18F-FDG PET/BT Nedir? Çalışma Prensibi, Kullanım Alanları ve Güncel Klinik Önemi

Modern tıpta yalnızca organların yapısını görmek çoğu zaman yeterli değildir. Özellikle kanser, enfeksiyon ve iltihabi hastalıklarda, dokuların nasıl çalıştığını (metabolik aktivitesini) değerlendirmek tanı ve tedavi sürecinde büyük önem taşır. İşte bu noktada ¹⁸F-FDG PET/BT (Flor-18 Florodeoksiglukoz Pozitron Emisyon Tomografisi/Bilgisayarlı Tomografi), metabolik ve anatomik görüntülemeyi tek incelemede birleştiren ileri düzey bir tanı yöntemi olarak öne çıkar.

Günümüzde ¹⁸F-FDG PET/BT; başta onkoloji, enfeksiyon hastalıkları, kardiyoloji, romatoloji ve nöroloji olmak üzere birçok tıp disiplininde kullanılmaktadır. Özellikle son yıllarda yayımlanan 2023 Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) Endokardit Kılavuzu ve 2023 Duke-ISCVID Tanı Kriterleri, bu yöntemin infektif endokardit tanısındaki önemini daha da artırmıştır. Özellikle protez kapak endokarditi ve kardiyak cihaz enfeksiyonlarında PET/BT artık önemli görüntüleme yöntemlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

18F-FDG PET/BT nedir?

¹⁸F-FDG PET/BT, iki farklı görüntüleme yönteminin tek cihazda birleştirilmesiyle çalışan hibrit görüntüleme tekniğidir.

PET (Pozitron Emisyon Tomografisi) hücrelerin metabolik aktivitesini gösterir.
BT (Bilgisayarlı Tomografi) ise anatomik yapıları yüksek çözünürlükte görüntüler.

Bu iki görüntü aynı anda değerlendirilerek yalnızca bir kitlenin veya enfeksiyon odağının varlığı değil, aynı zamanda metabolik olarak aktif olup olmadığı da belirlenebilir.Bu nedenle PET/BT, klasik BT veya MR’dan farklı olarak yalnızca “ne var?” sorusuna değil, “bu doku ne kadar aktif?” sorusuna da yanıt verir.

18F-FDG nedir?

PET incelemesinde kullanılan radyofarmasötik madde ¹⁸F-florodeoksiglukoz (¹⁸F-FDG) olarak adlandırılır.FDG, glukozun (şekerin) yapısal olarak değiştirilmiş bir analoğudur. Glukoza çok benzediği için hücreler tarafından normal şeker gibi alınır. Ancak hücre içine girdikten sonra metabolizmasını tamamlayamaz ve içeride tutulur.İşte PET cihazı da bu birikimi görüntüler.Bu özellik sayesinde enerji tüketimi yüksek olan hücreler kolayca saptanabilir.

PET/BT nasıl çalışır?

İnceleme öncesinde hastaya damar yoluyla düşük doz radyoaktif özellik taşıyan ¹⁸F-FDG verilir.Enjeksiyondan sonra yaklaşık 45–90 dakika beklenir. Bu süre içinde FDG tüm vücuda dağılır ve metabolik olarak aktif dokular tarafından tutulur. Güncel EANM/SNMMI prosedür standartları, görüntüleme öncesinde yeterli bekleme süresinin sağlanmasını ve standart protokollerin uygulanmasını önermektedir.

FDG’nin hücre içine alınması şu basamaklarla gerçekleşir:

Hücre yüzeyindeki GLUT taşıyıcıları aracılığıyla hücre içine girer.
Heksokinaz enzimi tarafından fosforillenir.
Normal glukozdan farklı olarak metabolizmanın sonraki basamağına devam edemez.
Hücre içinde birikmeye başlar.

Bu nedenle yüksek metabolik aktivite gösteren bölgelerde PET görüntülerinde belirgin sinyal oluşur.

Hangi hücreler daha fazla FDG tutar?

