Hipertiroidi ile Seyreden Hastalıklar
| Kategori | Hastalık / Sendrom | Neden / Mekanizma / Gen | Tiroid Bulgusu / Hipertiroidi Özellikleri | Diğer Klinik Özellikler | Tanı Yöntemleri | Tedavi ve Yönetim | Prognoz ve Klinik Bulgular |
| Otoimmün (En Sık Neden) | Graves Hastalığı | Poligenik yatkınlık (HLA-DR3, CTLA4, PTPN22, TSHR vb.). TSH reseptörüne karşı stimulan antikor (TRAb) gelişimi. | Diffüz, vaskülaritesi artmış toksik guatr. Sintigrafide homojen yüksek uptake (tutulum). | Oftalmopati (ekzoftalmi), pretibial miksödem (dermopati), akropati. | TRAb (TSHR-Ab) pozitifliği, Tiroid USG’de “tiroid cehennemi” görünümü (hipervaskülarite), baskılı TSH, yüksek ST3/ST4. | Antitiroid ilaçlar (Methimazol/PTU), Radyoaktif İyot (RAI-131) veya Total Tiroidektomi. | Genel olarak iyidir; ancak medikal tedavi kesildiğinde relaps (nüks) riski %50-60 civarındadır. |
| Otonom / Nodüler | Toksik Adenom (Plummer Hastalığı) | %80’den fazlasında TSHR geninde veya nadiren GNAS geninde somatik (sonradan edinilen) gain-of-function (fonksiyon kazandırıcı) mutasyon. | Soliter, otonom çalışan hiperfonksiyonel nodül. Sintigrafide tek bir “sıcak” nodül izlenirken bezin geri kalanı süpresedir (baskılanmıştır). | Palpasyonda tek sert nodül. Genellikle orta yaş üstü bireylerde semptomatik hipertiroidi. | Tiroid USG ve Tiroid Sintigrafisi (Teknesyum-99m veya I-123) ile otonom nodülün gösterilmesi. | Tercihen Radyoaktif İyot (RAI) tedavisi veya fokal cerrahi (Lobektomi/İstmosteotomi). | Mükemmeldir. Sıcak nodül dışındaki baskılanmış tiroid dokusu tedavi sonrası tekrar normal fonksiyonuna döner. |
| Otonom / Nodüler | Toksik Multinodüler Guatr (TMNG) | Uzun süreli iyot eksikliğine bağlı gelişen multinodüler guatr zemininde, TSHR veya GNAS genlerinde somatik klonal mutasyonların birikmesi. | Çok sayıda nodülden eş zamanlı otonom hormon üretimi. Sintigrafide “yama tarzı” (heterojen) sıcak ve soğuk alanlar. | Yaşlı popülasyonda yaygındır. Büyük guatrlarda trakeal bası, stridor ve yutma güçlüğü (disfaji). | Tiroid USG ve Sintigrafi kombinasyonu. Malignite şüphesi olan “soğuk” nodüllere İİAB (İnce İğne Aspirasyon Biyopsisi). | Yaşlılarda antitiroid ilaçla ötiroidi sağlandıktan sonra RAI veya bası semptomları varsa Total Tiroidektomi. | İyidir; ancak kardiyak komplikasyonlar (Atriyal Fibrilasyon) açısından yaşlı hastalar yakın takip edilmelidir. |
| Genetik Non-Otoimmün | Ailesel Non-Otoimmün Hipertiroidi (FNAH) | TSHR geninde kalıtsal, germline aktive edici (gain-of-function) mutasyon. | Otoimmünite bulgusu olmaksızın persistan diffüz hipertiroidi ve erken yaşta guatr gelişimi. | Erken çocukluk/adölesan döneminde başlar. TRAb negatiftir ve göz bulguları (oftalmopati) asla görülmez. Güçlü aile öyküsü vardır. | Serum tiroid paneli, TRAb negatifliği, TSHR gen dizilemesi (mutasyon analizi). | Antitiroid ilaçlar nüksü önlemede yetersiz kalır; kesin tedavi Total Tiroidektomi veya ardından RAI’dır. | Cerrahi sonrası kalıcı hipotiroidi gelişir, LT4 replasmanıyla prognoz mükemmeldir. |
