Aromaterapi ile Odaklanma, Zihinsel Berraklık ve Çalışma Verimliliği

Zihinsel yorgunluk, dikkat dağılması ve uzun süre aynı göreve odaklanmakta zorlanma, özellikle yoğun çalışma ve öğrenme dönemlerinde sık karşılaşılan durumlardır. Koku duyusunun merkezi sinir sistemiyle yakın bağlantısı bulunması, uçucu yağların bilişsel performans üzerindeki olası etkilerinin araştırılmasına yol açmıştır. Solunan uçucu yağların aromatik bileşenleri koku reseptörleri aracılığıyla algılanır ve olfaktör yollar üzerinden merkezi sinir sistemiyle etkileşir. İnsan çalışmalarında bu maruziyetin uyanıklık, duygu durumu, otonom sinir sistemi ve bazı bilişsel performans ölçümleri üzerinde değişikliklerle ilişkili olabildiği gösterilmiştir (Sattayakhom et al., 2023).

Bununla birlikte aromaterapinin “beyindeki dikkat merkezlerini doğrudan uyararak zihinsel berraklık sağlaması” şeklinde tek mekanizmayla açıklanması mümkün değildir. Uçucu yağların bilişsel etkileri; kullanılan yağın kimyasal bileşimi, maruziyet şekli ve yoğunluğu, kokunun kişi tarafından hoş veya rahatsız edici bulunması, uyanıklık düzeyi ve gerçekleştirilen bilişsel görevin niteliği gibi birçok değişkenden etkilenebilir. 2023 yılında yayımlanan bir kapsam taraması, 2012–2022 arasındaki yaklaşık 70 çalışmayı değerlendirmiş ve uçucu yağların bilişsel performans, uyanıklık, stres, duygu durumu ve mental yorgunluk gibi farklı sonuçlarla ilişkili olabileceğini göstermiştir. Ancak çalışmaların kullanılan yağlar ve yöntemler bakımından oldukça heterojen olduğu da vurgulanmıştır (Sattayakhom et al., 2023).

Bu nedenle aromaterapi, dikkat eksikliği veya unutkanlığın tedavisi olarak değil, bazı kişilerde kısa süreli uyanıklık ve bilişsel performansı destekleyebilecek tamamlayıcı bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir.

Biberiye: Bilişsel performans açısından en çok araştırılan aromalardan biri

Biberiye (Salvia rosmarinus Schleid.; eski bilimsel adı Rosmarinus officinalis L.), aroması bilişsel performans açısından en fazla araştırılmış uçucu yağlardan biridir. Moss ve arkadaşlarının 2003 yılında gerçekleştirdiği randomize çalışmada 144 sağlıklı gönüllü biberiye, lavanta veya kokusuz kontrol koşullarına ayrılmıştır. Katılımcılara bilgisayarlı bilişsel testler uygulanmış ve biberiye aroması bazı bellek ölçümlerinde kontrol grubuna kıyasla daha iyi performansla ilişkilendirilmiştir. Bununla birlikte biberiye grubunda bellek işlem hızının bütün ölçümlerde artmadığı, bazı hız ölçümlerinde ters yönde sonuç bulunduğu görülmüştür. Bu nedenle biberiyeyi genel olarak “hafızayı artıran yağ” şeklinde tanımlamak yerine, bazı bellek görevlerinde performansı etkileyebilen bir aroma olarak değerlendirmek daha doğrudur (Moss et al., 2003).

Biberiye aromasının olası biyolojik mekanizmalarından biri 1,8-sineol (1,8-cineole; eukaliptol) üzerinden araştırılmıştır. Moss ve Oliver’ın 2012 yılında yayımlanan çalışmasında 20 sağlıklı gönüllü biberiye aroması bulunan ortamda bilişsel testlere alınmış ve maruziyet sonrasında kandaki 1,8-sineol düzeyleri ölçülmüştür. Daha yüksek plazma 1,8-sineol düzeyleri, bazı bilişsel görevlerde daha hızlı ve doğru performansla ilişkili bulunmuştur (Moss & Oliver, 2012).

