Adrenomegali Nedir? Nedenleri, Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi
Adrenomegali, adrenal bezlerin yani böbreküstü bezlerinin normal boyutlarının üzerinde büyümesini veya görüntüleme incelemelerinde belirgin şekilde genişlemiş olarak izlenmesini ifade eden betimleyici bir terimdir. “Adreno-” adrenal bezi, “-megali” ise büyüme veya genişlemeyi ifade eder. Adrenomegali tek taraflı (unilateral) veya her iki adrenal bezi etkileyen bilateral biçimde görülebilir.
Adrenomegali tek başına belirli bir hastalığın tanısı değildir. Adrenal bezlerdeki büyüme; adrenal hiperplazi, adrenal tümörler, metastatik hastalık, enfeksiyonlar, infiltratif hastalıklar, kanama ve bazı genetik veya endokrin hastalıklar dahil olmak üzere farklı nedenlerin görüntüleme bulgusu olabilir. Bu nedenle adrenal bezlerin büyümüş olduğunun saptanması, öncelikle büyümenin nedeninin, hormonal aktivitesinin ve malignite olasılığının değerlendirilmesini gerektirir (Fassnacht ve ark., 2023).
Özellikle bilateral adrenal büyümede ayırıcı tanı genişler. Konjenital adrenal hiperplazi, bilateral adrenal nodüler değişiklikler, metastazlar, lenfoma, enfeksiyonlar, infiltratif hastalıklar, adrenal kanama ve bazı bilateral adrenal tümörler birlikte değerlendirilir (Bancos ve Prete, 2018; Fassnacht ve ark., 2023).
Adrenal bezler nedir ve hangi hormonları üretir?
Adrenal bezler, her iki böbreğin üst kutbunda bulunan ve dışta adrenal korteks, içte ise adrenal medulla olmak üzere iki temel bölümden oluşan endokrin organlardır.
Adrenal korteks üç temel steroid hormon grubunun üretiminden sorumludur:
- Glukokortikoidler, özellikle kortizol
- Mineralokortikoidler, özellikle aldosteron
- Adrenal androjenler, başta dehidroepiandrosteron (DHEA) ve DHEA-sülfat (DHEA-S)
Adrenal medulla ise başlıca adrenalin (epinefrin) ve noradrenalin (norepinefrin) üretir.
Kortizol; stres yanıtı, glukoz metabolizması, protein ve yağ metabolizması ile bağışıklık ve inflamasyonun düzenlenmesinde rol oynar. Aldosteron; böbreklerde sodyum tutulmasını ve potasyum atılımını artırarak sıvı-elektrolit dengesi ve kan basıncının düzenlenmesine katkıda bulunur. Adrenal medulladan salgılanan katekolaminler ise kalp hızı, damar tonusu, kan basıncı ve akut stres yanıtının düzenlenmesinde görev yapar.
Bu nedenle adrenal bezlerdeki büyümenin klinik önemi yalnızca bezin boyutuyla değil, hormon üretiminin artıp artmadığı veya adrenal korteks fonksiyonunun azalmasına yol açıp açmadığı ile de ilişkilidir.
Örneğin kortizol salgılayan adrenal lezyonlar otonom kortizol sekresyonuna veya Cushing sendromuna, aldosteron üreten lezyonlar primer aldosteronizme ve katekolamin üreten feokromositomalar katekolamin fazlalığına yol açabilir (Fassnacht ve ark., 2023; Lenders ve ark., 2014).
Adrenomegali neden olur?
Adrenal bezlerin büyümesine yol açan nedenler çok çeşitlidir. Klinik değerlendirmede özellikle tek taraflı veya bilateral oluşu, görüntüleme özellikleri, hastanın yaşı, hormonal bulguları, eşlik eden hastalıkları ve bilinen malignite öyküsü birlikte değerlendirilir.
Başlıca nedenler şunlardır:
- Adrenal hiperplazi
- Konjenital adrenal hiperplazi
- Adrenal adenomlar
- Adrenokortikal karsinom
- Feokromositoma
- Adrenal metastazlar
- Lenfoma
- Adrenal enfeksiyonlar
- İnfiltratif hastalıklar
- Adrenal kanama
- Bilateral makronodüler adrenal hiperplazi
- Bilateral adrenal adenomlar
- Bazı genetik ve endokrin sendromlar
Bilateral adrenal lezyonların ayırıcı tanısında metastaz, bilateral adrenal kortikal adenomlar, primer bilateral makronodüler adrenal hiperplazi, konjenital adrenal hiperplazi, feokromositoma, lenfoma, enfeksiyonlar, hemoraji ve infiltratif hastalıklar yer alabilir (Bancos ve Prete, 2018; Fassnacht ve ark., 2023).
