Alerjen İmmünoterapi: Alerjinin Doğal Seyrini Değiştirebilen Tedavi
Prof. Dr. Zülfikar Akelma
Çocuk Alerjisi ve İmmünoloji Uzmanı
Alerjik hastalıklar son yıllarda tüm dünyada giderek artan bir sağlık sorunu haline gelmiştir. Özellikle çocukluk çağında başlayan alerjik rinit, astım, ev tozu akarı alerjisi ve polen alerjileri, bireylerin yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Günümüzde alerjik hastalıkların tedavisinde kullanılan ilaçlar belirtilerin kontrol altına alınmasında oldukça etkili olmakla birlikte, hastalığın temel mekanizmasını değiştiremezler. Alerjen immünoterapi ise bu noktada farklılaşan ve alerjinin doğal seyrini değiştirebilen tek tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir.
Günümüzde 115 yılı aşkın süredir uygulanmakta olan alerjen immünoterapi, ilk kez 1911 yılında Leonard Noon tarafından “prophylactic inoculation against hay fever” başlıklı çalışmada tanımlanmış, aynı yıl John Freeman tarafından geliştirilen klinik gözlemlerle modern alerji tedavisinin temel taşlarından biri haline gelmiştir.
Halk arasında “alerji aşısı” olarak bilinen alerjen immünoterapi, kişinin alerjik olduğu maddenin belirli dozlarda ve kontrollü bir şekilde verilmesine dayanır. Tedavinin amacı bağışıklık sisteminin alerjene karşı verdiği aşırı yanıtı azaltmak ve zaman içerisinde tolerans gelişmesini sağlamaktır. Bu sayede hasta, günlük yaşamında karşılaştığı alerjenlere karşı daha az reaksiyon verir hale gelir.
Alerjik hastalıklarda bağışıklık sistemi aslında zararsız olan maddeleri tehlikeli olarak algılar. Polenler, ev tozu akarları veya arı zehiri gibi maddelerle karşılaşıldığında IgE adı verilen antikorlar devreye girer ve alerjik belirtilerin ortaya çıkmasına neden olur. İmmünoterapi sürecinde ise bağışıklık sistemi yeniden eğitilir. Alerjene karşı gelişen aşırı duyarlılık azalırken, düzenleyici bağışıklık mekanizmaları güçlenir.
Alerjen immünoterapi en sık alerjik rinit ve alerjik konjonktivit hastalarında uygulanmaktadır. Özellikle polenlere veya ev tozu akarlarına bağlı gelişen burun akıntısı, hapşırık, burun tıkanıklığı ve gözlerde kaşıntı gibi şikayetlerde belirgin düzelme sağlayabilmektedir.
Alerjik astımda da uygun hasta seçimi yapıldığında immünoterapiden önemli fayda sağlanabilmektedir. Özellikle ev tozu akarı veya polen duyarlılığı bulunan hafif ve orta şiddetteki alerjik astım hastalarında semptomların azalması, akciğer fonksiyonlarının iyileşmesi ve ilaç ihtiyacının düşmesi mümkün olabilmektedir.
Alerjen immünoterapinin en başarılı olduğu alanlardan biri de arı sokması alerjisidir. Bal arısı veya yaban arısı sokmasına bağlı olarak sistemik reaksiyon ya da anafilaksi geçiren hastalarda uygulanan venom immünoterapisi, yaşamı tehdit edebilecek reaksiyonların tekrarını önlemede son derece etkilidir.
Tedavi iki temel yöntemle uygulanmaktadır. Birinci yöntem deri altı immünoterapidir. İkinci yöntem ise dil altı immünoterapidir. Özellikle çocuk hastalarda kullanım kolaylığı nedeniyle dil altı tedaviler giderek daha fazla tercih edilmektedir.
İmmünoterapinin başarılı olabilmesi için sabır ve düzenli takip gereklidir. Tedavinin etkileri genellikle ilk yıl içerisinde görülmeye başlasa da kalıcı yarar elde edebilmek için tedavinin en az üç yıl, çoğu zaman ise üç ila beş yıl arasında sürdürülmesi önerilmektedir.
Alerjen immünoterapinin en önemli özelliklerinden biri, hastalığın doğal seyrini değiştirebilmesidir. Özellikle çocukluk çağında uygulandığında alerjik rinitin astıma ilerlemesini azaltabildiği ve yeni alerjik duyarlılıkların gelişimini önleyebildiği gösterilmiştir.
Sonuç olarak alerjen immünoterapi, günümüzde alerjik hastalıkların tedavisinde özel bir yere sahiptir. Sadece belirtileri baskılamakla kalmayıp bağışıklık sisteminin çalışma şeklini değiştirerek uzun dönem fayda sağlayabilmektedir.
Kaynaklar
Noon L. Prophylactic inoculation against hay fever. Lancet. 1911.
Freeman J. Further observations on the treatment of hay fever by hypodermic inoculations of pollen vaccine. Lancet. 1911.
Bousquet J, Akdis CA, Durham SR, et al. EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy. Allergy. 2024.
Creticos PS, Durham SR, Nolte H, et al. Allergen Immunotherapy: Efficacy and Safety of SCIT and SLIT. J Allergy Clin Immunol Pract. 2024.
Ellis AK, Quirt J, Gagnon R. Allergen Immunotherapy. Allergy Asthma Clin Immunol. 2024.
Roberts G, Pfaar O, Akdis CA, et al. EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy for Allergic Rhinoconjunctivitis. Allergy. 2018.