Burada önemli olan nokta, çalışmanın 1,8-sineolün doğrudan asetilkolin düzeylerini artırdığını göstermemiş olmasıdır. Araştırmacılar 1,8-sineol emilimi ile bilişsel performans arasında ilişki saptamışlardır; bu bulgu, “asetilkolini korur ve bu nedenle hafızayı artırır” biçimindeki kesin bir mekanizmayı kanıtlamaz. Dolayısıyla biberiyenin bilişsel etkisini 1,8-sineol ile ilişkilendiren araştırmalar bulunmakla birlikte, bu mekanizma insanlarda kesinleşmiş değildir.

Biberiye aromasına ilişkin kanıtların önemli bir bölümü kısa süreli bilişsel testlere dayanmaktadır. Bu nedenle biberiye kokusunun sınav başarısını, uzun dönemli öğrenmeyi veya genel zekâyı artırdığı sonucuna varılamaz.

Tıbbi nane: Uyanıklık ve bazı bilişsel görevlerde olumlu sonuçlar

Tıbbi nane (Mentha × piperita L.) mentol bakımından zengin uçucu yağı nedeniyle uyanıklık ve zihinsel performans açısından araştırılmıştır. Moss ve arkadaşlarının 2008 yılında gerçekleştirdiği randomize çalışmada 144 gönüllü nane aroması, ylang-ylang aroması veya kokusuz kontrol grubuna ayrılmıştır. Bilgisayarlı bilişsel testler sonucunda nane aroması bazı bellek ölçümlerinde daha iyi performansla ilişkilendirilmiş ve katılımcıların öznel uyanıklık düzeyini artırmıştır. Buna karşılık ylang-ylang farklı bir etki göstermiştir (Moss et al., 2008).

Bu çalışma nane aromasının özellikle uyanıklık ve bazı bilişsel performans ölçümlerinde kısa süreli bir etkiye sahip olabileceğini düşündürmektedir. Ancak buradan “nane uykusuzluğu giderir” veya “merkezi sinir sistemini güçlü biçimde uyarır” gibi farmakolojik bir sonuç çıkarılamaz. Uçucu yağ aroması ile kafein veya başka merkezi sinir sistemi uyarıcılarının etkileri aynı kabul edilmemelidir.

Nane aroması bu nedenle yoğun çalışma sırasında kişide hoş ve uyarıcı bir etki oluşturuyorsa kullanılabilecek seçeneklerden biri olarak değerlendirilebilir. Etkinin kişiden kişiye değişebileceği ve yüksek koku yoğunluğunun bazı kişilerde rahatsızlık oluşturabileceği de göz önünde bulundurulmalıdır.

Limon ve turunçgil kokuları: Dikkat ve bilişsel yük açısından araştırmalar

Limon (Citrus limon (L.) Osbeck) ve diğer turunçgil kokuları da bilişsel performans araştırmalarında yer almaktadır. Ancak limon kokusunun “dikkat hatalarını belirgin biçimde azalttığı” şeklindeki genel ifade mevcut insan çalışmalarının kapsamını aşmaktadır.

Shikha ve arkadaşlarının gerçekleştirdiği çalışmada 30 sağlıklı erkek katılımcı bilişsel yük oluşturan 2-back çalışma belleği görevi sırasında turunçgil kokusuna veya kontrol koşuluna maruz bırakılmıştır. Turunçgil kokusu uygulanan koşulda hedef doğru yanıt sayısı ve doğruluk oranı anlamlı biçimde daha yüksek bulunmuştur. Araştırmada aynı zamanda kalp hızı değişkenliği ve elektrodermal aktivite gibi fizyolojik göstergeler değerlendirilmiştir (Shikha et al., 2024).

Bu bulgu turunçgil aromasının bilişsel yük sırasında performansı etkileyebileceğini düşündürmektedir. Ancak çalışmanın yalnızca 30 erkek katılımcıyla gerçekleştirilmiş olması, sonuçların bütün yaş ve cinsiyet gruplarına genellenmesini sınırlar. Ayrıca çalışma doğrudan “limon uçucu yağının çalışma verimliliğini artırdığını” kanıtlamamaktadır; araştırmada kullanılan uyaran turunçgil kokusudur.

Dolayısıyla limon veya başka bir turunçgil aromasının çalışma ortamında tercih edilmesi mümkün olmakla birlikte, bunu akademik başarıyı veya dikkat doğruluğunu kesin olarak artıran bir yöntem olarak sunmak bilimsel açıdan uygun değildir.