Toplumda FDG’nin yalnızca kanser hücreleri tarafından tutulduğu düşünülse de bu doğru değildir.

Artmış FDG tutulumu şu durumlarda görülebilir:

Kanser hücreleri
Nötrofiller
Makrofajlar
Aktive lenfositler
Granülasyon dokusu
Aktif inflamasyon alanları
Enfeksiyon odakları

Bu nedenle PET/BT yalnızca onkolojide değil, enfeksiyon ve inflamatuvar hastalıklarda da önemli bir tanı yöntemidir. Güncel EANM/SNMMI kılavuzu, enfeksiyon ve inflamasyonda artmış glukoz kullanımının temelinde GLUT1 ve GLUT3 ekspresyonundaki artış ile aktive immün hücrelerde hızlanan glikolizin bulunduğunu vurgulamaktadır.

BT bölümü neden gereklidir?

PET yalnızca metabolik aktiviteyi gösterir.Ancak artmış FDG tutulumunun tam olarak hangi anatomik yapıya ait olduğunu tek başına gösteremez.

BT sayesinde;

organ sınırları,
damar yapıları,
kemikler,
yumuşak dokular

ayrıntılı biçimde görüntülenir.PET ve BT görüntülerinin üst üste bindirilmesi sayesinde metabolik aktivitenin tam olarak hangi dokudan kaynaklandığı belirlenebilir.Bu hibrit yaklaşım tanısal doğruluğu önemli ölçüde artırmaktadır.

PET/BT hangi hastalıklarda kullanılır?

Onkoloji

En yaygın kullanım alanıdır.

PET/BT;

kanserin ilk evrelendirilmesi,
uzak metastazların araştırılması,
tedaviye yanıtın değerlendirilmesi,
nüks hastalığın araştırılması

amacıyla kullanılmaktadır.

Lenfoma, akciğer kanseri, kolorektal kanser, baş-boyun tümörleri ve melanom gibi birçok malignitede uluslararası kılavuzlarda standart görüntüleme yöntemleri arasında yer almaktadır.

Enfeksiyon hastalıkları

Son yıllarda enfeksiyon görüntülemesinde kullanım alanı hızla genişlemiştir.

Başlıca kullanım alanları şunlardır:

İnfektif endokardit
Protez kapak enfeksiyonları
Kalp pili (CIED) enfeksiyonları
Damar grefti enfeksiyonları
Osteomiyelit
Vertebral enfeksiyonlar
Diyabetik ayak enfeksiyonları
Nedeni bilinmeyen ateş (FUO)
İnflamasyonu bilinmeyen kökenli hastalıklar

2024 yılında yayımlanan ortak EANM/SNMMI prosedür standardı, enfeksiyon ve inflamasyon görüntülemesinde hibrit FDG PET yöntemlerinin kullanım alanlarını daha da genişletmiş ve standardizasyonunu ayrıntılı olarak tanımlamıştır.

Kardiyoloji

Kardiyolojide PET/BT’nin kullanım alanı son yıllarda belirgin şekilde artmıştır.

Özellikle;

protez kalp kapağı enfeksiyonları,
kardiyak implant enfeksiyonları,
aort grefti enfeksiyonları,
kardiyak sarkoidoz

gibi hastalıklarda tanısal değeri yüksektir.

2023 ESC Endokardit Kılavuzu, olası protez kapak endokarditi bulunan hastalarda ¹⁸F-FDG PET/BT’nin önerilen ileri görüntüleme yöntemlerinden biri olduğunu belirtmektedir. Ekokardiyografinin tanısal olmadığı durumlarda PET/BT ve kardiyak BT birlikte değerlendirilerek tanısal doğruluk artırılabilir.

18F-FDG PET/BT incelemesine nasıl hazırlanılır?

PET/BT incelemesinin doğruluğunu artırmak için hastanın uygun şekilde hazırlanması gerekir. Özellikle kardiyak enfeksiyonların araştırıldığı olgularda hazırlık protokolü, görüntü kalitesini doğrudan etkiler.

