Akatalepsi (Acatalepsia) nedir?

Akatalepsi (İngilizce: acatalepsy, acatalepsia), temel olarak kavranamazlık, kesin olarak kavranamama veya kesin bilgiye ulaşılamaması anlamında kullanılan tarihsel bir terimdir. Terimin en önemli ve özgün kullanımı felsefededir. Özellikle Helenistik dönemin Akademik kuşkuculuğu bağlamında akatalepsi, insanın şeyleri kesin ve yanılmaz biçimde kavramasının mümkün olmadığı görüşünü ifade eder.

Bununla birlikte, eski tıp ve tıp sözlüklerinde acatalepsy/acatalepsia sözcüğüne farklı anlamlar da verilmiştir. Bazı tarihsel kaynaklarda terim tanı veya prognozdaki belirsizlik, bazı sözlüklerde ise anlama veya kavrama yetersizliği anlamında kullanılmıştır. Ancak bu eski kullanımlar, akatalepsinin günümüzde geçerli ve bağımsız bir psikiyatrik ya da nörolojik hastalık olduğu anlamına gelmez.

Akatalepsi ne anlama gelir?

“Akatalepsi” sözcüğü Eski Yunanca ἀκαταληψία (akatalēpsía) kelimesinden gelir. Sözcüğün kökü, bir şeyi kavramak, yakalamak veya zihinsel olarak kuşatmak anlamları taşıyan katalambanein ile ilişkilidir; baştaki a- ise olumsuzluk bildirir. Bu nedenle kelimenin temel anlamı kabaca “kavranamama” veya “zihinsel olarak yakalanamama” şeklinde açıklanabilir.

Ancak felsefi kullanımda sözcük yalnızca “bir şeyi anlamanın zor olması” anlamına gelmez. Daha özel olarak, insanın kesin ve güvenilir bilgiye ulaşmasını mümkün kılan bir kavrayışın bulunmadığı düşüncesine işaret eder.

Felsefede akatalepsi

Akatalepsi özellikle Akademik kuşkuculuk tarihinde önemli bir kavramdır.

Platon’un Akademisi’nin daha sonraki dönemlerinde, özellikle Arkesilaos (Arcesilaus) ile başlayan kuşkucu dönüşüm sırasında, insanın kesin bilgiye ulaşabileceği iddiası ciddi biçimde sorgulanmıştır. Akademik kuşkucular, özellikle Stoacıların savunduğu, doğruyu güvenilir biçimde ortaya koyduğu düşünülen “kavramsal/kavrayan izlenim” (phantasia katalēptikē) anlayışına karşı çıkmışlardır.

Bu bağlamda akatalēpsia, kabaca “kavranamazlık” veya “kesin bilgiye ulaşamama” anlamında kullanılır. Stanford Encyclopedia of Philosophy, Arkesilaos’un görüşlerinin antik kaynaklarda “hiçbir şeyin bilinemeyeceği” (akatalēpsia) ve yargının askıya alınması (epochē) ile ilişkilendirildiğini belirtir; ancak Arkesilaos’un gerçek felsefi tutumunun nasıl yorumlanması gerektiği konusunda araştırmacılar arasında tartışmalar bulunduğunu da vurgular.

Bu nedenle akatalepsiyi basitçe “hiçbir şey bilinemez” şeklinde özetlemek mümkün olsa da, bunun tarihsel felsefi bağlamdaki tartışmaların tamamını yansıtmadığı unutulmamalıdır.

Arkesilaos ve Akademik kuşkuculuk

Arkesilaos, Platon Akademisi’nin kuşkucu dönemini başlatan önemli filozoflardan biridir. Stoacı epistemolojiye yönelik eleştirilerinde, insan zihninin doğruyu kesin olarak belirlemesini sağlayacak güvenilir bir ölçütün bulunup bulunmadığını sorgulamıştır. Bu yaklaşım, kesin bilgi iddialarına karşı yargının askıya alınması fikriyle bağlantılıdır.

Bununla birlikte, Arkesilaos’un “hiçbir şey bilinemez” görüşünü kendi adına dogmatik bir öğreti olarak mı savunduğu, yoksa rakiplerinin görüşlerini sorgulayan diyalektik yönteminin bir sonucu olarak mı kullandığı konusunda antik kaynaklar ve modern araştırmacılar arasında görüş ayrılıkları vardır. Bu nedenle tarihsel olarak daha dikkatli ifade, Arkesilaos’un kuşkucu Akademi’nin oluşumunda merkezi rol oynadığı ve akatalepsi düşüncesinin bu epistemolojik tartışmaların önemli bir parçası olduğudur.

Karneades ve olasılık

Karneades (Carneades), Akademik kuşkuculuğun sonraki önemli temsilcilerindendir. Onun yaklaşımı, kesin bilginin mümkün olmadığı düşüncesiyle birlikte, insanın pratik yaşamda olasılıklı veya ikna edici görünen izlenimlere dayanabileceği fikrini geliştirmiştir. Bu nedenle Karneades’in yaklaşımı, “kesin bilgi mümkün değilse hiçbir şekilde düşünemeyiz veya hareket edemeyiz” sonucuna zorunlu olarak ulaşmaz.

Dolayısıyla akatalepsi, her şeyin yanlış olduğu iddiası değildir. Daha doğru ifade, kesin ve yanılmaz bilgiye ulaşmanın mümkün olmadığı veya güvenilir biçimde temellendirilemeyeceği yönündeki kuşkucu epistemolojik görüştür.

Akatalepsi tıpta ne anlama geliyordu?