Fesleğen: Zihinsel yorgunluk konusunda sınırlı insan kanıtı

Fesleğen (Ocimum basilicum L.) için bilişsel performansa ilişkin insan kanıtı biberiye ve naneye göre daha sınırlıdır. Fesleğenin “brain fog’u giderdiğini” veya karmaşık görevlerde dikkati kesin olarak artırdığını gösteren yeterli klinik çalışma bulunmamaktadır.

Fesleğen, nane ve ölmezotu içeren bir uçucu yağ karışımının zihinsel tükenmişlik üzerindeki etkisini inceleyen küçük bir randomize kontrollü pilot çalışmada 14 katılımcı değerlendirilmiştir. Katılımcılar üç hafta boyunca kişisel inhaler kullanmış ve aromaterapi grubunda mental tükenmişlik ölçümlerinde olumlu değişiklikler bildirilmiştir (Varney & Buckle, 2013).

Ancak bu çalışmada üç farklı uçucu yağ birlikte kullanıldığı için elde edilen etkinin özellikle fesleğenden kaynaklandığı söylenemez. Ayrıca örneklem yalnızca 14 kişidir. Bu nedenle fesleğenin tek başına “zihinsel berraklık sağlayan” veya “brain fog’u gideren” bir yağ olduğu sonucuna varmak mümkün değildir.Fesleğen aroması kullanılacaksa, bilimsel olarak en doğru yaklaşım onu kişisel olarak hoş bulunan bir çalışma kokusu olarak değerlendirmektir.

Vetiver: Dikkat üzerine ilginç fakat sınırlı bulgular

Vetiver (Chrysopogon zizanioides; eski adıyla Vetiveria zizanioides) konusunda doğrudan dikkat performansını inceleyen sınırlı sayıda insan araştırması bulunmaktadır.Matsubara ve arkadaşlarının 2012 yılında yayımladığı çalışmada vetiver köklerinden yayılan uçucu bileşiklerin bilgisayar ekranı karşısındaki görsel dikkat görevi üzerindeki etkisi incelenmiştir. Araştırmada vetiver maruziyeti sonrasında bazı tepki süresi ölçümlerinde iyileşme ve sempatik sinir sistemi aktivitesinde artış bildirilmiştir (Matsubara et al., 2012).

Bununla birlikte bu çalışma, piyasada bulunan belirli bir vetiver uçucu yağının standart aromaterapi kullanımını değerlendirmemiştir. Bu nedenle “vetiver dikkat dağınıklığını giderir” veya “zihni tek noktaya odaklar” şeklinde klinik bir sonuç çıkarılamaz.“Zihni topraklamak”, “fazla aktif zihni sakinleştirmek” veya “enerjiyi merkezlemek” gibi ifadeler aromaterapide sık kullanılan öznel tanımlamalardır; ancak bunlar tıbbi veya nöropsikolojik olarak ölçülmüş sonuçlar değildir.

Sedir ağacı: Aromatik tercih olarak değerlendirilebilir

Sedir ağacı yağları (Cedrus türleri ve ticari olarak sedir adı altında kullanılan diğer türler) aromaterapide çeşitli amaçlarla kullanılmaktadır. Bununla birlikte sedir ağacı aromasının sağlıklı kişilerde dikkat süresini uzattığını veya bilişsel performansı güvenilir biçimde artırdığını gösteren güçlü insan klinik kanıtı bulunmamaktadır.

Bu nedenle sedir ağacını biberiye veya nane ile aynı kanıt düzeyinde “odaklanma yağı” olarak sınıflandırmak doğru değildir. Kişinin hoş bulduğu bir aromanın çalışma ortamını daha konforlu hâle getirmesi mümkündür; ancak bu öznel fayda ile klinik olarak gösterilmiş bilişsel etki birbirinden ayrılmalıdır.

Aromaterapinin bilişsel etkileri nasıl açıklanabilir?

Uçucu yağların kokuları, burundaki koku reseptörleri tarafından algılanır ve olfaktör sinyaller merkezi sinir sistemine aktarılır. Koku sistemi, duygu ve bellekle ilişkili beyin bölgeleriyle yakın anatomik ve işlevsel bağlantılara sahiptir. Bu nedenle kokuların uyanıklık, duygu durumu ve bazı bilişsel süreçleri etkilemesi biyolojik açıdan mümkündür (Sattayakhom et al., 2023).