Uluslararası European Association of Nuclear Medicine (EANM) ve Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging (SNMMI) kılavuzları, inceleme öncesinde yüksek yağ–düşük karbonhidrat içeren bir diyet uygulanmasını ve ardından belirli bir süre aç kalınmasını önermektedir. Bu yaklaşım, kalp kasının fizyolojik glukoz kullanımını azaltarak miyokarddaki normal FDG tutulumunu baskılar ve enfeksiyon odaklarının daha net görünmesini sağlar (Glaudemans ve ark., 2024).

Genel olarak hazırlık sürecinde şu noktalara dikkat edilir:

İncelemeden önce en az 4–6 saat açlık önerilir.
Kan şekeri mümkün olduğunca normal sınırlarda olmalıdır. Hiperglisemi, FDG’nin hücrelere girişini azaltarak görüntü kalitesini düşürebilir.
Kardiyak enfeksiyon şüphesinde, incelemeden önce düşük karbonhidratlı ve yüksek yağ içerikli diyet uygulanması önerilir.
Hastanın yoğun fiziksel aktiviteden kaçınması istenir. Egzersiz yapan kaslarda artan glukoz tüketimi görüntülerin yorumlanmasını zorlaştırabilir.

Bazı merkezlerde miyokardın fizyolojik FDG tutulumunu daha da azaltmak amacıyla düşük doz heparin uygulanabilmektedir. Ancak bu uygulama tüm merkezlerde standart değildir ve hasta bazında değerlendirilmelidir. Güncel EANM önerileri de bu konuda merkezlerin kendi protokollerini uygulayabileceğini belirtmektedir.

PET/BT incelemesi nasıl yapılır?

İşlem genellikle ağrısızdır ve ayaktan uygulanabilir.İlk olarak damar yolundan ¹⁸F-FDG enjekte edilir. Daha sonra ilacın vücutta dağılımını tamamlaması için yaklaşık 60 dakika dinlenme süresi beklenir. Bu süreçte hastanın mümkün olduğunca hareketsiz kalması ve konuşmaması önerilir. Böylece kaslarda gereksiz FDG tutulumu azaltılabilir.

Görüntüleme sırasında hasta hareketli masaya sırtüstü uzanır. Önce düşük doz bilgisayarlı tomografi çekilir, ardından PET görüntüleri elde edilir. Tüm inceleme çoğu hastada 20–40 dakika içinde tamamlanır.

Elde edilen görüntüler nükleer tıp uzmanı tarafından değerlendirilir. Gerektiğinde radyoloji, enfeksiyon hastalıkları, kardiyoloji ve kalp damar cerrahisi uzmanlarının birlikte yorum yaptığı multidisipliner yaklaşım tercih edilir.

İnfektif endokarditte PET/BT’nin önemi

İnfektif endokardit tanısı her zaman kolay değildir. Özellikle protez kalp kapağı bulunan hastalarda ekokardiyografi; metalik artefaktlar, kalsifikasyonlar veya cerrahi materyaller nedeniyle enfeksiyon odağını göstermekte yetersiz kalabilir.Bu nedenle son yıllarda PET/BT, klasik görüntüleme yöntemlerini tamamlayan önemli bir tanı aracı hâline gelmiştir.

2023 Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) Endokardit Kılavuzu, protez kapak endokarditi veya kardiyak cihaz enfeksiyonu düşünülen hastalarda, ekokardiyografi ile tanının kesinleştirilemediği durumlarda ¹⁸F-FDG PET/BT’nin kullanılmasını önermektedir (Delgado ve ark., 2023).

PET/BT özellikle şu durumlarda önemli katkı sağlar:

Protez kapak çevresindeki enfeksiyonun gösterilmesi
Perivalvüler apse veya enfeksiyon yayılımının değerlendirilmesi
Kalp pili ve ICD elektrot enfeksiyonlarının araştırılması
Aort grefti enfeksiyonlarının saptanması
Septik embolilerin ve kalp dışındaki enfeksiyon odaklarının belirlenmesi

Bu özellikleri sayesinde PET/BT, yalnızca kalbi değil, enfeksiyonun tüm vücuda yayılımını aynı inceleme sırasında değerlendirebilir.