Adrenal hiperplazi
Adrenal hiperplazi, adrenal korteks dokusunun hücresel ve hacimsel olarak artmasıyla karakterize bir durumdur. Hiperplazi genetik veya hormonal mekanizmalarla ortaya çıkabilir.Adrenal hiperplazinin önemli nedenlerinden biri konjenital adrenal hiperplazi (KAH) grubudur. KAH, adrenal steroid biyosentezindeki kalıtsal enzim bozukluklarından kaynaklanan bir hastalık grubudur. En sık görülen form 21-hidroksilaz eksikliğidir.
21-hidroksilaz eksikliğinde kortizol sentezindeki azalma, hipofizden ACTH salgısının artmasına yol açar. Süregelen ACTH uyarısı adrenal korteksin büyümesine ve hiperplazisine neden olabilir. Klasik KAH formlarında kortizol sentezindeki bozukluğa ek olarak mineralokortikoid üretimi ve adrenal androjen sentezi de etkilenebilir.Bu nedenle KAH bulunan hastalarda adrenal bezlerde bilateral büyüme veya hiperplazi görülebilir.
Bilateral adrenal lezyonların değerlendirilmesinde 2023 ESE/ENSAT kılavuzu, klinik bağlama göre 17-hidroksiprogesteron ölçümünü KAH açısından değerlendirmede önemli bir test olarak ele almaktadır (Fassnacht ve ark., 2023).
Adrenal adenomlar
Adrenal adenomlar, adrenal korteksten kaynaklanan ve çoğunlukla iyi huylu tümörlerdir. Adrenal görüntülemelerinde sık karşılaşılan lezyonlar arasında yer alırlar.Adrenal adenomların önemli bir bölümü hormon üretmeyen, nonfonksiyonel lezyonlardır. Bununla birlikte bazı adenomlar hormon üretir ve klinik olarak anlamlı endokrin tablolara yol açabilir.
Başlıca fonksiyonel adrenal kortikal adenomlar:
- Kortizol salgılayan adenomlar
- Aldosteron salgılayan adenomlar
- Daha nadiren adrenal androjen veya diğer steroidleri üreten tümörler
Kortizol fazlalığı oluşturan adrenal lezyonlar, klinik olarak belirgin Cushing sendromuna veya hafif otonom kortizol sekresyonuna (mild autonomous cortisol secretion, MACS) neden olabilir.2023 ESE/ENSAT kılavuzu, adrenal incidentaloma saptanan hastalarda kortizol sekresyonunun değerlendirilmesi için 1 mg gece deksametazon baskılama testini temel biyokimyasal değerlendirmelerden biri olarak önermektedir. Deksametazon sonrası serum kortizolünün ≤1,8 µg/dL (≤50 nmol/L) olması otonom kortizol sekresyonunu dışlamak için kullanılan eşiktir; bunun üzerindeki değerler klinik bağlam içinde değerlendirilir ve özellikle 1,8 µg/dL üzerindeki sonuçlar MACS açısından ele alınabilir (Fassnacht ve ark., 2023).
Aldosteron üreten adrenal adenomlar ise primer aldosteronizm nedeni olabilir. Primer aldosteronizmde aldosteron üretimi renin-anjiyotensin sisteminden kısmen veya tamamen bağımsız hale gelir ve renin baskılanabilir.2025 Endocrine Society kılavuzu, hipertansiyonu bulunan bireylerde primer aldosteronizm açısından taramayı önererek serum/plazma aldosteron, plazma renin ve aldosteron/renin oranının (ARR) değerlendirilmesini önermektedir. Potasyum da aldosteron düzeyinin doğru yorumlanmasına yardımcı olmak amacıyla değerlendirilir (Adler ve ark., 2025).Adrenal adenom ile adrenal bezin genel olarak büyümesi birbirinden farklı kavramlardır. Küçük bir adrenal adenom, adrenal bezin tamamında belirgin büyüme oluşturmadan bulunabilir.
Adrenokortikal karsinom
Adrenokortikal karsinom (ACC), adrenal korteksten kaynaklanan nadir ve potansiyel olarak agresif malign bir tümördür.Adrenokortikal karsinomlar hormon salgılayabilir veya hormon açısından klinik olarak sessiz olabilir. Fonksiyonel tümörlerde kortizol, androjenler, östrojenler veya bunların kombinasyonlarının aşırı üretimi görülebilir. Özellikle hızlı gelişen virilizasyon veya belirgin steroid hormon fazlalığı adrenal korteks kaynaklı malign tümör olasılığını artırabilir (Fassnacht ve ark., 2018; Fassnacht ve ark., 2023).
