Hipotiroidi ile Seyreden Hastalıklar
| Kategori | Hastalık / Sendrom | Neden / Mekanizma / Gen | Tiroid Bulgusu / Fenotip | Diğer Klinik Özellikler | Tanı Yöntemleri | Tedavi ve Yönetim | Prognoz ve Klinik Bulgular |
| Otoimmün (Edinsel En Sık) | Hashimoto Tiroiditi (Kronik Lenfositik Tiroidit) | Poligenik duyarlılık (HLA-DR5, CTLA4, PTPN22). Tiroid peroksidaz (TPO) ve tiroglobuline karşı otoantikorlar, T-hücre aracılı folikül destruksiyonu. | Başlangıçta hafif guatr (asimetrik, sert); ilerleyen evrelerde fibrozis ve atrofik tiroid bezi. | Halsizlik, kilo alma, soğuğa intolerans, kabızlık, cilt kuruluğu, bradikardi. Nadiren “Haşitoksikoz” (başlangıçtaki geçici sızıntı hipertiroidisi). | Anti-TPO ve Anti-Tg pozitifliği (%95+). USG’de heterojen, hipoekoik, psödonodüler “giremsi” görünüm. Yüksek TSH, düşük ST4. | Ömür boyu Levotiroksin (LT4) replasmanı. Doz takibi TSH düzeyine göre yapılır. | Mükemmeldir. Tedavi uyumu tam olan hastalarda yaşam süresi ve kalitesi normal popülasyonla aynıdır. |
| İyatrojenik / Edinsel | Post-Ablatif veya Cerrahi Hipotiroidi | Graves, TMNG veya Tiroid Kanseri nedeniyle uygulanan Total Tiroidektomi veya Radyoaktif İyot (RAI-131) tedavisi. | Tiroid dokusunun anatomik olarak tamamen yok olması veya radyasyon nekrozu/fibrozisi ile atrofiye uğraması. | Cerrahi veya RAI öyküsü sonrası haftalar/aylar içinde gelişen akut/subakut hipotiroidi tablosu. | Klinik anamnez, çok yüksek TSH ve çok düşük ST4 seviyeleri. | Ömür boyu Levotiroksin (LT4) replasmanı. Cerrahi sonrası hemen, RAI sonrası TSH yükselince başlanır. | Mükemmeldir. Cerrahi sonrası paratiroid hasarı geliştiyse eş zamanlı kalsiyum/Vit D takibi gerekir. |
| Konjenital / Disgenezi (Genetik) | Tiroid Disgenezisi (Atireoz, Hipoplazi, Ektopi) | Genellikle sporadik; %2 vakada PAX8, NKX2-1, FOXE1, TSHR, NKX2-5 germline mutasyonları. | Tiroid bezinin embriyolojik gelişim veya göç kusuru. Bezin hiç olmaması (atireoz), küçük olması veya sublingual ektopik yerleşimi. | Yenidoğanda uzamış sarılık, emme güçlüğü, makroglossi (büyük dil), umbilikal herni, hipotoni. NKX2-1 mutasyonunda solunum sıkıntısı ve koreoatetoz eşlik eder. | Yenidoğan TSH taraması. Tiroid USG ve Tiroid Sintigrafisi (I-123/Tc-99m) (ektopiyi yakalamak için altın standart). | Acil Levotiroksin (LT4) replasmanı. Doğumdan sonraki ilk 2 hafta içinde başlanması nörolojik gelişim için şarttır. | Erken tanı ile mükemmeldir. İlk 2 hafta kaçırılırsa geri dönüşümsüz mental retardasyon (Kretinizm) gelişir. |
| Konjenital / Dishormonogenez (Genetik) | Tiroid Dishormonogenezi | TPO, TG, DUOX2, DUOXA2, SLC5A5 (NIS), IYD genlerinde Otozomal Resesif mutasyonlar. | Tiroid bezi anatomik olarak yerindedir ancak hormon sentez basamakları (iyot yakalama, organifikasyon, kenetlenme) defektiflidir. Kompansatuar büyük guatr gelişir. | Doğumda veya erken çocuklukta guatr ve hipotiroidi birlikteliği. | Yüksek TSH, düşük ST4. USG’de hiperplastik bez. Perklorat deşarj testi (TPO ve DUOX2 kusurlarında pozitiftir). Genetik panel. | Levotiroksin (LT4). TSH’ı baskılayarak guatrın daha fazla büyümesi ve bası yapması engellenir. | Tedaviyle iyidir. Tedavi aksarsa devasa, multimodüler guatrlar ve solunum yolu basısı oluşur. |
| Genetik Sendromik | Pendred Sendromu | SLC26A4 (Pendrin proteini) geninde Otozomal Resesif mutasyon. | Tiroidde kısmi iyot organifikasyon kusuruna bağlı çocukluk/ergenlik döneminde gelişen guatr; ötiroid veya hafif-orta hipotiroid fenotip. | Sensörinöral işitme kaybı (prelingual/erken çocuklukta başlar) ve iç kulak anomalisi (Geniş Vestibüler Akuadukt – EVA). | Kulak BT/MR (EVA’nın gösterilmesi), odyometri, SLC26A4 mutasyon analizi, kısmi pozitif perklorat deşarj testi. | Levotiroksin (hipotiroidiyi düzeltmek ve guatr büyümesini durdurmak için), koklear implant. | Yaşam süresi normaldir. İşitme kaybı kalıcıdır; erken dil ve konuşma terapisi entegrasyonu önemlidir. |