Duke-ISCVID kriterlerindeki yeri

İnfektif endokardit tanısında uzun yıllar boyunca Modifiye Duke Kriterleri kullanılmıştır. Ancak görüntüleme teknolojilerindeki gelişmeler nedeniyle bu kriterler 2023 yılında Duke-ISCVID Uzlaşı Kriterleri ile güncellenmiştir.Yeni kriterlerde ileri görüntüleme yöntemleri tanısal sürece daha güçlü şekilde dahil edilmiştir.

Özellikle protez kapak veya kardiyak implant ilişkili enfeksiyon şüphesinde, protez çevresinde anormal metabolik FDG tutulumu gösteren PET/BT bulguları, uygun klinik koşullarda majör görüntüleme kriteri olarak kabul edilmektedir.Bu değişiklik, özellikle kan kültürü ve ekokardiyografi sonuçlarının tanı koydurucu olmadığı olgularda tanısal doğruluğu önemli ölçüde artırmıştır.

PET/BT’nin avantajları

Doğru hasta grubunda kullanıldığında PET/BT birçok önemli avantaj sağlar.

Başlıca avantajları şunlardır:

Metabolik aktiviteyi erken dönemde gösterebilir.
Anatomik ve fonksiyonel görüntülemeyi aynı incelemede birleştirir.
Ekokardiyografi ile saptanamayan enfeksiyon odaklarını gösterebilir.
Enfeksiyonun kalp dışındaki yayılımını değerlendirebilir.
Cerrahi planlamaya katkı sağlayabilir.
Tedaviye yanıtın değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Kanser, enfeksiyon ve inflamasyonu aynı hastada birlikte değerlendirme olanağı sunabilir.

Yanlış pozitif sonuçlara neden olabilecek durumlar

PET/BT’de artmış FDG tutulumu her zaman enfeksiyon anlamına gelmez.Yanlış pozitif sonuçlara yol açabilecek durumlar arasında şunlar yer alır:

Yakın zamanda geçirilmiş cerrahi operasyon
İyileşme sürecindeki yara dokusu
Steril inflamasyon
Sarkoidoz
Vaskülitler
Romatizmal hastalıklar
Aktif tümörler
Fizyolojik kas aktivitesi

Bu nedenle PET/BT bulguları hiçbir zaman tek başına değerlendirilmez; hastanın klinik öyküsü, fizik muayenesi, laboratuvar testleri ve diğer görüntüleme yöntemleri ile birlikte yorumlanmalıdır.

Yanlış negatif sonuçlar görülebilir mi?

Evet.Bazı durumlarda enfeksiyon bulunmasına rağmen PET/BT normal görünebilir.Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

Uzun süre antibiyotik kullanılması
Küçük vejetasyonlar
Düşük metabolik aktivite gösteren enfeksiyonlar
Yetersiz hasta hazırlığı
Hiperglisemi
Görüntüleme sırasında hareket artefaktları

Özellikle doğal kapak endokarditinde PET/BT’nin duyarlılığı, protez kapak endokarditine göre daha düşüktür. Bu nedenle negatif PET/BT sonucu tek başına infektif endokarditi dışlamak için yeterli değildir.

PET/BT’nin riskleri var mıdır?

İncelemede kullanılan radyasyon dozu, BT ve radyofarmasötikten kaynaklanır. Tek seferlik incelemelerde bu doz genel olarak kabul edilebilir düzeydedir ve beklenen tanısal yarar, olası radyasyon riskinden daha yüksektir.¹⁸F-FDG ciddi alerjik reaksiyonlara çok nadiren neden olur.