| Genetik Non-Otoimmün | Sporadik Konjenital Non-Otoimmün Hipertiroidi | TSHR geninde kalıtsal olmayan, embriyogenezde gelişen de novo germline aktive mutasyon. | Neonatal dönemde (doğumda) başlayan, kalıcı ve şiddetli hipertiroidi fenotipi. | Yenidoğanda ciddi taşikardi, kilo alamama, kraniyosinostoz (bıngıldağın erken kapanması), mikrosefali, intrauterin büyüme geriliği. | Doğumda baskılı TSH, çok yüksek serbest hormonlar, TRAb negatifliği ve TSHR de novo mutasyon gösterilmesi. | Acil antitiroid ilaç (Medikal stabilizasyon) ve ardından erken çocukluk döneminde Total Tiroidektomi. | Nörogelişimsel hasarı ve kraniyosinostozu önlemek için erken tanı ve agresif tedavi hayatidir. |
| Genetik Sendromik | McCune-Albright Sendromu | GNAS geninde postzigotik, fokal mozaik gain-of-function mutasyon (Gsα proteini aktivasyonu). | Tiroid bezindeki mozaik hücre proliferasyonuna bağlı erken yaşta otonom Toksik Multinodüler Guatr. | Triad: Poliostotik fibröz displazi, geniş Café-au-lait (sütlü kahve) cilt lekeleri (sahil şeridi kenarlı) ve periferik erken puberte. | Klinik bulgular + Etkilenen dokulardan veya kandan mutasyon analizi, Kemik sintigrafisi. | Antitiroid ilaçlar (Methimazol) ile uzun süreli yönetim; kontrol altına alınamayan vakalarda cerrahi. | Değişken; prognozu tiroid dışı tutulumlar (kemik kırıkları, diğer endokrin hiperfonksiyonlar) belirler. |
| Genetik Sendromik | MEN2A / MEN2B / FMTC | RET proto-onkogeninde germline aktive edici nokta mutasyonları. | Medüller Tiroid Kanseri (MTC) (C-hücre hiperplazisi kaynaklı). Nadiren tümörün veya kalsitoninin mekanik basısıyla hipertiroidi / nodüler hiperplazi. | MEN2A: MTC + Feokromositoma + Paratiroid Adenomu.
MEN2B: MTC + Feokromositoma + Marfanoid habitus + Mukozal nöromlar. |
Kalsitonin yüksekliği, RET genetik testi. | Profilaktik veya Küratif Total Tiroidektomi. Feokromositoma varsa krizleri önlemek için önce feo ameliyat edilir! | MEN2B son derece agresiftir. Erken (yaşamın ilk yılı) profilaktik cerrahi hayat kurtarır. |
| Genetik Sendromik | Carney Kompleksi | PRKAR1A (Protein Kinaz A Tip 1A Regülatör Alt Birimi) geninde inaktive edici mutasyon (PKA sürekli aktif kalır). | Fonksiyonel tiroid adenomları, multinodüler guatr; vakaların bir kısmında otonom hipertiroidi veya Papiller Ca gelişimi. | Kutanöz lentijinler (çiller), Kardiyak Miksoma, primer pigmentli nodüler adrenokortikal hastalık (PPNAD – ACTH bağımsız Cushing). | Klinik tanı kriterleri, Ekokardiyografi (miksoma taraması), PRKAR1A mutasyon analizi. | Tiroid nodüllerinin yakın takibi, hipertiroidi veya malignite şüphesinde cerrahi rezeksiyon. | Kardiyak miksomalara bağlı emboli ve ani ölüm riski nedeniyle prognoz yakından izlenmelidir. |
| Genetik Sendromik | DICER1 Sendromu | DICER1 (miRNA işleme geni) geninde inaktive edici germline mutasyonlar. | Erken çocukluk yaşlarında başlayan multinodüler guatr. Nadiren fokal otonom hiperfonksiyon (hipertiroidi) gösterir. | Plöropulmoner Blastoma (PPB), yumurtalık tümörleri (Sertoli-Leydig), kistik nefroma. | Aile öyküsü, çocukluk çağı multinodüler guatr varlığı, DICER1 genetik paneli. | Nodüllerin USG ile yakın takibi, şüpheli durumlarda veya bası bulgularında total/subtotal tiroidektomi. | Akciğer tümörlerinin (PPB) erken teşhis edilmesine bağlı olarak prognoz değişir. Tiroid cerrahisi yüz güldürücüdür. |