| Kalıtsal Santral (Genetik / Hipofizer) | İzole / Kombine Santral Hipotiroidi | TSHB, TRHR (Otozomal Resesif); IGSF1, TBL1X (X’e Bağlı Resesif). Kombine pitüiter yetmezliklerde PROP1, POU1F1, HESX1. | Tiroid bezi anatomik olarak normaldir ancak TSH uyarısı olmadığı için zamanla atrofiye uğrar. | Yenidoğanda mikropenis, hipoglisemi (kombine hormon eksikliği varsa). IGSF1 mutasyonunda erkeklerde ergenlikte makroorşidizm (büyük testis) eşlik eder. | Düşük veya normal (uygunsuz) TSH ile birlikte düşük ST4. Hipofiz MRG, Genetik panel. | Levotiroksin (LT4). Kritik Not: Eş zamanlı adrenal yetmezlik varsa, kortizol krizi tetiklenmesin diye önce steroid, sonra LT4 başlanır! | Erken replasmanla nörolojik gelişim iyidir. Tedavi takibi TSH ile değil, sadece ST4 düzeyi ile yapılır! |
| Hücresel Direnç (Genetik) | Tiroid Hormon Direnci Alfa (RTHα) | THRA (Tiroid Hormon Reseptörü Alfa) geninde Otozomal Dominant mutasyon. | Tiroid bezi normal boyuttadır ancak alfa reseptörünün yoğun olduğu dokularda (GİS, iskelet, kalp) ağır lokal hipotiroidi vardır. | Ciddi ve dirençli konstipasyon (kabızlık), kısa boy, makrosefali, entelektüel gerilik, kaba yüz hatları, bradikardi. | Spesifik Laboratuvar: Düşük/Normal ST4, Yüksek/Normal ST3, Çok düşük rT3, Normal TSH. THRA gen analizi. | Doku direncini kırmak için yüksek doz Levotiroksin (LT4) veya sıvı/çiğneme formları. | Nörogelişimsel ve iskeletsel kalıcı hasarları önlemek için erken infant döneminde tanı almak kritiktir. |
| Hücresel Direnç / Transport (Genetik) | MCT8 Defekti (Allan-Herndon-Dudley Sendromu) | SLC16A2 (Monokarboksilat Transporter 8) geninde X’e Bağlı Resesif mutasyon. | Beyne T3 girişi imkansızdır (Santral sinir sisteminde ağır hipotiroidi); ancak karaciğer/kasta T3 birikir (Periferik tirotoksikoz). | Sadece erkek çocuklarda: Ağır nöromotor retardasyon, hipotoni (baş tutamama), spastisite, distoni, kas erimesi ve kilo alamama. | Patognomonik Profil: Çok yüksek ST3, çok düşük ST4 ve rT3, Normal/Hafif yüksek TSH. SLC16A2 gen dizilemesi. | Semptomatik destek. Hücre içine MCT8 taşıyıcısından bağımsız sızabilen T3 analoğu: TRIAC (Tiratrikol) tedavisi. | Kötü. Hastalar genellikle yatağa bağımlıdır, aspirasyon pnömonisi riski yüksektir. Yaşam süresi kısalmıştır (30-40 yıl). |
| Selenoprotein Kusuru (Genetik) | SECISBP2 Defekti | SECISBP2 (Selenosistein insersiyon sekans bağlayıcı protein 2) geninde Otozomal Resesif mutasyon. | Deiyodinaz enzimleri (selenoenzimler) çalışmadığı için T4’ten T3’e dönüşüm yapılamaz. Doku düzeyinde metabolik kusur. | Büyüme geriliği, gecikmiş kemik yaşı, miyopati (kas güçsüzlüğü), bilateral sensörinöral işitme kaybı, azalmış immün yanıt. | Tipik Profil: Yüksek ST4, Düşük ST3, Çok yüksek rT3, Normal/Hafif yüksek TSH. Düşük serum selenyum düzeyi. | Levotiroksin (LT4) + Liotironin (LT3) kombine tedavisi ve selenyum replasmanı. | Orta-iyi; büyüme geriliği kombine hormon tedavisiyle düzeltilebilir, işitme ve nörolojik bulgular dirençli kalabilir. |
| Hormon Direnci (Genetik) | Albright’ın Herediter Osteodistrofisi (Psödohipoparatiroidi Tip 1A) | GNAS geninde Maternal (Anneden) geçişli inaktive edici mutasyon (Gsα protein disfonksiyonu). | TSH Direnci nedeniyle hafif/orta dereceli hipotiroidi (Genellikle guatr eşlik etmez). | Kısa boy, yuvarlak yüz, 4. ve 5. metakarp/metatars kemiklerinde kısalık (brachydactyly), subkutan kalsifikasyonlar. Eş zamanlı PTH direnci (hipokalsemi). | Yüksek TSH, Düşük/Normal ST4. Şiddetli yüksek PTH, düşük Kalsiyum, yüksek Fosfor. GNAS gen analizi. | Hipokalsemi için Kalsiyum + Aktif Vit D (Kalsitriol). TSH direncini kırmak için Levotiroksin (LT4). | Erken tanı ve kalsiyum dengesiyle prognoz iyidir; iskeletsel fenotip kalıcıdır. |
| İlaç / Dışsal | İyot Eksikliği veya İyot Fazlalığı (Wolff-Chaikoff) | Çevresel iyot yetersizliği (Endemik) VEYA yüksek doz iyota maruziyet (Amiodaron, kontrast madde) sonucu sentezin durması. | İyot Eksikliğinde: Dev kompansatuar endemik guatr ve hipotiroidi.