Klinik belirtiler tümörün büyüklüğüne ve hormonal aktivitesine göre değişebilir. Karın veya yan ağrısı, abdominal dolgunluk, palpabl kitle, kilo kaybı veya hormon fazlalığına bağlı endokrin belirtiler görülebilir.Görüntülemede büyük boyut, heterojen yapı, düzensiz konturlar, nekroz veya hemoraji alanları ve şüpheli kontrastlanma özellikleri malignite olasılığını artırabilir. Bu nedenle adrenal kitle saptandığında lezyonun benign veya malign özelliklerinin sistematik biçimde değerlendirilmesi gerekir (Fassnacht ve ark., 2023).
Adrenokortikal karsinom şüphesinde hormonal değerlendirme, uygun görüntüleme ve evreleme birlikte yürütülür. Uygun hastalarda cerrahi temel tedavi yöntemidir; ileri hastalıkta sistemik tedavi ve seçilmiş durumlarda radyoterapi gibi yöntemler multidisipliner yaklaşım içinde değerlendirilir (Fassnacht ve ark., 2018).
Feokromositoma
Adrenal bezlerin büyümesinin önemli nedenlerinden biri de feokromositomadır. Feokromositoma, adrenal medulladaki kromaffin hücrelerden kaynaklanan ve katekolamin üretebilen bir tümördür.
Katekolamin fazlalığı;
- hipertansiyon,
- çarpıntı,
- baş ağrısı,
- terleme,
- tremor,
- ataklar halinde ortaya çıkan adrenerjik belirtiler
gibi klinik bulgulara yol açabilir.
Feokromositomalar her zaman klasik semptomlarla ortaya çıkmayabilir. Bu nedenle klinik bulgular, görüntüleme özellikleri ve biyokimyasal değerlendirme birlikte ele alınır.Endocrine Society kılavuzu, feokromositoma ve paraganglioma tanısında başlangıç biyokimyasal değerlendirmesi olarak plazma serbest metanefrinler veya fraksiyone idrar metanefrinlerinin ölçülmesini önermektedir (Lenders ve ark., 2014).
Adrenal metastazlar
Adrenal bezler sistemik malignitelerde metastatik hastalığın yerleşebildiği organlardan biridir. Özellikle:
- akciğer kanseri,
- meme kanseri,
- böbrek kanseri,
- melanom,
- lenfoma
gibi malignitelerde adrenal tutulum görülebilir.
Adrenal metastazlar tek taraflı veya bilateral olabilir. Özellikle bilateral adrenal tutulum, adrenal korteksin fonksiyonunun etkilenmesi açısından önem taşır. Yaygın bilateral infiltrasyon bazı hastalarda primer adrenal yetmezliğe yol açabilir (Fassnacht ve ark., 2023; Chatzellis ve ark., 2024).Bilinen malignitesi bulunan bir hastada adrenal bezlerde yeni saptanan büyüme veya kitle, metastatik hastalık açısından klinik öykü ve görüntüleme özellikleriyle birlikte değerlendirilir.
Adrenal biyopsinin klinik kullanım alanı seçilmiş durumlarla sınırlıdır. Özellikle adrenal biyopsi planlanıyorsa feokromositoma olasılığının önceden değerlendirilmesi önemlidir. 2023 ESE/ENSAT kılavuzu adrenal biyopsinin rutin değerlendirme yöntemi olarak kullanılmasını desteklememekte; biyopsiyi seçilmiş klinik durumlarla sınırlandırmaktadır (Fassnacht ve ark., 2023).
Enfeksiyonlar ve adrenal büyüme
Adrenal bezlerin bilateral büyümesine neden olabilen önemli tablolar arasında bazı enfeksiyonlar bulunur.
Özellikle:
- tüberküloz,
- histoplazmoz ve diğer sistemik mantar enfeksiyonları
adrenal bezleri etkileyebilir.
Adrenal tüberküloz, özellikle bilateral adrenal tutulum ve primer adrenal yetmezlikle ilişkili önemli enfeksiyöz nedenlerden biridir. Görüntülemede bilateral adrenal büyüme, periferik rim tarzı kontrastlanma ve hastalığın süresine bağlı olarak kalsifikasyonlar görülebilir (Gupta ve ark., 2022; Guo ve ark., 2007).Histoplazmoz da özellikle yaygın/dissemine enfeksiyon sırasında adrenal bezleri tutabilir. Bilateral adrenal büyüme ve adrenal yetmezlik birlikte görülebilir (Koene ve ark., 2013).