| İlaç / Dışsal | Amiodaron İndüklenmiş Tirotoksikoz (Tip 1) | Amiodaron’un yüksek oranda (%37) iyot içermesiyle tetiklenen Jod-Basedow etkisi. | Altta yatan latent bir guatr veya gizli bir Graves varlığında aşırı hormon sentezi. | İlacın antiaritmik yapısı nedeniyle altta yatan ciddi kardiyak aritmi öyküsü mevcuttur. | Tiroid USG’de normal/artmış vaskülarite, renkli Doppler USG, baskılı TSH, yüksek T3/T4. | Yüksek doz antitiroid ilaçlar (Methimazol), potasyum perklorat (iyot girişini engellemek için). | Altta yatan kardiyak patolojiler nedeniyle tirotoksikoz krizi mortal seyredebilir, yakın takip gerekir. (Not: Tip 2 destrüktif tiroidittir ve steroidle tedavi edilir). |
| İnflamatuar | Subakut Tiroidit (De Quervain / Granülomatöz) | Viral enfeksiyonlar (Üst solunum yolu enfeksiyonları) sonrası gelişen bağışıklık yanıtı. | Geçici yıkım (destrüksiyon) tirotoksikozu. Foliküller parçalanır ve depolanmış hormonlar kana dökülür. Sintigrafide iyot tutulumu sıfıra yakındır (%<1). | Boyun ön bölgesinde çeneye ve kulağa yansıyan şiddetli, ağrılı tiroid bezi, ateş, halsizlik, yüksek sedimantasyon (ESR). | Çok yüksek ESR ve CRP, sintigrafide sıfır uptake, USG’de hipoekoik düzensiz alanlar. | Antitiroid ilaçlar kontrendikedir (etkisizdir)! Tedavide NSAİİ (Aspirin/İbuprufen) veya şiddetli vakalarda Prednizolon (Kortikosteroid) + semptomatik taşikardi için Beta-bloker. | Mükemmeldir. Kendini sınırlayan bir hastalıktır; birkaç hafta/ay içinde ötiroidiye, nadiren geçici hipotiroidiye döner. |
| Postpartum | Postpartum Tiroidit | Doğum sonrası immün sistemin rebound (geri tepme) aktivasyonu ile tetiklenen sessiz lenfositik tiroidit. | Doğumdan sonraki ilk 1-4 ayda gelişen geçici yıkım tirotoksikozu. Sintigrafide uptake düşüktür (Emzirme döneminde sintigrafi önerilmez). | Doğum yapmış kadınlarda halsizlik, çarpıntı. Genellikle 4-8. aylarda hipotiroidi fazına ilerler. | Klinik öykü, anti-TPO pozitifliği, tiroid paneli takibi. | Antitiroid ilaç verilmez. Sadece çarpıntı ve titreme semptomlarını kontrol etmek için Beta-bloker (Propranolol). | %80 vakada 1 yıl içinde tamamen normal tiroid fonksiyonlarına dönülür; %20 vakada kalıcı hipotiroidi kalır. |
| Neoplazik (Santral) | TSH Salgılayan Hipofiz Adenomu (TSHoma) | Hipofiz ön lobundaki tirotrop hücrelerin otonom tümörü (Nadir, somatik AIP veya GNAS ilişkili olabilir). | Santral Hipertiroidi. Pitüiter düzeyde feedback mekanizması bozulmuştur; Yüksek/Normal TSH ile birlikte yüksek ST3/ST4 paneli. | Makroadenomlarda optik kiyazma basısına bağlı bitemporal hemianopsi (görme alanı kaybı), şiddetli baş ağrısı. | Yüksek ST4 + Normal/Yüksek TSH. Ayrıcı tanıda RTHβ’yı dışlamak için Hipofiz MRG, sella incelemesi ve serum alfa-subunit düzeyi. | İlk seçenek Transsfenoidal Cerrahi (Adenomektomi); cerrahiye uygun olmayan durumlarda Somatostatin analogları (Oktreotid). | Adenomun büyüklüğüne ve tamamen çıkarılabilmesine bağlı olarak değişken-iyi. |
| Nadir Ektopik | Struma Ovarii | Yumurtalık (Over) teratomlarının içinde fonksiyonel tiroid dokusunun baskın hale gelmesi. | Boyundaki tiroid bezi normal veya baskılanmıştır ancak over kökenli otonom ektopik hormon üretimi vardır. Sintigrafide boyunda tutulum yoktur. | Pelvik kitle bulguları, asit gelişimi, karın ağrısı. Teratom zemininde malignite riski (%5-10). | Tüm vücut iyot sintigrafisinde pelvik bölgede (over lokalizasyonunda) yoğun iyot tutulumunun gösterilmesi. | Kadın doğum cerrahisi tarafından tümörün / overin çıkarılması (Ooforektomi). | Genellikle mükemmeldir; ancak struma ovarii zemininde tiroid kanseri (papiller/foliküler) gelişirse onkolojik takip gerekir. |