Ancak belirli bir uçucu yağın tek bir molekülünün tek bir nörotransmitteri artırdığı ve bunun doğrudan daha iyi odaklanmaya yol açtığı şeklindeki açıklamalar mevcut insan verilerinden daha ileri sonuçlardır. Biberiyede 1,8-sineol ile bilişsel performans arasındaki ilişki gösterilmiş olsa da, bu ilişkinin tam nörokimyasal mekanizması açıklığa kavuşmuş değildir (Moss & Oliver, 2012).

Dolayısıyla aromaterapinin bilişsel etkisini tek bir “hafıza molekülü” üzerinden değil, koku algısı, uyanıklık, duygu durumu, otonom sinir sistemi ve olası farmakolojik etkilerin birlikte oluşturduğu bir yanıt olarak değerlendirmek daha uygundur.

Çalışma ortamında kullanılabilecek uygulamalar

İnsan çalışmalarının önemli bir bölümü uçucu yağların inhalasyon veya ortam kokusu şeklinde uygulanmasıyla gerçekleştirilmiştir. 2023 tarihli kapsamlı taramada incelenen çalışmaların yaklaşık %58,6’sında uygulama yolu inhalasyon olarak bildirilmiştir (Sattayakhom et al., 2023).Bu nedenle odaklanma amacıyla aromaterapi kullanılacaksa, bilimsel çalışmalardaki uygulamalara en yakın yöntem kokunun solunmasıdır. Bunun için düşük yoğunluklu ortam aroması veya kişisel inhalasyon tercih edilebilir.

Örneğin çalışma başlamadan önce biberiye, nane veya turunçgil aromasının hafif biçimde ortama verilmesi denenebilir. Buradaki amaç odayı yoğun bir koku ile doldurmak değildir. Koku rahatsız edici hâle geldiğinde yoğunluğun azaltılması veya uygulamanın sonlandırılması gerekir.

Biberiye ve turunçgil aroması

Biberiye ve turunçgil kokuları bilişsel performans açısından insan çalışmalarında araştırılmış olduğundan, çalışma ortamında tercih edilebilecek seçenekler arasında değerlendirilebilir. Biberiye için bazı bellek ve bilişsel işlem ölçümlerinde olumlu sonuçlar bildirilmiş; turunçgil kokusu ise küçük bir insan çalışmasında 2-back performansında iyileşme ile ilişkilendirilmiştir (Moss et al., 2003; Shikha et al., 2024).

Ancak bu çalışmalar belirli bir ev yapımı karışımın optimal dozunu belirlememektedir. Bu nedenle “3 damla biberiye + 3 damla limon + 2 damla nane, 30–40 dakika” şeklinde kesin bir reçeteyi bilimsel olarak kanıtlanmış odaklanma protokolü olarak sunmak mümkün değildir.

Nitekim 2025 yılında yayımlanan daha yeni bir çift kör çalışmada da 90 sağlıklı yetişkinde çok bileşenli bir “Genius” uçucu yağ karışımının bilişsel etkileri araştırılmıştır. Karışım, adaçayı aroması ve kokusuz kontrol ile karşılaştırılmış; Genius ve adaçayı koşullarında bazı bellek ve yürütücü işlev ölçümlerinde kontrol grubuna göre daha iyi sonuçlar bildirilmiştir. Katılımcılar ayrıca kendilerini daha uyanık ve daha az yorgun hissetmiştir (Moss et al., 2025).

Bu çalışma önemli olmakla birlikte, kullanılan ürünün özel bir çok bileşenli formülasyon olması nedeniyle sonuçların doğrudan evde hazırlanmış biberiye-limon-nane karışımına aktarılması mümkün değildir. Ayrıca çalışmanın araştırmacıları bilişsel etkinin altında yatan mekanizmanın henüz kesin olarak açıklanamadığını belirtmiştir (Moss et al., 2025).

Kişisel inhalasyon

Difüzör kullanılamayan kütüphane veya ortak çalışma alanlarında uçucu yağın doğrudan cilde uygulanması yerine, kokunun kısa süreli olarak algılanmasını sağlayan kişisel inhalasyon yöntemleri tercih edilebilir.Bir mendil veya uygun bir inhalasyon materyaline çok küçük miktarda uçucu yağ uygulanarak koku aralıklı olarak alınabilir. Uçucu yağ doğrudan burun içine, göz çevresine veya ağız içine uygulanmamalıdır.