HIV enfeksiyonu tek başına adrenal büyümenin doğrudan ve tipik nedeni olarak değerlendirilmez. HIV ile ilişkili immün yetmezlik durumunda ortaya çıkabilen histoplazmoz, tüberküloz, lenfoma ve diğer enfeksiyöz veya infiltratif süreçler adrenal bezleri etkileyebilir. Bu nedenle HIV ile adrenal büyüme arasındaki ilişki, eşlik eden hastalık üzerinden değerlendirilir (Arif ve ark., 2021).
Bilateral adrenal büyüme ile birlikte halsizlik, kilo kaybı, hipotansiyon, hiponatremi, hiperkalemi veya hiperpigmentasyon gibi adrenal yetmezlik düşündüren bulgular bulunuyorsa adrenal korteks fonksiyonunun değerlendirilmesi önem taşır.
Adrenal kanama
Bilateral adrenal kanama veya adrenal hematomlar adrenal bezlerde belirgin büyüme görünümüne neden olabilir.Adrenal kanama; ağır sistemik hastalık, sepsis, travma, koagülasyon bozuklukları, antikoagülan kullanımı ve bazı diğer klinik durumlarla ilişkili olabilir. Bilateral adrenal kanama adrenal korteksin geniş bir bölümünü etkilediğinde primer adrenal yetmezliğe yol açabilir.
Bu nedenle bilateral adrenal büyüme ile birlikte hipotansiyon, hiponatremi, hiperkalemi veya açıklanamayan akut klinik kötüleşme bulunduğunda adrenal yetmezlik olasılığı değerlendirilmelidir. Bilateral adrenal lezyonlarda görüntüleme infiltratif hastalık veya hemoraji düşündürüyorsa adrenal fonksiyonun değerlendirilmesi 2023 ESE/ENSAT yaklaşımının önemli parçalarından biridir (Fassnacht ve ark., 2023).
İnfiltratif hastalıklar
Adrenal bezler bazı sistemik infiltratif hastalıklardan da etkilenebilir.
Ayırıcı tanıda:
- lenfoma,
- amiloidoz,
- sarkoidoz,
- enfeksiyöz infiltrasyonlar
gibi durumlar yer alabilir (Chatzellis ve ark., 2024).Özellikle bilateral adrenal büyüme ve adrenal yetmezliğin birlikte bulunması, infiltratif hastalıkların değerlendirilmesini gerektirebilir.
Adrenomegali belirtileri nelerdir?
Adrenomegali kendisi belirli bir semptom oluşturmak zorunda değildir. Klinik belirtiler çoğunlukla adrenal büyümeye neden olan hastalığa veya buna eşlik eden hormonal bozukluğa bağlıdır.
Örneğin kortizol fazlalığında:
- santral kilo artışı,
- yüzde yuvarlaklaşma,
- hipertansiyon,
- proksimal kas güçsüzlüğü,
- ciltte incelme,
- kolay morarma,
- mor strialar,
- glukoz metabolizmasında bozulma
gibi bulgular görülebilir.
Aldosteron fazlalığında özellikle hipertansiyon ortaya çıkabilir; hipokalemi daha ileri veya belirgin biyokimyasal hastalıkta görülebilir. Güncel 2025 Endocrine Society kılavuzu primer aldosteronizmin yalnızca hipokalemi bulunan hastalarda aranmasını değil, hipertansiyonu olan bireylerde daha geniş tarama yaklaşımını desteklemektedir (Adler ve ark., 2025).Feokromositomada ataklar halinde hipertansiyon, baş ağrısı, çarpıntı ve terleme görülebilir (Lenders ve ark., 2014).
Adrenal yetmezlik geliştiğinde ise:
- halsizlik,
- kilo kaybı,
- iştahsızlık,
- bulantı,
- karın ağrısı,
- düşük tansiyon,
- ortostatik yakınmalar,
- hiponatremi,
- hiperkalemi
gibi bulgular ortaya çıkabilir (Bornstein ve ark., 2016).
Dolayısıyla adrenal büyümenin klinik anlamı, hormon fazlalığı ile adrenal hormon yetersizliği olasılıklarının birlikte değerlendirilmesiyle belirlenir.
Adrenomegali nasıl teşhis edilir?
Adrenal büyümenin değerlendirilmesinde üç temel soru ele alınır:
- Adrenal bez gerçekten büyümüş veya kitle içeriyor mu?
- Lezyon hormon üretiyor mu?
- Lezyonun malignite riski var mı?
Bu sorular klinik değerlendirme, biyokimyasal testler ve adrenal görüntüleme birlikte kullanılarak yanıtlanır (Fassnacht ve ark., 2023).
