Toksikoloji, Kimyasal Güvenlik ve Çevresel Sağlık Kaynakları
Toksikoloji alanında kullanılan kaynaklar; kimyasalların insan sağlığına etkileri, akut ve kronik toksisitesi, kanserojenliği, genotoksisitesi, üreme ve gelişim üzerindeki etkileri, çevresel toksisitesi, maruziyet yolları, kimyasal özellikleri ve düzenleyici sınıflandırmaları hakkında bilgi sağlar. Ancak bu kaynakların tamamı aynı tür veriyi sunmaz. Örneğin PubChem daha çok kimyasal kimlik ve yapı bilgilerinin araştırılmasında, ATSDR ve EPA IRIS toksikolojik risk değerlendirmelerinde, IARC kanserojenlik değerlendirmelerinde, ECHA Avrupa kimyasal mevzuatında, CompTox ise kimyasal-toksikoloji-maruziyet verilerinin bir arada incelenmesinde öne çıkar.
Bu nedenle güvenilir bir toksikoloji araştırmasında mümkün olduğunda kimyasalın kimliği doğrulanmalı, özgün bilimsel çalışmalar incelenmeli ve ilgili resmi kurumların değerlendirmeleri karşılaştırılmalıdır.
PubChem
PubChem, ABD National Library of Medicine (NLM) bünyesindeki National Center for Biotechnology Information (NCBI) tarafından sunulan kapsamlı bir kimyasal bilgi kaynağıdır.
Kimyasal isimler, moleküler formül, moleküler ağırlık, kimyasal yapı, CAS numarası, InChI, InChIKey, biyolojik aktivite ve çeşitli dış veri kaynaklarına bağlantılar araştırılabilir.
Toksikoloji açısından özellikle bir kimyasalın doğru şekilde tanımlanması ve farklı veri tabanlarındaki kayıtlarının birbirine bağlanması için önemlidir.
PubChem Compound
PubChem Compound, PubChem içerisindeki benzersiz kimyasal yapı kayıtlarını ifade eder. Kimyasalın yapısı, moleküler özellikleri ve yapı temelli tanımlayıcıları araştırılabilir.
Bir maddenin farklı ticari veya kimyasal isimlerle anıldığı durumlarda yapı üzerinden doğrulama yapılmasına yardımcı olur.
PubChem Substance
PubChem Substance, farklı veri sağlayıcılarının belirli maddelere ilişkin kayıtlarını birbirine bağlayan PubChem veri yapısıdır.
Aynı kimyasal madde farklı kurumlarda farklı isim, katalog numarası veya kaynak tanımlayıcılarıyla bulunabildiğinden, Substance kayıtları bu farklı kaynakların karşılaştırılmasına yardımcı olabilir.
EPA CompTox Chemicals Dashboard
EPA CompTox Chemicals Dashboard, ABD Environmental Protection Agency (EPA) tarafından geliştirilen kapsamlı bir kimyasal bilgi platformudur.
Kimyasal yapı, fizikokimyasal özellikler, toksisite, biyolojik aktivite, maruziyet, çevresel akıbet, ADME/IVIVE ve çeşitli hesaplamalı toksikoloji verilerini bir araya getirir. EPA’nın açıklamasına göre sistem bir milyondan fazla kimyasal hakkında bilgi sağlar.
Özellikle bir kimyasalı CAS numarası, DTXSID, InChIKey veya kimyasal yapı üzerinden araştırmak, farklı toksikoloji veri kümelerini karşılaştırmak ve ilgili özgün kaynaklara ulaşmak için önemlidir.
EPA CompTox Chemicals Dashboard
EPA CompTox Chemicals Dashboard – resmi bilgi sayfası
EPA DSSTox
Distributed Structure-Searchable Toxicity Database (DSSTox), EPA’nın CompTox altyapısındaki temel kimyasal ve yapısal veri kaynaklarından biridir.
Kimyasal yapıların toksikolojik bilgilerle ilişkilendirilmesine yardımcı olur. Özellikle aynı veya benzer kimyasalların farklı veri kümelerinde doğru şekilde eşleştirilmesi açısından önemlidir.
