Diyabet İlaçlarının Kullanım Saati Neden Önemlidir?

Kan şekeri gün boyunca sabit değildir. Kan glukozu;

yemeklerden sonra yükselir,
gece boyunca azalabilir,
egzersizden etkilenebilir,
stres hormonlarına bağlı olarak değişebilir.

Kullanılan ilacın etki başlangıcı ve süresi bu fizyolojik değişimlerle uyumlu olacak şekilde planlanır.

Örneğin:

Yemekten sonra kan şekerini düşüren ilaçlar öğünlerle ilişkilendirilir.
Uzun etkili bazal insülinler belirli saatlerde düzenli uygulanır.
Hipoglisemi riski yüksek ilaçlarda öğün atlanmaması önemlidir.

Metformin

Metformin, tip 2 diyabet tedavisinde ilk tercih edilen ilaçlardan biridir.Karaciğerde glukoz üretimini azaltır, periferik dokularda insülin duyarlılığını artırır ve bağırsaktan glukoz emilimini dolaylı olarak etkileyebilir. Tek başına kullanıldığında hipoglisemi riski düşüktür.

Ne Zaman Alınmalıdır?

Metforminin kullanım zamanı preparatın salım özelliğine göre değişebilir.

Hemen salımlı (Immediate Release) tabletler

Genellikle:

yemekle birlikte veya
yemekten hemen sonra

kullanılır.Amaç, bulantı, karın ağrısı, gaz ve ishal gibi mide-bağırsak yan etkilerini azaltmaktır.

Uzatılmış salımlı (Extended Release) tabletler

Birçok preparatta günde tek doz kullanılır ve çoğunlukla akşam yemeğiyle birlikte alınması önerilir. Ancak bu durum tüm uzatılmış salımlı ürünler için aynı değildir; ürün bilgisi esas alınmalıdır.

Aç Karnına Kullanılır mı?

Metformin aç karnına da emilebilir; ancak gastrointestinal yan etkiler daha belirgin olabileceğinden rutin olarak bu şekilde kullanılması önerilmez.

Sülfonilüreler

Bu grup ilaçlar pankreastan insülin salgılanmasını artırarak etki gösterir.

Sık kullanılan etken maddeler:

Glimepirid
Gliklazid
Glipizid
Glibenklamid (Gliburid)

Kullanım Zamanı

Sülfonilüreler genellikle ilk ana öğünle ilişkili olarak kullanılır. Bunun nedeni, ilacın etkisinin öğün sonrası kan şekeri yükselmesiyle uyumlu olmasını sağlamaktır.Her etken madde ve formülasyon için öneriler farklı olabileceğinden reçete edilen kullanım şekline uyulmalıdır.

Hipoglisemi Riski

Bu grup ilaçların en önemli özelliklerinden biri, hipoglisemi oluşturabilmeleridir.

Bu nedenle:

İlacı aldıktan sonra öğün atlanmamalıdır.
Uzun süre aç kalınmamalıdır.
Ağır egzersiz planlanıyorsa hekim önerileri dikkate alınmalıdır.

DPP-4 İnhibitörleri

Bu grupta yer alan ilaçlar:

Sitagliptin
Linagliptin
Saksagliptin
Vildagliptin
Alogliptin

olarak sıralanabilir.Bu ilaçlar inkretin hormonlarının etkisini uzatarak glukoz bağımlı insülin salınımını destekler.

Ne Zaman Alınmalıdır?

Çoğu DPP-4 inhibitörü:

aç veya tok,
sabah veya akşam

alınabilir.

Önemli olan her gün aynı saatte kullanılmasıdır.Tek başlarına hipoglisemi oluşturma riskleri düşüktür.

SGLT2 İnhibitörleri

Bu grup ilaçlar böbreklerden glukoz geri emilimini azaltarak idrarla glukoz atılımını artırır.