Görüntüleme yöntemleri
Adrenal bezlerin değerlendirilmesinde bilgisayarlı tomografi (BT) ve manyetik rezonans görüntüleme (MRG) temel görüntüleme yöntemleridir.2023 ESE/ENSAT kılavuzu adrenal kitle saptandığında adrenal bezlere yönelik özel görüntüleme değerlendirmesini önermektedir. Özellikle kontrastsız BT, lezyonun dansitesi ve morfolojik özelliklerinin değerlendirilmesinde önemli bir yöntemdir (Fassnacht ve ark., 2023).
Kontrastsız BT’de homojen ve ≤10 Hounsfield ünitesi (HU) değerine sahip adrenal kitleler benign adenom lehine güçlü görüntüleme özelliklerine sahiptir. 2023 ESE/ENSAT kılavuzuna göre bu özellikleri taşıyan homojen adrenal lezyonlarda, uygun klinik değerlendirme sonrasında ek görüntüleme gerekmeyebilir (Fassnacht ve ark., 2023).
MRG, özellikle BT ile kesin karakterizasyon sağlanamayan durumlarda kullanılabilir. Kimyasal kayma (chemical-shift) görüntüleme, hücre içi lipit içeren adenomların karakterizasyonunda yardımcı olabilir (Chatzellis ve ark., 2024).
Ultrasonografi erişkin adrenal bezlerin ayrıntılı karakterizasyonunda temel yöntem değildir; adrenal lezyonların değerlendirilmesinde BT veya MRG daha belirleyici yöntemlerdir.
Hormon testleri
Adrenal büyümenin değerlendirilmesinde görüntüleme bulguları kadar hormonal aktivitenin araştırılması da önemlidir.
Adrenal kitle veya büyüme saptanan hastada klinik duruma göre:
- kortizol fazlalığı,
- katekolamin fazlalığı,
- aldosteron fazlalığı,
- adrenal androjen fazlalığı,
- adrenal yetmezlik
araştırılabilir.
Kortizol değerlendirmesi
2023 ESE/ENSAT kılavuzu adrenal incidentaloma saptanan hastalarda kortizol fazlalığını değerlendirmek amacıyla 1 mg gece deksametazon baskılama testini önermektedir (Fassnacht ve ark., 2023).Testte 1 mg deksametazon gece yaklaşık 23.00–24.00 arasında alınır ve ertesi sabah serum kortizolü ölçülür. Serum kortizolünün ≤1,8 µg/dL (≤50 nmol/L) olması normal baskılanma lehine değerlendirilir. Bu eşik üzerinde kalan sonuçlarda otonom kortizol sekresyonu, klinik özellikler ve eşlik eden metabolik hastalıklarla birlikte değerlendirilir (Fassnacht ve ark., 2023).
Feokromositoma değerlendirmesi
Feokromositoma olasılığında plazma serbest metanefrinler veya fraksiyone idrar metanefrinleri başlangıç biyokimyasal testleri olarak kullanılır (Lenders ve ark., 2014).
Primer aldosteronizm değerlendirmesi
Güncel 2025 Endocrine Society kılavuzuna göre hipertansiyonu olan bireylerde primer aldosteronizm taraması; serum/plazma aldosteron konsantrasyonu, plazma renin konsantrasyonu veya aktivitesi ve aldosteron/renin oranı kullanılarak yapılır. Potasyum düzeyi de aldosteron sonucunun doğru yorumlanmasına yardımcı olmak amacıyla ölçülür (Adler ve ark., 2025).
Primer aldosteronizm tanısı alan hastalarda tedavi seçimi hastalığın unilateral veya bilateral olmasına, cerrahi uygunluğa ve hastanın tercihlerine göre belirlenir. Lateralize hastalıkta uygun hastalarda unilateral adrenalektomi, bilateral hastalıkta veya cerrahiye uygun olmayan hastalarda mineralokortikoid reseptör antagonistleri temel tedavi seçenekleri arasındadır (Adler ve ark., 2025).
Adrenal yetmezlik değerlendirmesi
Özellikle bilateral adrenal büyüme, infiltratif hastalık, enfeksiyon, adrenal kanama veya bilateral metastatik tutulum şüphesi bulunan hastalarda adrenal yetmezlik değerlendirilmelidir.Klinik şüphe bulunan hastalarda sabah serum kortizolü ve ACTH başlangıç değerlendirmesinde kullanılabilir. Tanının doğrulanmasında 250 µg kısa kortikotropin (ACTH/kosintropin) uyarı testi temel dinamik testtir (Bornstein ve ark., 2016).
Adrenal incidentaloma ile adrenomegali arasındaki fark
Bu iki kavramın birbirinden ayrılması önemlidir.Adrenomegali, adrenal bezin normalden büyük veya genişlemiş olduğunu ifade eden betimleyici bir terimdir.