Gebelikte yalnızca zorunlu durumlarda uygulanmalı, emziren kadınlarda ise nükleer tıp uzmanının önerileri doğrultusunda hareket edilmelidir.¹⁸F-FDG PET/BT, metabolik aktivite ile anatomik görüntülemeyi tek incelemede birleştiren gelişmiş bir hibrit görüntüleme yöntemidir. Özellikle onkoloji alanındaki başarısının yanı sıra enfeksiyon hastalıkları ve kardiyovasküler enfeksiyonların tanısında da giderek daha önemli bir yer edinmiştir.

Güncel bilimsel veriler, özellikle protez kalp kapağı endokarditi, kardiyak cihaz enfeksiyonları ve damar grefti enfeksiyonlarında PET/BT’nin tanısal doğruluğu artırdığını göstermektedir. Bu nedenle 2023 ESC Endokardit Kılavuzu ve 2023 Duke-ISCVID Tanı Kriterleri, uygun hastalarda PET/BT’nin multidisipliner değerlendirme sürecinin önemli bir parçası olduğunu vurgulamaktadır.

Bununla birlikte PET/BT, tek başına tanı koyduran bir yöntem değildir. En doğru sonuçlar; klinik değerlendirme, kan kültürleri, ekokardiyografi, bilgisayarlı tomografi ve diğer laboratuvar bulgularıyla birlikte yorumlandığında elde edilir.

Sorumluluk Reddi

Bu içerik, güncel bilimsel literatür ve uluslararası klinik kılavuzlar temel alınarak hazırlanmış bilgilendirici bir tıbbi blog yazısıdır. Tanı veya tedavi amacı taşımaz ve hekim değerlendirmesinin yerine geçmez. ¹⁸F-FDG PET/BT incelemesinin gerekli olup olmadığı, uygulanma zamanı ve sonuçlarının yorumlanması; hastanın klinik durumu, laboratuvar bulguları ve diğer görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilerek ilgili uzman hekimler tarafından belirlenmelidir. Ayrıca klinik kılavuzlar ve bilimsel kanıtlar zaman içinde güncellenebileceğinden, güncel uygulamalar için en son uluslararası rehberler esas alınmalıdır.

Kaynaklar

Abikhzer, G., Treglia, G., Pelletier-Galarneau, M., Buscombe, J., Chiti, A., Dibble, E. H., Glaudemans, A. W. J. M., Palestro, C. J., Sathekge, M., Signore, A., Jamar, F., Israel, O., & Gheysens, O. (2025). EANM/SNMMI guideline/procedure standard for [18F]FDG hybrid PET use in infection and inflammation in adults v2.0. European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging, 52(2), 510–538. https://doi.org/10.1007/s00259-024-06915-3
Carroll, K. C., Pfaller, M. A., Landry, M. L., McAdam, A. J., Patel, R., Richter, S. S., & Warnock, D. W. (Eds.). (2023). Manual of Clinical Microbiology (13th ed.). American Society for Microbiology Press.
Delgado, V., Marsan, N. A., de Waha, S., Bonaros, N., Brida, M., Burri, H., et al. (2023). 2023 ESC Guidelines for the management of endocarditis. European Heart Journal, 44(39), 3948–4042. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehad193
Fowler, V. G., Durack, D. T., Selton-Suty, C., Athan, E., Bayer, A. S., Chamis, A. L., et al. (2023). The 2023 Duke-ISCVID Criteria for Infective Endocarditis: Updating the Modified Duke Criteria. Clinical Infectious Diseases, 77(4), 518–526. https://doi.org/10.1093/cid/ciad271
Hess, S., Noriega-Álvarez, E., Leccisotti, L., Treglia, G., Albano, D., Roivainen, A., Glaudemans, A. W. J. M., & Gheysens, O. (2024). EANM consensus document on the use of [18F]FDG PET/CT in fever and inflammation of unknown origin. European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging, 51(9), 2597–2613. https://doi.org/10.1007/s00259-024-06732-8
Holland, T. L., Baddour, L. M., Bayer, A. S., Hoen, B., Miró, J. M., & Fowler, V. G. (2016). Infective endocarditis. Nature Reviews Disease Primers, 2, 16059. https://doi.org/10.1038/nrdp.2016.59