Örnek etken maddeler:

Empagliflozin
Dapagliflozin
Kanagliflozin
Ertugliflozin

Sabah Kullanımı Neden Tercih Edilebilir?

SGLT2 inhibitörleri idrarla glukoz atılımını artırdığı için bazı hastalarda idrar miktarında artış görülebilir.Bu nedenle birçok klinisyen ilacın sabah kullanılmasını tercih eder. Böylece gece sık idrara çıkma olasılığı azaltılabilir.Bu öneri kesin bir zorunluluk değil, pratik bir yaklaşımdır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bu ilaçlar kullanılırken:

yeterli sıvı alımı,
genital enfeksiyon belirtilerine dikkat edilmesi,
ciddi hastalık veya cerrahi öncesinde hekim önerilerine uyulması

önemlidir.

GLP-1 Reseptör Agonistleri

Bu grup ilaçlar:

Semaglutid
Liraglutid
Dulaglutid
Eksenatid
Liksisenatid

gibi etken maddeleri içerir.İştahı azaltır, mide boşalmasını yavaşlatır ve glukoza bağımlı insülin salınımını artırır.

Kullanım Zamanı

Kullanım zamanı preparata göre değişebilir.

Günlük kullanılan preparatlar belirli bir saatte uygulanır.
Haftalık preparatlar ise her hafta aynı gün uygulanmalıdır.

Haftalık preparatlarda günün hangi saatinde uygulandığından çok, haftanın aynı gününün seçilmesi önemlidir.

İnsülin Tedavisinde Kullanım Zamanı

İnsülinler kullanım zamanına göre en dikkatli planlanması gereken ilaç gruplarından biridir.İnsülin tedavisi tamamen bireyselleştirilir.

Başlıca insülin grupları şunlardır:

Hızlı etkili analoglar
Kısa etkili (regüler) insülin
Orta etkili insülin (NPH)
Uzun etkili bazal insülinler
Ultra uzun etkili bazal insülinler
Hazır karışım insülinler

Her grubun uygulama zamanı farklıdır.

Hızlı Etkili İnsülin Analogları

Örnekler:

İnsülin lispro
İnsülin aspart
İnsülin glulisin

Bu insülinler öğünlerle ilişkili kullanılır ve etki başlangıçları hızlıdır. Uygulama zamanı kullanılan preparatın özelliklerine göre öğünden hemen önce veya bazı durumlarda öğün başlangıcında olabilir.

Regüler İnsülin

Regüler insülinin etki başlangıcı daha yavaş olduğundan, çoğu durumda öğünden belirli bir süre önce uygulanması gerekir.

Bazal İnsülinler

Örnekler:

İnsülin glarjin
İnsülin detemir
İnsülin degludek

Bu insülinler gün boyunca bazal insülin gereksinimini karşılamak amacıyla kullanılır.En önemli ilke, her gün aynı saatte uygulanmalarıdır.Bazı ultra uzun etkili preparatlar uygulama zamanında daha fazla esneklik sağlayabilse de, zaman değişiklikleri hekim önerisi doğrultusunda yapılmalıdır.

Diyabet İlaçlarında En Sık Yapılan Hatalar

Diyabet tedavisinde ilaç kullanımına ilişkin yaygın hatalar şunlardır:

Öğün atlandığı hâlde sülfonilüre kullanmaya devam etmek.
İnsülin uyguladıktan sonra uzun süre yemek yememek.
Metformini aç karnına kullanarak gereksiz mide yakınmalarına neden olmak.
Haftalık enjeksiyonları düzensiz günlerde uygulamak.
Kan şekeri normale döndüğü için ilacı kendi kendine bırakmak.
Hipoglisemi belirtilerini göz ardı etmek.

Diyabet tedavisinde ilaçların doğru zamanda kullanılması kadar, düzenli kan şekeri takibi, beslenme planına uyum ve fiziksel aktivite de tedavinin ayrılmaz parçalarıdır.