Opioid ağrı kesiciler (narkotik analjezikler) hakkında genel bilgiler
Morfin ve benzeri güçlü ağrı kesicilerdir.
- Doğal (morfin, kodein)
- Semi sentetik (pentazosin, nalorfin, butarfanol, etorfin)
- Sentetik (Meperidin, difenoksilat, fentanil, karfentanil, Metadon, propoksifen vs) olabilir.
Opioid analjeziklerin ateş düşürücü ve antiinflamatuar özellikleri yoktur. Santral sinir sistemi üzerine baskılayıcı etki gösterirler.
Etki mekanizmaları:
Opioidler etkilerini kendilerine özgü dört reseptöre (mü, kapa, sigma ve delta) bağlanarak gösterir. Opioid türüne ve bağlandığı reseptöre göre farklı etkiler gösterirler. Bunlar:
- Analjezik etki: Santral sinir sistemindeki ağrı algısını azaltır.
- Sedatif etki: Bilinç düzeyini ve mental aktiviteyi azaltır.
- Anksiyolitik etki: Anksiyeteyi önler.
- Öforik etki: Psikolojik olarak iyileştirici etki gösterir.
- Antitussif etki: Öksürük refleksini azaltır.
- Anti emetik etki: Başlangıçta bulantı, kusma yapar ama sonra kusma merkezini bloke ederek kusmayı önler.
- Solunum depresanı: Solunum merkezini baskılar.
- Miyotik etki: Göz bebeklerinde büyüme yapar.
- Bağımlılık etkisi: Tolerans ve bağımlılık geliştirir.
Opioidlerin genel özellikleri:
- Gastrointestinal sistem, burun yoluyla, cilt, kas yoluyla veya akciğerlerden emilebilirler. Ancak damar içi uygulamaya göre ağızdan alındıklarında emilimleri daha azdır.
- Santral sisteminde hafif uyuşmadan derin komaya kadar gidebilen etki gösterebilirler.
- Az ya da çok bağımlılık yaparlar.
- Uzun süre kullanımda tolerans gelişebilir. Yani aynı etkiyi elde edebilmek için daha yüksek dozlarda opioid gerekebilir.
- Tedavi bitiminde veya ara verilmesi durumunda aniden kesilme olursa yoksunluk belirtileri gelişebilir.
- Antidepresan ilaçlarda birlikte kullanımı solunum depresyonunu artırabilir.
- Yan etkileri açısından dikkatli kullanım gerektirir.
- Yasadışı kullanımı fazladır.
Kullanım alanları:
Opioidler birçok hastalıkta kullanılmaktadır. Bunlar:
- Ağrı kesici: Ameliyat sonrası orta veya şiddetli ağrı tedavisi, kanser dışı kronik ağrıların (baş ağrısı, şiddetli migren ağrıları, fibromiyalji vs) tedavisi, kanser ağrılarının tedavisi.
- Öksürük: Düşük dozlarda öksürüğün baskılanmasında kodein kullanılır, ancak son yıllarda özellikle çocuklarda kullanımı önerilmemektedir.
- İshal: İritabl barsak sendromunda ishal tedavisinde opioid (loperamid) kullanılır.
- Nefes darlığı: Özellikle kanser veya ileri düzey akciğer hastalıklarında nefes darlığının tedavisinde opioidler kullanılmaktadır.
Yan Etkileri:
- Bağımlılık: İlaca ulaşamadığında yoksunluk belirtileri gelişir. Fiziksel ya da psikolojik bağımlılık olabilir.
- Tolerans: Vücudun opioide uyum sağladığı, aynı etkiyi göstermek için daha yüksek dozlara ihtiyaç duyduğunu gösterir. Uzun süre opioid kullanan hastalarda sık görülür.
- Bulantı, kusma,
- Uyuşukluk,
- Kaşıntı,
- Kabızlık,
- Solunum depresyonu,
- Dikkat dağınıklığı,
- Uyku hali.