EPA ToxCast
ToxCast, EPA’nın yüksek verimli toksikoloji programlarından biridir. Çok sayıda kimyasalın biyolojik sistemlerde oluşturabileceği etkilerin hücresel ve moleküler düzeyde araştırılmasına yönelik veriler üretir.
ToxCast, klasik toksikoloji çalışmalarının yanında in vitro ve yüksek verimli biyolojik tarama verilerinin değerlendirilmesinde önemlidir.
EPA Computational Toxicology Tools
EPA Tox21
Tox21, toksikolojik etkilerin yüksek verimli yöntemlerle araştırılmasına yönelik kurumlar arası bir araştırma programıdır.
Kimyasalların biyolojik hedeflerle etkileşimlerinin ve potansiyel toksikolojik etkilerinin araştırılmasında kullanılır.
EPA Computational Toxicology Tools
EPA ECOTOX Knowledgebase
ECOTOX Knowledgebase, kimyasalların çevresel organizmalar üzerindeki olumsuz etkilerine ilişkin toksikolojik verileri içerir.
İnsan toksikolojisinden farklı olarak temel amacı ekotoksikolojik verilerin araştırılmasıdır. Sucul ve karasal organizmalar üzerindeki etkilerin değerlendirilmesinde kullanılabilir.
EPA ChemExpo
ChemExpo, kimyasalların ticari kullanım alanlarını ve ürünlerdeki kullanım biçimlerini araştırmaya yönelik EPA kaynağıdır.
Dolayısıyla yalnızca “bu kimyasalın toksisitesi nedir?” sorusuna değil, “Bu kimyasal nerelerde ve hangi ürünlerde kullanılmaktadır?” sorusuna da yardımcı olur.
EPA GenRA
Generalized Read-Across (GenRA), benzer kimyasalların mevcut toksikolojik bilgilerinden yararlanarak bir kimyasalın potansiyel toksikolojik özelliklerini tahmin etmeye yönelik EPA aracıdır.
Bu nedenle GenRA sonuçları doğrudan insanlarda kanıtlanmış klinik sonuçlar olarak değil, hesaplamalı toksikoloji ve read-across değerlendirmesi kapsamında ele alınmalıdır.
EPA ToxValDB
ToxValDB, toksikolojik çalışmalardan elde edilen çeşitli toksisite değerlerini bir araya getiren EPA veri kaynaklarından biridir.
Özellikle farklı deneysel çalışmaların toksikolojik değerlerinin araştırılması ve karşılaştırılması açısından kullanılabilir.
ATSDR Toxicological Profiles
Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) Toxicological Profiles, belirli tehlikeli maddeler hakkında kapsamlı toksikolojik ve epidemiyolojik değerlendirmeler sunar.
Her profil, ilgili madde hakkındaki mevcut toksikolojik ve epidemiyolojik bilgilerin kapsamlı değerlendirilmesini, özetlenmesini ve yorumlanmasını içerir. ATSDR’nin güncel açıklamasına göre profiller hakem değerlendirmesinden geçirilir.
Profillerde insan sağlığı etkileri, hayvan çalışmaları, maruziyet, çevresel akıbet ve bazı sağlık rehber değerleri gibi bilgiler bulunabilir. ATSDR ayrıca profillerin hazırlanmasında kapsamlı literatür taraması ve bağımsız hakem değerlendirmesi süreçleri uyguladığını açıklamaktadır.
ATSDR Toxicological Profiles A–Z Index
ATSDR Substance Priority List
Substance Priority List (SPL), ATSDR’nin belirli tehlikeli maddeleri önceliklendirmesinde kullandığı listedir.
Maddelerin toksisitesi, çevresel alanlarda bulunma sıklığı ve insan maruziyeti potansiyeli gibi unsurlar önceliklendirmede dikkate alınır.
ATSDR Interaction Profiles
ATSDR Interaction Profiles, birden fazla tehlikeli maddenin birlikte bulunması durumunda ortaya çıkabilecek toksikolojik etkilerin değerlendirilmesine yönelik kaynaklardır.
Örneğin arsenik-kadmiyum-krom-kurşun gibi birden fazla maddenin birlikte değerlendirilmesine yönelik profiller bulunur.
