Androgalaktore Nedir?
Androgalaktore (Androgalactorrhea veya male galactorrhea), erkeklerde memelerden süt veya süt benzeri akıntı gelmesi durumudur. Kadınlardaki klasik galaktoreye karşılık gelen bu bulgu, erkeklerde oldukça nadir görülür ve genellikle ciddi bir hormonal bozukluğun ilk ve önemli belirtisi olarak kabul edilir.
Androgalaktore tek başına bir hastalık değildir. Çoğu vakada hiperprolaktinemi (kanda prolaktin hormonunun yüksek olması) ve hipogonadizm (testosteron eksikliği) birlikte bulunur. Bu iki durum sıklıkla jinekomasti (erkeklerde meme büyümesi) ile de eşlik eder. Hastalar genellikle meme akıntısı, meme hassasiyeti ve cinsel fonksiyon bozuklukları nedeniyle hekime başvurur.PatofizyolojiErkeklerde meme dokusu, kadınlardakine benzer şekilde prolaktin hormonuna duyarlıdır.
Normalde prolaktin salgısı, hipotalamustan salınan dopamin tarafından güçlü bir şekilde baskılanır. Androgalaktore oluştuğunda bu baskı mekanizması bozulur:
- Prolaktin seviyesi yükselir ve meme bezlerini uyararak süt üretimine yol açar.
- Yüksek prolaktin, hipofizden LH ve FSH salgısını baskılayarak testosteron üretimini azaltır.
- Düşük testosteron da meme dokusunun prolaktine karşı duyarlılığını artırır.
Bu kısır döngü sonucunda hem galaktore hem jinekomasti hem de hipogonadizm belirtileri bir arada ortaya çıkar.
En Sık Nedenler
- Hiperprolaktinemi (en sık ve en önemli neden)
- Hipofiz tümörü (prolaktinoma)
- Hipofiz sapını etkileyen diğer lezyonlar
- İlaçlar (antipsikotikler, metoklopramid, SSRI’lar, opioidler vb.)
- Primer hipotiroidi, kronik böbrek yetmezliği, karaciğer sirozu
- Hipogonadizm (düşük testosteron seviyesi)
- Primer veya sekonder hipogonadizm
- Obeziteye bağlı hipogonadizm
- Meme dokusuna ait lokal nedenler
- Sürekli meme ucu uyarılması, travma, piercing
- Diğer nadir nedenler
- İdiopatik hiperprolaktinemi, Cushing sendromu, akromegali
Klinik Bulgular
- Bir veya her iki memeden kendiliğinden veya hafif sıkıldığında gelen beyaz-süt renginde akıntı
- Jinekomasti (meme dokusunda büyüme, hassasiyet ve bazen ağrı)
- Libido kaybı, ereksiyon güçlüğü, infertilite
- Baş ağrısı ve periferik görme kaybı (büyük prolaktinoma varsa)
- Yorgunluk, kilo artışı, kas gücünde azalma, vücut kıllarında seyrelme
Tanı Yaklaşımı
Tanı, sistematik ve dikkatli bir yaklaşımla konulmalıdır. Amaç, hem altta yatan nedeni bulmak hem de makroadenom gibi acil durumları erken tespit etmektir.
1. Detaylı Öykü ve Fizik Muayene
- Akıntının kendiliğinden mi yoksa sıkıldığında mı olduğu, tek taraflı mı çift taraflı mı olduğu sorgulanır.
- Kullanılan tüm ilaçlar (özellikle son 6-12 ay içinde başlananlar) ve kronik hastalıklar (böbrek, karaciğer, tiroid) detaylı sorulur.
- Baş ağrısı, görme bozukluğu, baş travması, koku alma kaybı gibi hipofiz lezyonu belirtileri aranır.
- Fizik muayenede meme muayenesi (akıntı karakteri, jinekomasti derecesi, nodül varlığı), testis muayenesi (hipogonadizm bulguları) ve genel endokrin muayene yapılır.