Bu yöntemin amacı sürekli ve yoğun inhalasyon değildir. İnsan çalışmalarında bilişsel etkiler genellikle belirli deneysel koşullarda kısa süreli maruziyetlerle araştırılmıştır; bu nedenle “ne kadar fazla, o kadar etkili” şeklinde bir yaklaşım bilimsel olarak desteklenmemektedir.

Roll-on kullanımı

Biberiye, nane, fesleğen ve limon gibi uçucu yağların cilde uygulanmasının odaklanmayı artırdığına dair inhalasyon çalışmalarındaki kadar doğrudan kanıt bulunmamaktadır. Bu nedenle 10 mL taşıyıcı yağa belirli miktarda uçucu yağ eklenerek hazırlanan bir roll-onun sınav performansını veya dikkat süresini artırdığı söylenemez.

Üstelik topikal uygulamada bilişsel etkiden bağımsız olarak cilt güvenliği gündeme gelir. Uçucu yağların bazıları irritasyon veya alerjik kontakt dermatite yol açabilir. Özellikle bazı turunçgil yağlarında cilde uygulama sonrasında ışığa bağlı fototoksisite riski bulunabilir. Bu risk yağın kimyasal bileşimine ve furanokumarin içeriğine göre değişir (Kejlová et al., 2010).Bu nedenle odaklanma amacıyla aromaterapi kullanılacaksa inhalasyon, araştırmalardaki uygulamalara topikal kullanımdan daha yakındır.

Öğrenme sırasında koku kullanmak hatırlamayı kolaylaştırır mı?

Koku ile bellek arasında güçlü bir ilişki bulunması, aromaterapinin öğrenme sırasında kullanılmasının da araştırılmasına yol açmıştır. Kokular, belirli bir öğrenme ortamının parçası hâline gelebilir ve daha sonra aynı koku ile karşılaşıldığında öğrenme bağlamının yeniden oluşturulmasına katkıda bulunabilir.

Bununla birlikte bu durum, “ders çalışırken biberiye koklarsanız sınavda aynı kokuyu koklamak öğrendiklerinizi otomatik olarak hatırlatır” şeklinde kesin bir yöntem olarak değerlendirilmemelidir. Koku-bağlam ilişkisi bellek araştırmalarında incelenmiş olsa da etkinin büyüklüğü ve hangi koşullarda ortaya çıktığı değişmektedir.

Dolayısıyla çalışma sırasında kullanılan belirgin bir kokunun daha sonra aynı bağlamın hatırlanmasına yardımcı olması teorik ve deneysel olarak mümkün olsa da, bunun sınav performansını güvenilir biçimde artırdığı gösterilmiş bir aromaterapi yöntemi olduğu söylenemez.

Zihinsel yorgunluk ve aromaterapi

Aromaterapinin yalnızca doğrudan bilişsel performans değil, zihinsel yorgunluk ve tükenmişlik algısı üzerindeki etkileri de araştırılmıştır. Varney ve Buckle’ın küçük randomize kontrollü pilot çalışmasında nane, fesleğen ve ölmezotu içeren bir karışım kişisel inhaler aracılığıyla uygulanmış ve zihinsel tükenmişlik bildiren katılımcılarda bazı olumlu değişiklikler saptanmıştır (Varney & Buckle, 2013).

Ancak çalışmanın yalnızca 14 kişiden oluşması ve birden fazla yağın aynı anda kullanılması nedeniyle bu sonuçlar tek tek uçucu yağlara genellenemez. Bu çalışma, aromaterapinin zihinsel yorgunluk konusunda araştırılmaya değer olduğunu gösteren küçük bir pilot veri olarak değerlendirilebilir.

Daha geniş literatürde de uçucu yağların stres, mental yorgunluk, uyanıklık ve bilişsel performansla ilişkili sonuçlar verdiği çalışmalar bulunmaktadır. Ancak yöntemlerin ve sonuç ölçütlerinin çeşitliliği, belirli bir yağın belirli bir dozunun genel çalışma verimliliğini artırdığı şeklinde standart bir öneri yapılmasını zorlaştırmaktadır (Sattayakhom et al., 2023).

Koku yoğunluğu ve kullanım süresi

Aromaterapide daha fazla uçucu yağ kullanmanın daha güçlü bilişsel etki oluşturduğu gösterilmiş değildir. Yoğun veya kişiye hoş gelmeyen kokuların aksine rahatsızlık oluşturması, dikkati dağıtması veya baş ağrısı ve bulantı gibi yakınmalara yol açması mümkündür.Bu nedenle çalışma ortamında düşük yoğunlukta ve tolere edilebilir bir koku tercih edilmesi daha uygundur. Koku rahatsızlık veriyorsa uygulamaya devam etmek yerine ortam havalandırılmalıdır.