İyot Fazlalığında: Akut tiroid blokajı (Wolff-Chaikoff etkisi kaçış mekanizması kusuru). |
Endemik bölgelerde kretinizm öyküsü. İlaç/kontrast madde maruziyeti sonrası ani miksödem tablosu. | İdrar iyot ekskresyonu takibi, tiroid paneli, USG. | Eksiklikte iyotlu tuz / iyot replasmanı. Fazlalıkta (Wolff-Chaikoff) iyot kaynağının kesilmesi; gerekirse geçici LT4 desteği. | Kaynak ortadan kaldırıldığında veya eksiklik tamamlandığında prognoz mükemmeldir. |
| İnflamatuar / Geçici | Sessiz / Subakut / Postpartum Tiroidit (Geçici Faz) | Destrüktif tiroidit süreçlerinin (folikül patlaması) iyileşme/tükenme evresi. | Erken dönemdeki tirotoksikoz fazını takip eden, depolanan hormonların bitmesiyle ortaya çıkan geçici hipotiroidi fazı. | Genellikle tirotoksikoz atağından 2-3 ay sonra başlar. Halsizlik ve depresyon semptomları lohusalık/post-viral sendromla karışır. | TSH’ın yüksek, ST4’ün düşük saptanması. Anti-TPO takibi (Postpartumda yüksek, Subakut De Quervain’de negatiftir). | Semptomlar hafifse tedavi gerekmez, izlenir. Ağır semptomatik hastalarda 3-6 ay süreyle geçici düşük doz Levotiroksin (LT4). | %85-90 vakada tiroid bezi kendini yeniler ve ötiroidi gelişir. Hashimoto zeminli postpartum tiroiditlerin %15’i kalıcı hale gelir. |
| Sistemik / Sızıntı | Konsumptif Hipotiroidi (Tüketim Hipotiroidisi) | Büyük infant hemanjiyomlarında veya tümörlerde Tip 3 Deiyodinaz (D3) enziminin aşırı eksprese edilmesi. | Tiroid bezi normal çalışır ve çok üretir; ancak üretilen T4 ve T3, tümördeki D3 enzimi tarafından hızla inaktif rT3 ve T2’ye dönüştürülerek tüketilir. | Çocukluk çağında dev cilt/karaciğer hemanjiyomları, kalp yetmezliği ve eş zamanlı gelişen çok ağır hipotiroidi bulguları. | Çok yüksek rT3 seviyesi, aşırı yüksek TSH ve düşük ST4/ST3. Tümör/Hemanjiyom görüntülemesi. | Tümörü küçültmek için Proprolanol/Kortikosteroid ve eş zamanlı çok yüksek doz (bazen supraterapötik) Levotiroksin (LT4) + Liotironin (LT3). | Hemanjiyomun tedaviye yanıtına (gerilemesine) bağlıdır. Hemanjiyom involüsyona uğrayınca hipotiroidi tamamen düzelir. |
| Nadir İnfiltratif | Riedel Tiroiditi (Sert / Odunsu Tiroidit) | IgG4 ilişkili sistemik fibroinflamatuar hastalık spektrumu. Tiroid dokusunun yerini yoğun fibrozisin alması. | Taş sertliğinde (odunsu kırılganlıkta), çevre dokulara (kas, sinir, trakea) fikse, sınırları seçilemeyen asimetrik kitle ve harabiyete bağlı hipotiroidi. | Ses kısıklığı (rekürren sinir invazyonu), dispne (nefes darlığı), disfaji (yutma güçlüğü). | İİAB genellikle kitle sertliğinden dolayı yetersizdir; Açık kama biyopsisi şarttır. USG’de çevre dokuları invade eden hipoekoik fibrotik kitle. | Fibrozisi baskılamak için yüksek doz Kortikosteroid (Prednizolon), Tamoksifen, Rituksimab. Hipotiroidi için LT4. Bası semptomlarında cerrahi dekompresyon. | Fibrozis ilerleyici ve invazif olduğundan cerrahisi çok zordur; sistemik tutulumlar (retroperitoneal/mediastinal fibrozis) prognozu belirler. |