Akşam Alınması Tercih Edilebilen İlaçlar
Her ilaç sabah kullanılmaz. Bazı ilaç gruplarında akşam veya yatmadan önce kullanım, ilacın farmakolojik özellikleri, hastalığın seyri veya yan etki profiline bağlı olarak daha uygun olabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Bazı ilaçların akşam kullanımı kesin bir farmakolojik gereklilik iken, bazılarında bu yalnızca klinik uygulamada sık tercih edilen bir yaklaşımdır. Ayrıca uzun etkili birçok ilaç için günün hangi saatinde alındığından çok, her gün aynı saatte alınması daha önemlidir.
1. Statinler (Kolesterol Düşürücü İlaçlar)
Statinler, LDL kolesterolü düşürmek ve kalp-damar hastalıkları riskini azaltmak amacıyla kullanılan ilaçlardır. Etkilerini, karaciğerde kolesterol sentezinden sorumlu olan HMG-CoA redüktaz enzimini inhibe ederek gösterirler.
Sık kullanılan statinler şunlardır:
- Simvastatin
- Lovastatin
- Pravastatin
- Atorvastatin
- Rosuvastatin
- Fluvastatin
- Pitavastatin
Neden Bazı Statinler Akşam Kullanılır?
Karaciğerde kolesterol sentezi gece saatlerinde daha aktif olma eğilimindedir. Bu nedenle yarı ömrü kısa olan statinlerde, ilacın gece saatlerinde etkili düzeyde bulunması teorik olarak daha avantajlı olabilir.
Bu nedenle:
Genellikle akşam kullanılması önerilebilen statinler
- Simvastatin
- Lovastatin
- Fluvastatin (hemen salınan form)
Bu öneri, bu ilaçların daha kısa yarı ömre sahip olmalarıyla ilişkilidir.
Her Statin İçin Bu Kural Geçerli midir?
Hayır.
Aşağıdaki statinler daha uzun yarı ömre sahip olduklarından kullanım zamanı daha esnektir:
- Atorvastatin
- Rosuvastatin
- Pitavastatin
Bu ilaçlar sabah veya akşam alınabilir; önemli olan her gün aynı saatte kullanılmasıdır.
2. Sedasyon Yapabilen Antihistaminikler
Antihistaminikler alerjik hastalıkların tedavisinde kullanılan ilaçlardır. Ancak tüm antihistaminikler aynı derecede uyku hâli oluşturmaz.
Birinci Kuşak Antihistaminikler
Bu grup ilaçlar kan-beyin bariyerini daha kolay geçtikleri için belirgin sedasyon yapabilir.
Örnekler:
- Difenhidramin
- Hidroksizin
- Klorfeniramin
- Doksilamin
Bu nedenle birçok hastada akşam veya yatmadan önce kullanılmaları tercih edilir.
İkinci Kuşak Antihistaminikler
Bu grupta yer alan:
- Loratadin
- Desloratadin
- Feksofenadin
- Bilastin
gibi ilaçlarda sedasyon daha az görülür.
Bununla birlikte:
- Setirizin
- Levosetirizin
bazı kişilerde uyku hâline neden olabilir.
Bu nedenle kullanım zamanı bireysel yan etkilere göre planlanabilir.
3. Uyku Bozukluğu Tedavisinde Kullanılan İlaçlar
Uykusuzluk tedavisinde kullanılan ilaçların çoğu doğal olarak yatmadan önce kullanılır.
Bunlar arasında:
- Zolpidem
- Zopiklon
- Eszopiklon
- Melatonin
bulunabilir.
Bu ilaçlar yalnızca gerçekten uyumaya hazır olunan zaman diliminde kullanılmalıdır. Kullanıldıktan sonra araç kullanmak, dikkat gerektiren işler yapmak veya alkol almak ciddi güvenlik sorunlarına yol açabilir.
4. Sedatif Özellik Gösterebilen Antidepresanlar
Antidepresanların kullanım saati tek tip değildir.
İlaç seçimi kadar yan etki profili de önemlidir.
Sedasyon yapabilen örnekler
- Mirtazapin
- Trazodon
Bu ilaçlar uyku hâline neden olabildiği için birçok hastada akşam kullanımı tercih edilir.
Uyarıcı Etki Gösterebilen Örnekler
Bazı antidepresanlar ise özellikle tedavinin başlangıcında uykusuzluk veya huzursuzluk yapabilir.
Örneğin:
- Fluoksetin
- Bupropion
Bu nedenle bazı hastalarda sabah kullanımı daha uygun olabilir.
Ancak antidepresanların kullanım zamanı bireysel olarak düzenlenmeli ve hekim önerisi doğrultusunda değiştirilmelidir.
5. Bazı Antipsikotikler
Antipsikotik ilaçların önemli bir kısmı sedasyon oluşturabilir.
Örneğin:
- Ketiapin
- Klorpromazin
- Olanzapin
bazı hastalarda belirgin uyku hâline neden olabilir.
Bu nedenle klinik uygulamada çoğu zaman akşam kullanımları tercih edilir.
Ancak tüm antipsikotikler için bu kural geçerli değildir.
6. Melatonin
Melatonin, beynin epifiz bezinden doğal olarak salgılanan ve uyku-uyanıklık döngüsünün düzenlenmesinde rol oynayan bir hormondur.
Tedavi amacıyla kullanılan melatonin preparatları genellikle hedeflenen yatış saatinden kısa süre önce alınır. Kesin zamanlama kullanılan preparatın formülasyonuna göre değişebilir.
Melatonin bir uyku ilacı değildir; daha çok sirkadiyen ritmin düzenlenmesine yardımcı olabilecek bir ajan olarak değerlendirilir.
7. Bazı Astım İlaçları
Astım belirtileri birçok hastada gece ve sabaha karşı daha belirgin olabilir. Bunun nedeni hava yollarındaki fizyolojik değişiklikler ve sirkadiyen ritimle ilişkili mekanizmalardır.
Geçmişte bazı uzun etkili bronkodilatörler veya teofilin preparatları bu nedenle akşam planlanabiliyordu. Günümüzde ise inhale tedavilerde kullanım zamanı büyük ölçüde kullanılan ilacın etki süresi ve reçete edilen tedavi planına göre belirlenmektedir.
Bu nedenle astım ilaçlarında tek tip bir “akşam kullanılır” kuralı yoktur.
8. Bazı Glokom İlaçları
Göz damlası şeklinde kullanılan bazı glokom ilaçlarının kullanım zamanı da önemlidir.
Örneğin prostaglandin analogları (latanoprost, travoprost, tafluprost gibi) birçok tedavi şemasında günde bir kez uygulanır ve pratikte çoğunlukla akşam kullanılır. Bununla birlikte en önemli nokta, ilacın her gün aynı saatte uygulanmasıdır.
Akşam Kullanılan İlaçlarda Ortak Özellikler
Akşam kullanılması tercih edilen ilaçlarda şu nedenlerden biri veya birkaçı ön plandadır:
- İlacın uyku hâline neden olabilmesi
- Hastalığın belirtilerinin gece artması
- İlacın kısa yarı ömrü nedeniyle gece etkisinin istenmesi
- Vücudun biyolojik ritmiyle uyum sağlanması
- Gündüz oluşabilecek yan etkilerin azaltılması
Ancak bu gerekçeler her ilaç için geçerli değildir. Bu nedenle yalnızca “aynı grupta” yer aldığı için bir ilacın kullanım saatini değiştirmek doğru değildir.