Apituitarizm Nedir? Hipofiz Bezinin Tam Fonksiyon Kaybı
Hipofiz bezi, salgıladığı hormonlar aracılığıyla tiroid, böbreküstü bezleri, üreme organları, büyüme ve gelişme gibi birçok endokrin fonksiyonu düzenleyen temel bir organdır. Hipofiz bezinin hormon üretiminin tamamen ortadan kalkması veya işlevsel hipofiz dokusunun bulunmaması ise apituitarizm olarak adlandırılır.
Günümüzde apituitarizm terimi klinik uygulamada nadiren kullanılmaktadır. Bunun yerine, tüm hipofiz hormonlarının eksikliğini ifade eden panhipopitüitarizm terimi daha yaygın olarak tercih edilir. Apituitarizm, işlevsel hipofiz dokusunun tamamen kaybolduğu veya tüm hipofiz fonksiyonlarının ortadan kalktığı en ağır tabloyu tanımlamak için kullanılan tarihsel bir ifadedir.
Apituitarizm Neden Olur?
Apituitarizm doğuştan (konjenital) gelişebileceği gibi yaşamın ilerleyen dönemlerinde de ortaya çıkabilir. En sık karşılaşılan nedenler, hipofiz dokusunun doğrudan hasar görmesine veya tamamen kaybına yol açan hastalık ve tedavilerdir.
Başlıca nedenler arasında hipofiz bezinin cerrahi olarak çıkarılması (hipofizektomi), büyük hipofiz tümörleri, hipofiz apopleksisi, ağır kafa travmaları, kafa bölgesine uygulanan radyoterapi ve doğum sonrası gelişen ciddi kanamaya bağlı Sheehan sendromu yer alır. Daha nadir olarak doğuştan gelişen hipofiz anomalileri de tam hipofiz yetmezliğine neden olabilir.
Vücutta Hangi Değişiklikler Görülür?
Hipofiz bezi ön ve arka lobdan oluşur. Ön hipofiz; büyüme hormonu (GH), tiroid uyarıcı hormon (TSH), adrenokortikotropik hormon (ACTH), folikül uyarıcı hormon (FSH), luteinizan hormon (LH) ve prolaktini salgılar. Arka hipofiz ise hipotalamusta sentezlenen antidiüretik hormon (ADH) ile oksitosini depolar ve dolaşıma salar.
Hipofiz fonksiyonlarının tamamen kaybolması çok sayıda endokrin sistemi aynı anda etkiler.ACTH eksikliği adrenal yetmezliğe yol açabilir ve yaşamı tehdit eden en önemli hormon eksikliklerinden biridir.TSH eksikliği santral hipotiroidizme neden olur.FSH ve LH eksikliği kadın ve erkeklerde hipogonadizm, infertilite ve cinsel fonksiyon bozukluklarıyla ilişkilidir.GH eksikliği çocuklarda büyüme geriliğine ve kısa boya neden olabilir. Erişkinlerde ise yorgunluk ve güçsüzlük görülebilir.ADH eksikliğinde santral diabetes insipidus gelişebilir. Bu durumda aşırı susama ve fazla miktarda seyrelmiş idrar çıkarma gibi belirtiler ortaya çıkabilir.
Apituitarizm Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler eksik olan hormonlara göre değişiklik gösterir. Hastalarda;
- Şiddetli yorgunluk ve halsizlik,
- Düşük tansiyon,
- Hipotiroidi bulguları,
- Cinsel istekte azalma,
- İnfertilite,
- Çocuklarda büyüme geriliği,
- Aşırı susama ve sık idrara çıkma
gibi yakınmalar görülebilir. Hipofiz bezinde kitle etkisi oluşturan bir hastalık varsa baş ağrısı ve görme alanı bozuklukları da tabloya eşlik edebilir.
Apituitarizm Tedavi Edilebilir mi?
Apituitarizm tedavisinin temelini eksik hormonların yerine konulması oluşturur. Tedavi planı, hangi hormonların eksik olduğuna göre bireyselleştirilir.
Hormon replasmanı kapsamında glukokortikoidler, tiroid hormonu, cinsiyet hormonları ve gerekli görülen hastalarda büyüme hormonu kullanılabilir. ADH eksikliği bulunan kişilerde ise desmopressin tedavisi uygulanabilir. Ayrıca altta yatan nedenin (örneğin hipofiz tümörü) tedavi edilmesi de yönetimin önemli bir parçasıdır.
Hastaların düzenli endokrinoloji takibi altında olması gerekir. Özellikle enfeksiyon, travma veya cerrahi girişim gibi stres oluşturan durumlarda glukokortikoid tedavisinin yeniden düzenlenmesi hayati önem taşır.
Apituitarizm, günümüzde nadiren kullanılan bir terim olmakla birlikte, işlevsel hipofiz dokusunun tamamen kaybolduğu veya tüm hipofiz fonksiyonlarının ortadan kalktığı ağır bir tabloyu tanımlar. Güncel endokrinoloji pratiğinde bu durum çoğunlukla panhipopitüitarizm başlığı altında değerlendirilmektedir. Erken tanı, eksik hormonların uygun şekilde yerine konulması ve düzenli takip sayesinde birçok hastada uzun dönem sağlık sonuçları önemli ölçüde iyileştirilebilir.