Acatalepsy/acatalepsia sözcüğü tarih boyunca tıp terminolojisinde de kullanılmıştır; ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır.

Eski tıp sözlüklerinden bazıları akatalepsiyi “tanıda belirsizlik” veya “hastalığın prognozundaki belirsizlik” anlamında vermiştir. Örneğin tarihsel bir tıp sözlüğünde acatalepsy, doğrudan “uncertainty in diagnosis” şeklinde tanımlanmıştır.

Century Dictionary’nin tarihsel kaydında ise terimin tıptaki kullanımları arasında:

• hastalıkların tanı veya prognozundaki belirsizlik,
• zayıf anlama/kavrama,
• tarihsel terminolojiyle “mental deficiency”

anlamları yer almaktadır.

Buradaki “mental deficiency” ifadesi özellikle dikkatle ele alınmalıdır. Bu, modern tıp terminolojisinde kullanılan bir tanı adı değildir ve günümüzde “entelektüel yetersizlik”, “demans” veya başka bir nöropsikiyatrik hastalıkla birebir eşleştirilmemelidir. Söz konusu ifade, dönemin artık kullanılmayan tıbbi diline aittir.

Bu nedenle:

Akatalepsi tarihsel tıp literatüründe kavrama/anlama yetersizliği veya tanısal belirsizlik gibi anlamlarda kullanılabilmiş, ancak günümüzde bağımsız bir tıbbi veya psikiyatrik tanı olarak kabul edilen bir hastalık değildir.

Akatalepsi günümüzde bir hastalık mıdır?

Hayır. Akatalepsi, günümüz klinik tıp ve psikiyatrisinde bağımsız bir hastalık veya standart tanı kategorisi değildir.

Dolayısıyla bir kişide “akatalepsi var” denildiğinde, bunu doğrudan modern anlamda entelektüel yetersizlik, bilişsel bozukluk, demans veya başka bir nörolojik hastalık olarak yorumlamak doğru değildir.

Günümüzde kişinin anlama, öğrenme, bellek, dikkat veya muhakeme becerilerinde belirgin bir bozukluk varsa, hangi bilişsel işlevin etkilendiğine ve bunun nedenine göre modern tanısal kavramlar kullanılır. Örneğin entelektüel gelişim bozuklukları, nörobilişsel bozukluklar veya belirli bilişsel işlev bozuklukları birbirinden ayrı değerlendirilir.

Dolayısıyla “akatalepsi = modern bir bilişsel bozukluk” şeklinde bir eşleştirme yapılmamalıdır.

Akatalepsi ile katalepsi aynı şey midir?

Hayır.İsimleri benzer olsa da akatalepsi (acatalepsy) ile katalepsi (catalepsy) aynı kavram değildir.

• Akatalepsi: Esas olarak felsefi ve tarihsel bir terimdir; kavranamazlık, kesin bilgiye ulaşılamaması ve tarihsel bazı tıbbi kullanımlarda belirsizlik/anlama yetersizliği ile ilişkilidir.
• Katalepsi: Tarihsel ve klinik nöropsikiyatrik terminolojide farklı bir kavramdır ve belirli durumlarda kişinin bedenini veya uzuvlarını belirli bir pozisyonda uzun süre koruması gibi motor belirtilerle ilişkilendirilmiştir.

İki sözcük etimolojik olarak ortak “kavrama/yakalama” köküyle ilişkili olsa da akatalepsi, katalepsinin psikiyatrik anlamda zıddı değildir. Bu nedenle bu iki terim birbirine karıştırılmamalıdır.

Akatalepsinin günümüzdeki anlamı

Günümüzde acatalepsy/acatalepsia kelimesi esas olarak felsefe tarihi ve eski terminoloji bağlamında karşımıza çıkar.

Modern felsefi açıdan akatalepsi, özellikle Akademik kuşkuculuk bağlamında, insan bilgisinin kesinliğinin sınırlarını ifade eden tarihsel bir kavramdır. Akademik kuşkucuların Stoacı “kavrayış” anlayışına yönelik eleştirileri, insanın doğruyu kesin olarak ayırt etmesini sağlayacak güvenilir bir epistemik ölçütün bulunup bulunmadığı sorusunu merkeze almıştır.

Modern İngilizce sözlükler de akatalepsiyi esas olarak felsefi bir terim olarak tanımlar. Collins, terimi hem kavranamazlık hem de insan bilgisinin hiçbir zaman kesin olmamasını savunan felsefi öğreti şeklinde verir; Dictionary.com ise onu eski kuşkucu görüşle, yani insanın ancak olasılıklı bilgiye ulaşabileceği düşüncesiyle ilişkilendirir.

Akatalepsi (acatalepsia), öncelikle “kavranamazlık” ve “kesin olarak kavranamama” anlamına gelen tarihsel bir felsefe terimidir. Özellikle Akademik kuşkuculukta, insanın kesin ve yanılmaz bilgiye ulaşmasının mümkün olmadığı düşüncesiyle ilişkilidir. Arkesilaos ve Karneades gibi filozofların epistemolojik tartışmaları bu kavramın tarihsel bağlamının anlaşılmasında önemlidir.

Terim eski tıp sözlüklerinde ayrıca tanı veya prognozdaki belirsizlik ve anlama/kavrama yetersizliği gibi anlamlarda da kullanılmıştır. Ancak bu kullanımlar tarihsel terminolojiye aittir; akatalepsi günümüzde bağımsız bir psikiyatrik veya nörolojik tanı değildir. Tarihsel “mental deficiency” kullanımını modern entelektüel yetersizlik, demans veya başka bir bilişsel hastalıkla doğrudan eşitlemek doğru değildir.