ATSDR Interaction Profiles
EPA IRIS
Integrated Risk Information System (IRIS), EPA’nın kimyasalların insan sağlığı açısından risk değerlendirmelerine yönelik temel sistemlerinden biridir.
Özellikle kronik sağlık etkileri ve kanserojenlik değerlendirmeleri açısından önemlidir. Bir kimyasalın EPA tarafından bilimsel risk değerlendirmesinde nasıl ele alındığını araştırmak için kullanılabilir.
ECHA – European Chemicals Agency
European Chemicals Agency (ECHA), Avrupa Birliği’nin kimyasal güvenliği ve kimyasalların düzenlenmesi alanındaki temel kurumudur.
ECHA üzerinden kimyasalların REACH kayıtları, sınıflandırma ve etiketleme bilgileri, tehlike özellikleri ve düzenleyici süreçleri araştırılabilir.
ECHA – Information on Chemicals
ECHA CHEM
ECHA CHEM, ECHA’nın kimyasallara ilişkin verilerin sunulduğu güncel bilgi altyapısının önemli bileşenlerinden biridir.
Kimyasal kayıtları, düzenleyici bilgiler ve çeşitli kimyasal güvenlik verilerinin araştırılmasında kullanılır.
IARC Monographs
IARC Monographs, Dünya Sağlık Örgütü bünyesindeki International Agency for Research on Cancer (IARC) tarafından hazırlanan kanserojenlik değerlendirmeleridir.
Kimyasallar, mesleki maruziyetler, fiziksel etkenler ve diğer ajanların kanserojenlik açısından değerlendirilmesinde temel uluslararası kaynaklardan biridir.
International Agency for Research on Cancer (IARC)
IARC, kanser epidemiyolojisi, kanser nedenleri ve kanserojenlerin değerlendirilmesi konusunda WHO bünyesinde faaliyet gösteren uzmanlaşmış araştırma kuruluşudur.
Toksikoloji rehberinde özellikle kanserojenlik değerlendirmeleri için IARC Monographs ile birlikte kullanılmalıdır.
WHO INCHEM
INCHEM, kimyasal maddelerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkilerine ilişkin uluslararası değerlendirmelere erişim sağlayan bir kaynaktır.
Özellikle farklı uluslararası kuruluşlar tarafından hazırlanmış kimyasal güvenlik belgelerinin araştırılması açısından kullanılabilir.
OECD eChemPortal
OECD eChemPortal, farklı ülkelerin ve uluslararası kuruluşların kimyasal güvenlik bilgilerini tek bir arama ortamında araştırmaya yardımcı olur.
Kimyasalların tehlike özellikleri, toksisite, çevresel etkileri ve güvenlik değerlendirmeleri hakkında farklı kaynaklara ulaşmak için kullanılabilir.
OECD Test Guidelines
OECD Test Guidelines, kimyasalların toksikolojik ve ekotoksikolojik özelliklerinin değerlendirilmesinde kullanılan uluslararası kabul görmüş test yöntemlerini içerir.
Özellikle bir toksikoloji çalışmasında kullanılan yöntemin hangi uluslararası standarda dayandığını araştırmak açısından önemlidir.
PubMed
PubMed, toksikolojiye özel bir veri tabanı değildir; ancak toksikoloji alanındaki insan çalışmaları, epidemiyolojik araştırmalar, hayvan deneyleri, mekanistik çalışmalar, sistematik derlemeler ve meta-analizlerin bulunmasında temel biyomedikal literatür kaynaklarından biridir.
Özellikle resmi toksikolojik değerlendirmelerde atıf yapılan özgün araştırmaların bulunması için kullanılabilir.
PubMed Central
PubMed Central (PMC), NLM tarafından sunulan açık erişimli tam metin biyomedikal literatür arşividir.
Toksikoloji konusunda PubMed’de bulunan bir çalışmanın tam metnine açık erişim olup olmadığını kontrol etmek için kullanılabilir.
TOXNET Archive
TOXNET, NLM’nin geçmişte toksikoloji ve çevresel sağlık alanında sunduğu bilgi sistemlerinin genel adıydı.
