Çinko Eksikliği İştahsızlığa Neden Olur mu?
Evet. Çinko eksikliği, özellikle çocuklarda, yaşlılarda ve yetersiz beslenen bireylerde iştah azalmasının bilinen nedenlerinden biridir. Ancak her iştahsızlık vakasının altında çinko eksikliği bulunmaz. İştahsızlık; enfeksiyonlar, kronik hastalıklar, depresyon, ilaç kullanımı ve hormonal bozukluklar gibi birçok farklı nedene bağlı olarak da gelişebilir.
Çinko eksikliği düşünüldüğünde, klinik değerlendirme ve laboratuvar bulguları birlikte ele alınmalıdır.
Çinko Eksikliği İştahı Nasıl Etkiler?
Çinko, bağışıklık sistemi, hücre yenilenmesi, büyüme ve gelişmenin yanı sıra tat ve koku duyusunun normal işleyişinde görev alan temel bir eser elementtir. Eksikliğinde iştahın azalmasına katkıda bulunan birkaç mekanizma olduğu düşünülmektedir.
Tat ve Koku Duyusunda Azalma
Çinko, tat tomurcuklarının yenilenmesi ve koku alma fonksiyonunun sürdürülmesi için gereklidir.
Eksiklik geliştiğinde bazı kişilerde;
- tat alma duyusunda azalma (hipogeuzi),
- tat duyusunda bozulma (disgeuzi),
- koku alma duyusunda azalma (hipozmi)
görülebilir.
Yiyeceklerin tat ve kokusunun eskisi kadar algılanmaması, yemek yeme isteğinin azalmasına katkıda bulunabilir.
İştah Düzenlenmesindeki Olası Rolü
Çinko, merkezi sinir sistemi ve enerji metabolizmasında görev alan birçok enzimin yapısında bulunur. Ayrıca iştahın düzenlenmesinde rol oynayan bazı nöropeptidler ve hormonlarla ilişkili olduğu düşünülmektedir.
Özellikle ghrelin sentezi ve işlevi üzerinde dolaylı etkileri olabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Ancak bu ilişkinin mekanizması tam olarak açıklığa kavuşmamıştır ve insan çalışmalarındaki bulgular her zaman tutarlı değildir.
Bu nedenle “çinko eksikliğinde ghrelin çalışmaz” gibi kesin ifadeler yerine, çinkonun iştah düzenlenmesinde rol oynayan mekanizmaları etkileyebileceği şeklinde ifade etmek daha doğrudur.
Besin Alımının Azalması
İştah azaldıkça kişi daha az besin tüketmeye başlar. Bunun sonucunda çinko alımı da azalabilir.
Özellikle yaşlı bireylerde, kronik hastalığı olan kişilerde ve yetersiz beslenenlerde bu durum bir kısır döngüye dönüşebilir:
Çinko eksikliği → iştah azalması → yetersiz beslenme → çinko alımının daha da azalması
Her hastada bu döngü gelişmese de, beslenme yetersizliği olan bireylerde klinik olarak önemli olabilir.
Çinko Eksikliğinin Belirtileri Nelerdir?
Çinko eksikliğinin belirtileri eksikliğin derecesine ve süresine göre değişebilir.
Görülebilecek belirtiler arasında şunlar yer alır:
- İştah azalması
- Tat ve koku duyusunda azalma
- Yara iyileşmesinin gecikmesi
- Saç dökülmesinde artış
- Ciltte kuruluk veya dermatit benzeri döküntüler
- Bağışıklık fonksiyonunda zayıflama ve sık enfeksiyon geçirme
- Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği
- Erkeklerde gecikmiş cinsel gelişim (ileri eksikliklerde)
- Halsizlik ve genel performans düşüklüğü
Halk arasında yaygın olarak bilinen tırnaklardaki beyaz lekeler, çoğu zaman çinko eksikliğine özgü değildir. Bu bulgu daha çok tırnağın küçük travmalarına bağlı gelişir ve tek başına çinko eksikliğini düşündürmez.
Kimlerde Çinko Eksikliği Riski Daha Yüksektir?
Çinko eksikliği bazı gruplarda daha sık görülür.
Risk altındaki kişiler şunlardır:
- Yetersiz ve dengesiz beslenenler
- İleri yaş bireyler
- Kronik alkol kullananlar
- İnflamatuvar bağırsak hastalığı veya çölyak hastalığı bulunanlar
- Kısa bağırsak sendromu olanlar
- Kronik ishali bulunan kişiler
- Kronik böbrek hastalığı olan bazı hastalar
- Uzun süre total parenteral beslenme alanlar (uygun destek verilmediğinde)
- Vejetaryen ve özellikle vegan beslenen bireyler (fitat içeriği yüksek beslenme nedeniyle çinko emilimi azalabilir)
Tek başına “çok terlemek” ise çinko eksikliğinin başlıca nedenlerinden biri olarak kabul edilmez.
Çinko Eksikliği Nasıl Tanı Alır?
Çinko eksikliğinin tanısı yalnızca laboratuvar testine dayanmaz.
Hekim;
- hastanın öyküsünü,
- beslenme alışkanlıklarını,
- fizik muayene bulgularını,
- eşlik eden hastalıkları,
- laboratuvar sonuçlarını
birlikte değerlendirir.
Serum çinko düzeyi en sık kullanılan laboratuvar testidir. Ancak bu test;
- enfeksiyon,
- inflamasyon,
- günün saati,
- açlık durumu,
- albümin düzeyi
gibi birçok faktörden etkilenebilir.
Bu nedenle normal serum çinko düzeyi her zaman çinko eksikliğini dışlamaz, düşük bulunması ise klinik bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
Çinko Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavinin temelini eksikliğin nedenini belirlemek oluşturur.Eksiklik doğrulanırsa hekim önerisiyle uygun dozda çinko takviyesi başlanabilir.
Uzun süre gereksiz veya yüksek doz çinko kullanımı önerilmez. Aşırı çinko alımı;
- mide bulantısı,
- kusma,
- karın ağrısı,
- bakır eksikliği,
- anemi,
- bağışıklık sistemi bozuklukları
gibi istenmeyen etkilere yol açabilir.
Çinko İçeren Besinler
Çinko açısından zengin besinler şunlardır:
- İstiridye ve diğer kabuklu deniz ürünleri
- Kırmızı et
- Hindi ve tavuk eti
- Süt ve süt ürünleri
- Peynir
- Yumurta
- Kabak çekirdeği
- Susam
- Nohut, mercimek ve kuru fasulye
- Kaju, badem ve ceviz
Bitkisel kaynaklarda bulunan çinkonun emilimi, fitat içeriği nedeniyle hayvansal kaynaklara göre daha düşük olabilir.