunun dışındaki incelenen durumlarda kanıtların yetersiz olduğu belirtilmiştir (Freeman et al., 2019).

Bu bulgular aromaterapinin klinik araştırmalarda hiçbir karşılığının olmadığını göstermediği gibi, bütün kullanım alanlarının kanıtlanmış olduğu anlamına da gelmez. Asıl bilimsel yaklaşım, hangi uçucu yağın, hangi uygulama yoluyla, hangi doz veya konsantrasyonda, hangi hasta grubunda ve hangi klinik sonuç için araştırıldığını ayrı ayrı değerlendirmektir.

Dolayısıyla aromaterapi, modern tıbbın yerine geçen genel bir tedavi yöntemi olarak değil; belirli klinik durumlarda kanıt düzeyi ayrıca değerlendirilmesi gereken tamamlayıcı bir uygulama alanı olarak ele alınmalıdır. Klinik karar verirken mevcut hastalığın standart tedavisinin yerine aromaterapinin konulması yerine, güvenlilik ve etkileşimler de dikkate alınarak uygun durumlarda tamamlayıcı bir seçenek olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Bilimsel açıdan aromaterapiyi değerlendirirken

Aromaterapi hakkında güvenilir bir değerlendirme yapmanın en önemli noktası, “uçucu yağlar faydalıdır” gibi genel bir önermeden kaçınmaktır. Uçucu yağlar kimyasal olarak karmaşık maddelerdir; farklı yağların bileşimleri ve biyolojik özellikleri birbirinden farklıdır. Aynı yağın farklı preparatları veya farklı uygulama yolları da aynı sonucu vermeyebilir (Dhifi et al., 2016; Vora et al., 2024).

Bu nedenle aromaterapinin bilimsel değerlendirmesi üç ayrı düzeyde yapılmalıdır: kimyasal içerik, biyolojik mekanizma ve klinik kanıt. Bir uçucu yağın belirli bir biyolojik aktiviteye sahip olması mekanizma açısından anlamlı olabilir; fakat tıbbi kullanım açısından asıl önemli soru, bu etkinin insanlarda klinik olarak anlamlı ve güvenilir bir yarara dönüşüp dönüşmediğidir. Freeman ve arkadaşlarının kanıt haritası da aromaterapinin etkinliğinin incelenen sağlık sorununa göre önemli ölçüde değiştiğini göstermektedir (Freeman et al., 2019).

Bu çerçevede aromaterapiyi değerlendirirken “doğal tedavi”, “bitkisel tedavi” veya “hoş koku uygulaması” gibi geniş ve bilimsel açıdan yetersiz tanımlar yerine, kullanılan uçucu yağın kimliği, kimyasal özellikleri, uygulama yolu, doz/konsantrasyon, hedeflenen klinik durum, güvenlilik ve mevcut insan çalışmalarının sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.

Kaynaklar:

1. Cal, K. (2006). Skin penetration of terpenes from essential oils and topical vehicles. Planta Medica, 72(4), 311–316. https://doi.org/10.1055/s-2005-916230
2. Dhifi, W., Bellili, S., Jazi, S., Bahloul, N., & Mnif, W. (2016). Essential oils’ chemical characterization and investigation of some biological activities: A critical review. Medicines, 3(4), Article 25. https://doi.org/10.3390/medicines3040025
3. Freeman, M., Ayers, C. K., Peterson, C., & Kansagara, D. (2019). Aromatherapy and essential oils: A map of the evidence. Evidence Synthesis Program, Department of Veterans Affairs.
4. Herman, A., & Herman, A. P. (2015). Essential oils and their constituents as skin penetration enhancer for transdermal drug delivery: A review. Journal of Pharmacy and Pharmacology, 67(4), 473–485. https://doi.org/10.1111/jphp.12334
5. National Center for Complementary and Integrative Health. (2020, January). Aromatherapy. National Institutes of Health.
6. Posadzki, P., Alotaibi, A., & Ernst, E. (2012). Adverse effects of aromatherapy: A systematic review of case reports and case series. International Journal of Risk & Safety in Medicine, 24(3), 147–161. https://doi.org/10.3233/JRS-2012-0568
7. Vora, L. K., Gholap, A. D., Hatvate, N. T., Naren, P., Khan, S., Chavda, V. P., Balar, P. C., Gandhi, J., & Khatri, D. K. (2024). Essential oils for clinical aromatherapy: A comprehensive review. Journal of Ethnopharmacology, 330, Article 118180. https://doi.org/10.1016/j.jep.2024.118180