Burada önemli bir güncelleme yapmak gerekir: TOXNET günümüzde bağımsız ve güncel bir toksikoloji veri tabanı olarak kullanılmamaktadır. Eski kaynaklarda TOXNET’e yapılan atıflar görülebilir; güncel araştırmalarda ise ilgili bilgiler için PubChem, PubMed ve diğer aktif NLM kaynaklarına yönelmek gerekir.
PubChem – Toxicity ve Safety Bilgileri
PubChem kayıtlarında kimyasalların güvenlik ve toksisiteyle ilişkili çeşitli dış kaynaklara bağlantıları bulunabilir. Ancak PubChem’deki farklı veri kümelerinin aynı kanıt düzeyine sahip olduğu varsayılmamalıdır.
Bir toksisite iddiası için PubChem’deki kaydı bulduktan sonra mümkünse kaynağın kendisine, örneğin özgün makaleye, ATSDR profiline, EPA değerlendirmesine veya IARC Monograph’a geçilmelidir.
NTP – National Toxicology Program
National Toxicology Program (NTP), kimyasalların ve diğer çevresel etkenlerin insan sağlığı açısından oluşturabileceği riskleri araştıran önemli ABD federal toksikoloji programlarından biridir.
NTP özellikle kanserojenlik, toksisite, genotoksisite, üreme ve gelişimsel toksikoloji alanlarında araştırmalar ve değerlendirmeler açısından önemlidir.
NTP Report on Carcinogens
Report on Carcinogens, ABD National Toxicology Program tarafından hazırlanan ve insan kanserojenleri açısından önemli bir referans niteliğindeki listedir.
Bir maddenin ABD’deki resmi kanserojenlik değerlendirmesinde yer alıp almadığını araştırmak için kullanılabilir.
NTP Report on Carcinogens
NIEHS – National Institute of Environmental Health Sciences
NIEHS, çevresel maruziyetlerin insan sağlığı üzerindeki etkilerini araştıran ABD Ulusal Çevre Sağlığı Bilimleri Enstitüsüdür.
Kimyasal maruziyetler, çevresel toksikoloji, endokrin bozucular, PFAS, pestisitler ve diğer çevresel sağlık konularında araştırma ve bilgi kaynakları sunar.
EPA Chemicals and Toxics
EPA’nın Chemicals and Toxics kaynakları; kimyasal güvenliği, toksik maddeler, pestisitler ve insan sağlığı ile çevrenin kimyasal risklerden korunmasına yönelik düzenleyici bilgileri kapsar.
EPA Pesticide Chemical Search
Pestisitlerle ilgili araştırmalarda EPA’nın kimyasal ve pestisit bilgi kaynakları kullanılabilir. Bir pestisitin aktif maddesi, düzenleyici durumu ve güvenlik bilgileri açısından resmi EPA kayıtları önemlidir.
ATSDR ToxFAQs
ToxFAQs, ATSDR Toxicological Profiles içerisindeki teknik bilgilerin daha kısa ve halka yönelik biçimde sunulduğu kaynaklardır.
Bir kimyasalın insan sağlığı açısından temel etkilerini daha kolay anlaşılır biçimde araştırmak için kullanılabilir.
Kapsamlı bir toksikoloji ve kimyasal güvenlik kaynak rehberi için çekirdek kaynakları şu şekilde gruplandırabiliriz:
Kimyasal kimlik ve yapı:
PubChem, PubChem Compound, PubChem Substance, EPA DSSTox, EPA CompTox
İnsan toksikolojisi:
ATSDR Toxicological Profiles, EPA IRIS, PubMed, NTP
Kanserojenlik:
IARC Monographs, NTP Report on Carcinogens, EPA IRIS
Çevresel toksikoloji:
EPA ECOTOX, EPA CompTox, OECD eChemPortal
Kimyasal maruziyeti:
ATSDR, CompTox, ChemExpo, EPA
Hesaplamalı ve yüksek verimli toksikoloji:
ToxCast, Tox21, GenRA, DSSTox, ToxValDB
Avrupa kimyasal güvenliği:
ECHA, ECHA CHEM
Uluslararası kimyasal güvenliği:
OECD eChemPortal, OECD Test Guidelines, INCHEM
Bilimsel literatür:
PubMed, PubMed Central
Çevresel sağlık araştırmaları:
NIEHS, ATSDR, EPA