2. Laboratuvar Testleri (Kritik Aşama)
- Prolaktin seviyesi: Sabah aç karnına, stres yokken ölçülür. Normal değer <20 ng/mL’dir. 20-200 ng/mL arası genellikle ilaç veya hipotiroidiye bağlıdır. >200 ng/mL ise prolaktinoma olasılığı çok yüksektir.
Dikkat edilmesi gerekenler:- Hook effect (çok yüksek prolaktinde yanlış düşük çıkabilir) → şüphede serum dilüsyonu yapılır.
- Makroprolaktinemi → büyük prolaktin molekülleri (biyolojik olarak inaktif) → PEG precipitat testi ile ayırt edilir.
- Testosteron, LH, FSH: Düşük testosteron + düşük/normal LH/FSH → sekonder hipogonadizm (hiperprolaktinemi etkisi). Düşük testosteron + yüksek LH/FSH → primer hipogonadizm.
- Tiroid fonksiyon testleri (TSH, serbest T4): Hipotiroidi sık nedendir.
- Böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri: Kronik hastalıkları dışlamak için.
- Gerektiğinde: DHEA-S, estradiol, kortizol, IGF-1 (diğer hipofiz hormonlarını değerlendirmek için).
3. Görüntüleme
- Kontrastlı Hipofiz MRG: Tanıdaki en önemli yöntemdir.
- Mikroadenom (<1 cm) veya makroadenom (>1 cm) ayrımı yapılır.
- Makroadenom varsa optik kiazma basısı olup olmadığı değerlendirilir.
- Meme ultrasonu: Jinekomasti tipini (glandüler, yağlı, karışık) ve nadir meme kanseri olasılığını dışlamak için.
- Gerektiğinde: Karın USG veya BT (böbrek/karaciğer değerlendirmesi).
4. Diğer Testler
- Görme alanı testi (perimetri): Makroadenomlarda optik sinir basısını değerlendirmek için.
- Semen analizi: İnfertilite şikayeti varsa.
- Makroprolaktin testi: Prolaktin yüksek ancak klinik hafifse.
Tanı algoritması genellikle şu sırayla ilerler:
Öykü + muayene → Prolaktin + diğer hormonlar → Hipofiz MRG → Gerektiğinde ileri testler.
Tedavi
Tedavi tamamen altta yatan nedene yöneliktir. İlaç kaynaklıysa suçlu ilacın kesilmesi, prolaktinoma varsa kabergolin gibi dopamin agonistleri birinci tercihtir. Hipotiroidi varsa tiroid hormonu replasmanı yapılır. Cerrahi, ilaçlara dirençli büyük prolaktinomalarda veya ani görme kaybında uygulanır.
Prognoz ve Önemli Uyarı
Altta yatan neden başarıyla tedavi edildiğinde androgalaktore genellikle tamamen düzelir. Tedavi gecikirse infertilite, cinsel fonksiyon bozuklukları ve osteoporoz gibi uzun vadeli sorunlar gelişebilir.
Önemli Uyarı:
Memeden akıntı ile birlikte baş ağrısı veya görme bozukluğu varsa bu durum acil bir hipofiz tümörü belirtisi olabilir. En kısa sürede endokrinoloji uzmanına başvurulmalıdır.
Kaynaklar
- Melmed, S., Casanueva, F. F., Hoffman, A. R., Kleinberg, D. L., Montori, V. M., Schlechte, J. A., & Wass, J. A. H. (2011). Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 96(2), 273–288. https://doi.org/10.1210/jc.2010-1692
- Pritchard, J., & Karavitaki, N. (2023). Hyperprolactinemia and galactorrhea. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534369/
- Serri, O., Chik, C. L., & Ur, E. (2003). Diagnosis and management of hyperprolactinemia. CMAJ, 169(6), 575–581.Vilar, L.,
- Vilar, C. F., & Lyra, R. (2022). Contemporary management of prolactinomas. Endocrine Reviews, 43(3), 507–535. https://doi.org/10.1210/endrev/bnab035