Alerji tipleri, tanı ve tedavilerine genel bakış
Alerji, vücudun bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan bir maddeye (alerjen) karşı aşırı ve anormal bir tepki vermesi durumudur. Bu tepki, bağışıklık sisteminin “tehlike” olarak algıladığı maddelere karşı IgE antikorları üretmesi ve mast hücreleri ile bazofillerden histamin, lökotrien, prostaglandin gibi mediatörlerin salınması sonucu oluşur.Alerji, modern tıpta en sık görülen kronik hastalıklardan biridir ve dünya nüfusunun yaklaşık %20-30’unu etkiler (Türkiye’de alerjik rinit prevalansı %20-25 civarındadır). Çocuklarda daha yüksek oranlarda görülür ve “atopi” eğilimi (genetik yatkınlık) ile yakından ilişkilidir.
Alerjinin Temel Mekanizması (Tip I Aşırı Duyarlılık)
- Duyarlanma Aşaması (sensibilizasyon)
- İlk temas → IgE üretimi → mast hücreleri ve bazofillerin yüzeyine IgE bağlanır.
- Erken Faz Reaksiyonu (dakikalar içinde)
- Tekrarlanan temas → alerjen IgE’ye bağlanır → mast hücresi degranülasyonu
- Salınan mediatörler: Histamin, triptaz, lökotrienler, prostaglandin D2
- Belirtiler: Kaşıntı, kızarıklık, ödem, bronkospazm, hipotansiyon.
- Geç Faz Reaksiyonu (4-8 saat sonra)
- Eozinofil, nötrofil, T-hücre ve bazofil infiltrasyonu
- Kronik inflamasyon → astım, egzama, kronik rinit gibi uzun süreli belirtiler.
Alerjinin En Sık Görülen Tipleri ve Belirtileri
|
Alerji Tipi
|
En Sık Alerjenler
|
Başlıca Belirtiler
|
Mevsimsel / Yıl Boyu
|
|---|---|---|---|
|
Alerjik Rinit
|
Polen, akar, küf, hayvan tüyü, hamamböceği
|
Hapşırma, burun akıntısı, kaşıntı, burun tıkanıklığı
|
Mevsimsel veya perennial
|
|
Astım (Alerjik)
|
Polen, akar, küf, hayvan tüyü, soğuk hava
|
Nefes darlığı, hırıltı, öksürük (özellikle gece)
|
Yıl boyu veya tetikleyiciye bağlı
|
|
Atopik Dermatit (Egzama)
|
Gıda (süt, yumurta, fıstık), akar, deterjan
|
Kaşıntılı kızarık döküntü, kuru cilt, kaşıntı
|
Kronik, ataklarla seyreder
|
|
Gıda Alerjisi
|
Süt, yumurta, fıstık, ağaç fıstığı, buğday, soya, balık, kabuklu deniz ürünleri
|
Kurdeşen, dudak/dil şişmesi, kusma, anafilaksi
|
Ani (dakikalar-saatler)
|
|
İlaç Alerjisi
|
Penisilin, sefalosporin, aspirin, NSAID’ler
|
Kurdeşen, anjiyoödem, anafilaksi
|
Ani veya gecikmiş
|
|
Böcek Sokması Alerjisi
|
Arı, eşek arısı, yaban arısı
|
Lokal şişlikten sistemik anafilaksiye kadar
|
Ani
|
|
Kronik Ürtiker
|
Fiziksel uyaranlar, otoimmün, enfeksiyon
|
Günlük kurdeşen >6 hafta
|
Kronik
|
Anafilaksi (En Tehlikeli Form)
- Hayatını tehdit eden sistemik reaksiyon.
- Belirtiler: Deri (kurdeşen, kızarıklık), solunum (nefes darlığı, stridor), dolaşım (hipotansiyon, şok), gastrointestinal (kusma, kramp).
- Acil tedavi: intramüsküler epinefrin (0.3-0.5 mg yetişkin, 0.01 mg/kg çocuk), antihistaminik, kortikosteroid, sıvı desteği.
- Her anafilaksi geçiren kişiye epinefrin otoenjektör (EpiPen, Jext, Auvi-Q vb.) reçete edilir ve eğitim verilir.
Tanı Yöntemleri
- Öykü → en önemli (tetikleyici, zamanlama, tekrarlanma).
- Deri testleri:
- Prick testi (en yaygın, 15-20 dk sonuç verir).
- İntradermal test (ilaç ve böcek zehri için).
- Yama testi (kontakt dermatit için).
- Kan testleri:
- Total IgE (yüksekse atopi lehine).
- Spesifik IgE (ImmunoCAP, Phadia vb.).
- Komponent çözünürlüklü spesifik IgE (CRD – moleküler tanı: örneğin fıstıkta Ara h 2 yüksekse anafilaksi riski yüksek).
- Provokasyon testleri (altın standart): Gıda, ilaç, egzersiz, metakolin, aspirin provokasyonu (kontrollü ortamda).
- Diğer: FeNO (astımda), spirometri, bazofil aktivasyon testi (BAT).
Tedavi Yaklaşımları
- Kaçınma → en etkili (mümkünse alerjenden uzak durma).
- İlaç Tedavisi:
- Antihistaminikler (2. kuşak: desloratadin, levosetirizin, bilastin, rupatadin).
- Nazal/topikal kortikosteroidler (mometazon, flutikazon).
- Lökotrien antagonistleri (montelukast).
- Mast hücre stabilizatörleri (kromolin sodyum).
- İmmünoterapi (Aşı Tedavisi):
- Subkütan (enjeksiyon) veya sublingual (dilaltı damla/tablet).
- Polen, akar, hayvan tüyü, arı zehri için etkili (%70-80 başarı).
- 3-5 yıl sürer, uzun süreli remisyon sağlar.
- Biyolojik Tedaviler (son 10 yılın devrimi):
- Omalizumab (anti-IgE) → kronik ürtiker, ağır astım, gıda alerjisinde.
- Dupilumab (anti-IL-4/13) → atopik dermatit, astım, nazal polipozis.
- Mepolizumab, benralizumab, reslizumab (anti-IL-5) → eozinofilik astım.
- Tezepelumab (anti-TSLP) → ağır astım.