“45 dakika açık, 15 dakika kapalı” gibi Pomodoro temelli kesin aromaterapi programlarının bilişsel performans açısından diğer kullanım biçimlerinden üstün olduğunu gösteren klinik kanıt bulunmamaktadır. Pomodoro çalışma düzeni ayrı bir zaman yönetimi tekniğidir; aromaterapinin bu sürelerle eşleştirilmesi bilimsel olarak doğrulanmış özel bir protokol değildir.

Güncel araştırmalar ne gösteriyor?

Aromaterapinin bilişsel performans üzerindeki araştırmaları son yıllarda da devam etmektedir. 2025 yılında yayımlanan çift kör kontrollü çalışmada 90 sağlıklı yetişkinde çok bileşenli bir uçucu yağ aromasının bellek ve yürütücü işlev görevlerindeki performansı artırabildiği bildirilmiştir. Aynı çalışmada katılımcılar aroma maruziyetinden sonra kendilerini daha uyanık ve daha az yorgun hissetmiştir (Moss et al., 2025).

Bununla birlikte bu çalışma belirli bir ticari/özel karışımı değerlendirmiştir ve çalışmanın finansmanının Mood UK Ltd. tarafından sağlandığı bildirilmiştir. Sonuçlar olumlu olsa da tek bir çalışmanın sonuçları bütün uçucu yağlara genellenemez. Araştırmacılar da bilişsel etkilerin altında yatan mekanizmanın henüz kesin olmadığını belirtmiştir (Moss et al., 2025).

2026 yılında yayımlanan başka bir randomize kontrollü çalışmada ise 65 yaş ve üzerindeki 60 kişi 30 gün boyunca sabahları nane-palmarosa, geceleri ise vetiver, sedir ağacı, misk adaçayı, petitgrain ve greyfurt içeren aromaterapi karışımlarını inhalasyon yoluyla kullanmıştır. Çalışma uyku kalitesi ve bilişsel işlevleri birlikte değerlendirmiştir (Sarıkaya et al., 2026). Bu çalışma aromaterapinin uzun süreli kullanımına ilişkin yeni insan verisi sağlaması bakımından dikkat çekicidir; ancak yaşlı bakım merkezindeki belirli bir popülasyonda ve çok bileşenli bir protokolle gerçekleştirilmiş olması nedeniyle sonuçların genç sağlıklı bireylerin sınav veya masa başı çalışma performansına doğrudan aktarılması mümkün değildir.

Bu yeni çalışmalar, aromaterapinin bilişsel süreçlerle ilişkili olabileceğine dair araştırma alanını güçlendirmektedir; ancak henüz belirli bir uçucu yağın “odaklanmayı artırdığı” konusunda evrensel bir doz, süre ve uygulama protokolü ortaya koymamaktadır.

Bilimsel değerlendirme

Mevcut insan çalışmalarına göre biberiye ve nane, bilişsel performans ve uyanıklık açısından en fazla araştırılmış aromalar arasında yer almaktadır. Biberiye aroması bazı bellek ölçümlerinde olumlu sonuçlarla ilişkilendirilmiş, biberiye maruziyeti sırasında kandaki 1,8-sineol düzeyleri ile bazı bilişsel performans ölçümleri arasında ilişki gösterilmiştir (Moss et al., 2003; Moss & Oliver, 2012).

Nane aroması kontrollü bir çalışmada bazı bellek ölçümlerinde daha iyi performans ve daha yüksek öznel uyanıklıkla ilişkilendirilmiştir (Moss et al., 2008).Turunçgil kokusu da küçük bir kontrollü çalışmada 2-back çalışma belleği performansında daha yüksek doğrulukla ilişkilendirilmiştir (Shikha et al., 2024).Fesleğen için zihinsel yorgunluk konusunda küçük bir pilot çalışma bulunmasına rağmen, tek başına fesleğenin bilişsel performansı artırdığını söylemek için yeterli kanıt yoktur (Varney & Buckle, 2013). Vetiver konusunda dikkat performansına ilişkin deneysel insan verileri bulunmakla birlikte, ticari vetiver uçucu yağının standart aromaterapi kullanımını destekleyecek klinik kanıt sınırlıdır (Matsubara et al., 2012). Sedir ağacı için ise odaklanma konusunda güçlü insan kanıtı bulunmamaktadır.