Adrenal incidentaloma ise adrenal hastalık şüphesi dışında yapılan görüntüleme sırasında tesadüfen saptanan adrenal kitleyi ifade eder. Dolayısıyla incidentaloma bir saptanma biçimini, adrenomegali ise bir boyut veya morfoloji bulgusunu tanımlar (Fassnacht ve ark., 2023).
Bir adrenal incidentaloma küçük bir nodül şeklinde olabilir ve adrenal bezin tamamında belirgin büyüme oluşturmayabilir. Buna karşılık bilateral adrenal büyüme; hiperplazi, infiltratif hastalık, enfeksiyon veya kanama gibi kitle dışı süreçleri de düşündürebilir.2023 ESE/ENSAT kılavuzu adrenal incidentaloma kavramını, adrenal hastalık şüphesiyle yapılmayan görüntüleme sırasında saptanan adrenal kitleler üzerinden tanımlamaktadır (Fassnacht ve ark., 2023).
Bu nedenle görüntüleme raporunda “adrenal bezlerde büyüme”, “adrenal kalınlaşma”, “adrenal nodüler hiperplazi”, “adrenal kitle” veya “adrenal incidentaloma” gibi farklı ifadeler bulunabilir ve her birinin klinik anlamı farklıdır.
Bilateral adrenomegali neden özellikle önemlidir?
Her iki adrenal bezin birlikte büyümesi, ayırıcı tanının genişlemesine neden olur.Bilateral adrenal büyümede değerlendirilebilecek başlıca nedenler:
- Konjenital adrenal hiperplazi
- Bilateral adrenal kortikal adenomlar
- Primer bilateral makronodüler adrenal hiperplazi
- Metastatik hastalık
- Lenfoma
- Tüberküloz
- Histoplazmoz ve diğer sistemik mantar enfeksiyonları
- Adrenal kanama
- İnfiltratif hastalıklar
- Bilateral feokromositoma
- ACTH aracılı bilateral adrenal hiperplazi
Bilateral adrenal lezyonların değerlendirilmesinde her iki adrenal lezyonun ayrı ayrı görüntüleme özellikleriyle karakterize edilmesi ve hormonal değerlendirmelerin yapılması önerilmektedir. Ayrıca KAH açısından 17-hidroksiprogesteron ölçümü ve klinik şüphe bulunan hastalarda adrenal yetmezlik değerlendirmesi yapılmalıdır (Bancos ve Prete, 2018; Fassnacht ve ark., 2023).
Genetik hastalıklar ve adrenomegali
Adrenal bezlerdeki büyüme bazı genetik veya kalıtsal endokrin hastalıklarla ilişkili olabilir.Bunların en önemli örneklerinden biri konjenital adrenal hiperplazidir. Bunun yanında bazı kalıtsal tümör sendromlarında adrenal tümörler veya adrenal nodüler değişiklikler görülebilir.
Multiple Endocrine Neoplasia (MEN) sendromları, adrenal bezlerin de etkilenebildiği kalıtsal endokrin tümör sendromları arasındadır. Özellikle MEN2 bağlamında feokromositoma önemli bir adrenal tümördür.Bu nedenle genç yaşta adrenal tümör, bilateral adrenal lezyon, birden fazla endokrin organı ilgilendiren hastalık veya ailede benzer tümör öyküsü bulunduğunda kalıtsal sendrom olasılığı klinik tabloya göre değerlendirilmelidir.
Adrenomegali nasıl tedavi edilir?
Adrenomegali için tek bir tedavi yöntemi bulunmaz. Tedavi, adrenal büyümenin nedenine, hormonal aktivitesine, görüntüleme özelliklerine, malignite riskine ve hastanın genel klinik durumuna göre belirlenir.
Fonksiyon göstermeyen ve benign özellikli adrenal lezyonlar
Görüntüleme özellikleri benign olan, hormon üretimi göstermeyen ve klinik olarak anlamlı risk taşımayan adrenal lezyonlarda izlem yaklaşımı uygun olabilir.2023 ESE/ENSAT kılavuzuna göre kontrastsız BT’de homojen ve ≤10 HU özellik gösteren adrenal kitleler benign adenom lehine değerlendirilir ve bu özelliklere sahip lezyonlarda ek görüntüleme gerekmeyebilir (Fassnacht ve ark., 2023).
Hormon salgılayan tümörler
Klinik olarak anlamlı hormon fazlalığı bulunan adrenal tümörlerde tedavi planı hormonal bozukluğun türüne ve lezyonun özelliklerine göre yapılır. Tek taraflı ve klinik olarak anlamlı hormon fazlalığı oluşturan adrenal tümörlerde adrenalektomi temel tedavi seçeneklerinden biridir (Fassnacht ve ark., 2023).
Primer aldosteronizm
Güncel 2025 Endocrine Society kılavuzuna göre primer aldosteronizmde tedavi seçimi hastalığın lateralizasyonuna ve cerrahi uygunluğa göre belirlenir.Lateralize primer aldosteronizmde cerrahiye uygun ve cerrahi tedaviyi tercih eden hastalarda unilateral adrenalektomi önerilen seçeneklerden biridir. Bilateral hastalıkta, lateralizasyonu belirlenemeyen durumlarda veya cerrahiye uygun olmayan ya da cerrahiyi tercih etmeyen hastalarda mineralokortikoid reseptör antagonistleri ile medikal tedavi uygulanır (Adler ve ark., 2025).
Feokromositoma
Feokromositoma saptanan hastalarda cerrahi tedavi planlanıyorsa uygun alfa-adrenerjik blokaj ve perioperatif hazırlık önem taşır. Endocrine Society kılavuzu, feokromositomalı hastalarda cerrahi öncesinde uygun medikal hazırlığı önermektedir (Lenders ve ark., 2014).
Adrenokortikal karsinom
Adrenokortikal karsinomda tedavi tümörün evresine, rezektabilitesine ve metastatik durumuna göre planlanır. Uygun hastalarda cerrahi temel tedavidir; ileri veya yüksek riskli hastalarda sistemik tedaviler ve seçilmiş durumlarda radyoterapi multidisipliner yaklaşım içinde değerlendirilir (Fassnacht ve ark., 2018).
Enfeksiyona bağlı adrenal büyüme
Tüberküloz, histoplazmoz veya diğer enfeksiyonlara bağlı adrenal büyümede tedavi altta yatan enfeksiyonun etkenine göre planlanır.Adrenal tüberkülozda antitüberküloz tedavi temel yaklaşımı oluştururken, histoplazmozda uygun antifungal tedavi uygulanır. Adrenal yetmezlik gelişmişse glukokortikoid replasmanı ve klinik gereksinime göre mineralokortikoid replasmanı tedaviye eklenir (Gupta ve ark., 2022; Koene ve ark., 2013; Bornstein ve ark., 2016).
Adrenomegalide multidisipliner değerlendirme
Adrenal büyümenin nedenini belirlemek bazı hastalarda endokrinoloji, radyoloji, endokrin cerrahi, onkoloji, enfeksiyon hastalıkları ve patoloji uzmanlarının birlikte değerlendirmesini gerektirebilir.2023 ESE/ENSAT kılavuzu özellikle görüntüleme özellikleri benign olmayan, hormon fazlalığı bulunan, malignite şüphesi taşıyan veya cerrahi düşünülen adrenal lezyonların multidisipliner uzman ekip tarafından değerlendirilmesini desteklemektedir (Fassnacht ve ark., 2023).
Bu yaklaşım özellikle bilateral adrenal büyümede önemlidir. Çünkü benzer bir radyolojik görünüm altında enfeksiyon, metastaz, infiltratif hastalık, hiperplazi, hormon salgılayan tümör veya adrenal kanama gibi birbirinden farklı klinik tablolar bulunabilir.
Adrenomegali ile ilgili önemli noktalar
Adrenomegali değerlendirilirken aşağıdaki klinik çerçeve kullanılabilir:
Adrenomegali bir hastalık tanısı değil, adrenal bez büyümesini tanımlayan bir bulgudur. Altta yatan neden klinik, biyokimyasal ve radyolojik değerlendirmeyle belirlenir.
Tek taraflı ve bilateral büyüme farklı ayırıcı tanılar oluşturur. Bilateral adrenal büyümede enfeksiyon, infiltratif hastalık, metastaz, hiperplazi, hemoraji ve adrenal yetmezlik özellikle değerlendirilir.
Adrenal büyüme ile adrenal kitle aynı kavram değildir. Bir adrenal kitle, bezin tamamında belirgin büyüme oluşturmadan da bulunabilir.
Hormon üretimi değerlendirilmelidir. Kortizol, aldosteron ve katekolamin fazlalıkları klinik duruma göre araştırılır; bilateral adrenal büyümede adrenal yetmezlik olasılığı da değerlendirmeye alınır.
Görüntüleme özellikleri malignite riskinin değerlendirilmesinde belirleyicidir. Özellikle adrenal BT; lezyonun boyutu, homojenliği, dansitesi ve diğer morfolojik özellikleri hakkında önemli bilgiler sağlar (Fassnacht ve ark., 2023).
Bilateral adrenal büyümede adrenal yetmezlik olasılığı klinik tabloya göre değerlendirilmelidir. Özellikle enfeksiyon, metastaz, infiltratif hastalık veya adrenal kanama şüphesinde bu değerlendirme önem kazanır (Bornstein ve ark., 2016; Fassnacht ve ark., 2023).