Sonuç olarak aromaterapi, bazı kişilerde çalışma sırasında uyanıklık, öznel zihinsel enerji ve belirli bilişsel görevlerde kısa süreli performansı destekleyebilecek yardımcı bir yöntem olabilir. Bununla birlikte aromaterapi dikkat eksikliği, unutkanlık veya bilişsel bozuklukların tedavisi değildir. En güçlü kanıtlar belirli aromaların belirli laboratuvar görevlerinde oluşturduğu kısa süreli etkilerden gelmektedir; uzun süreli öğrenme, akademik başarı ve genel çalışma verimliliği üzerindeki etkiler henüz aynı kesinlikte gösterilmemiştir.

Bu nedenle çalışma ortamında aromaterapi kullanılacaksa biberiye, nane veya turunçgil gibi insan çalışmalarında bilişsel sonuçları araştırılmış aromalar düşük ve rahatsız etmeyen yoğunlukta denenebilir. Etki kişisel olarak olumlu değilse kullanımın sürdürülmesi gerekmez. Aromaterapiyi düzenli uyku, yeterli fiziksel aktivite, uygun çalışma araları ve dikkat dağıtıcıların azaltılması gibi bilişsel performansın temel belirleyicilerinin yerine koymak doğru değildir.

Kaynaklar:

1. Kejlová, K., Jírová, D., Bendová, H., Kandárová, H., Weidenhoffer, Z., & Kolářová, H. (2010). Phototoxicity of essential oils intended for cosmetic use. Toxicology in Vitro, 24(8), 2084–2089. https://doi.org/10.1016/j.tiv.2010.07.025
2. Matsubara, E., Shimizu, K., Fukagawa, M., Ishizi, Y., Kakoi, C., Hatayama, T., Nagano, J., Okamoto, T., Ohnuki, K., & Kondo, R. (2012). Volatiles emitted from the roots of Vetiveria zizanioides suppress the decline in attention during a visual display terminal task. Biomedical Research, 33(5), 299–308. https://doi.org/10.2220/biomedres.33.299
3. Moss, M., Cook, J., Wesnes, K., & Duckett, P. (2003). Aromas of rosemary and lavender essential oils differentially affect cognition and mood in healthy adults. International Journal of Neuroscience, 113(1), 15–38. https://doi.org/10.1080/00207450390161903
4. Moss, M., Hewitt, S., Moss, L., & Wesnes, K. (2008). Modulation of cognitive performance and mood by aromas of peppermint and ylang-ylang. International Journal of Neuroscience, 118(1), 59–77. https://doi.org/10.1080/00207450601042094
5. Moss, M., & Oliver, L. (2012). Plasma 1,8-cineole correlates with cognitive performance following exposure to rosemary essential oil aroma. Therapeutic Advances in Psychopharmacology, 2(3), 103–113. https://doi.org/10.1177/2045125312436573
6. Moss, M., Howarth, J., & Moss, H. (2025). Aroma of Genius essential oil blend significantly enhances cognitive performance and brain metabolism in healthy adults. Human Psychopharmacology: Clinical and Experimental, 40(6), e70027. https://doi.org/10.1002/hup.70027
7. Sarıkaya, B. E., Ateş, S., Kaman, T., & Sayın Şakul, A. A. (2026). Effects of inhaled aromatherapy on sleep quality and cognitive function in older adults: A randomised controlled trial. The Journals of Gerontology: Series A, 81(6), glag105. https://doi.org/10.1093/gerona/glag105
8. Sattayakhom, A., Wichit, S., & Koomhin, P. (2023). The effects of essential oils on the nervous system: A scoping review. Molecules, 28(9), 3771. https://doi.org/10.3390/molecules28093771
9. Shikha, D., Ojha, P., Shukla, K. K., Bhagat, O. L., & Dixit, A. (2024). Citrus odour produces resilient response to cognitive load and enhances performance in the N-back task. Annals of Neurosciences, 32(3), 167–173. https://doi.org/10.1177/09727531231215556
10. Varney, E., & Buckle, J. (2013). Effect of inhaled essential oils on mental exhaustion and moderate burnout: A small pilot study. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 19(1), 69–71. https://doi.org/10.1089/acm.2012.0089