Hormon salgılayan veya malignite şüphesi taşıyan lezyonlarda tedavi multidisipliner olarak planlanır.
Adrenomegali, adrenal bezlerin normalden büyük veya belirgin şekilde genişlemiş olduğunu ifade eden betimleyici bir terimdir. Tek başına bir hastalık adı değildir. Klinik anlamı, adrenal büyümeye yol açan nedenin belirlenmesiyle ortaya çıkar.
Adrenal bezlerdeki büyümenin nedenleri arasında adrenal hiperplazi, konjenital adrenal hiperplazi, adrenal adenomlar, feokromositoma, adrenokortikal karsinom, metastazlar, enfeksiyonlar, infiltratif hastalıklar ve adrenal kanama bulunabilir (Fassnacht ve ark., 2023; Bancos ve Prete, 2018).
Değerlendirmede temel yaklaşım; klinik öykü ve fizik muayene, uygun hormonal testler ve adrenal bezlere yönelik görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasına dayanır. Özellikle adrenal incidentaloma saptanan hastalarda 2023 ESE/ENSAT kılavuzu, malignite riskinin ve hormon fazlalığının sistematik biçimde değerlendirilmesini önermektedir (Fassnacht ve ark., 2023).
Bilateral adrenal büyüme bulunduğunda konjenital adrenal hiperplazi, metastatik veya infiltratif hastalıklar, enfeksiyonlar, kanama ve adrenal yetmezlik gibi durumlar ayrıca değerlendirilmelidir. Adrenal yetmezlik şüphesi bulunan hastalarda sabah kortizolü/ACTH değerlendirmesi ve uygun durumda 250 µg kısa ACTH uyarı testi kullanılabilir (Bornstein ve ark., 2016).
Sonuç olarak, görüntüleme raporunda “adrenomegali”, “adrenal büyüme” veya “adrenal kalınlaşma” ifadesinin bulunması tek başına belirli bir hastalık anlamına gelmez. Bu bulgunun klinik değeri; büyümenin tek veya çift taraflı olması, adrenal bezin morfolojik özellikleri, hormon üretimi, adrenal fonksiyonun durumu, hastanın klinik bulguları ve eşlik eden hastalıklar birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Kaynaklar:
- Adler GK, Stowasser M, Correa RR, et al. Primary Aldosteronism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. Çevrimiçi yayımlanma: 14 Temmuz 2025.
- Bancos I, Prete A. Approach to the Patient With Adrenal Incidentaloma. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2021;106(10)–e3956.
- Bancos I, Prete A. Approach to the Patient With Adrenal Incidentaloma. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018;103(10):3661–3672.
- Bornstein SR, Allolio B, Arlt W, et al. Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2016;101(2):364–389. doi:10.1210/jc.2015-1710.
- Chatzellis E, et al. Adrenal Incidentaloma. Endotext [Internet]. NCBI Bookshelf. Güncellenmiş 2024.
- Fassnacht M, Dekkers OM, Else T, et al. European Society of Endocrinology Clinical Practice Guidelines on the management of adrenocortical carcinoma in adults, in collaboration with the European Network for the Study of Adrenal Tumors. European Journal of Endocrinology. 2018;179(4)–G46. doi:10.1530/EJE-18-0608.
- Fassnacht M, Tsagarakis S, Terzolo M, et al. European Society of Endocrinology clinical practice guidelines on the management of adrenal incidentalomas, in collaboration with the European Network for the Study of Adrenal Tumors. European Journal of Endocrinology. 2023;189(1)–G42. doi:10.1093/ejendo/lvad066.
- Guo YK, Yang ZG, Li Y, et al. Addison’s disease due to adrenal tuberculosis: contrast-enhanced CT features and clinical duration correlation. European Journal of Radiology. 2007;62(1):126–131. doi:10.1016/j.ejrad.2006.11.025.
- Gupta S, Ansari MA, Gupta AK, Chaudhary P, Bansal LK. Current Approach for Diagnosis and Treatment of Adrenal Tuberculosis—Our Experience and Review of Literature. Indian Journal of Surgery. 2022;84(1):92–97. doi:10.1055/s-0042-1743523.
- Koene RJ, Catanese J, Sarosi GA. Adrenal hypofunction from histoplasmosis: a literature review from 1971 to 2012. 2013;41(4):757–759. doi:10.1007/s15010-013-0486-z.
- Lenders JWM, Duh QY, Eisenhofer G, et al. Pheochromocytoma and Paraganglioma: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2014;99(6):1915–1942.
- Sherlock M, Scarsbrook A, Abbas A, et al. Adrenal Incidentaloma. Endocrine Reviews. 2020;41(6):775–820.
