Gereksiz Antibiyotik Kullanımının Sağlığımıza Etkileri
Prof. Dr. Mustafa Kasım KARAHOCAGİL
Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Rektörü
Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji
İskoç bilim insanı Alexander Fleming’in çalıştığı laboratuvarda bir kültür kabında unuttuğu küf mantarının etrafındaki bakterileri öldürdüğünü fark etmesiyle 1928 yılında keşfettiği Penisilin sayesinde hayatımıza giren antibiyotikler, modern tıbbın en önemli keşiflerinden biri olarak kabul edilir.
Yüzyıllar boyunca insanlık tarihinde salgınlara, sakatlıklara, ölümlere yol açmış birçok enfeksiyon hastalığı antibiyotikler sayesinde artık tedavi edilebilir olmuş, milyonlarca ölüm engellenmiştir. Tedavi edilemez sanılan çok sayıda hastalığın antibiyotikler sayesinde önlenebilir olması, insanlarda artık her hastalıkta antibiyotik kullanılabileceği inancını oluşturmuştur. Bu yanlış inanış nedeniyle en ufak ateş, ağrı gibi bulguda antibiyotik başlandı. Ancak antibiyotiğin yanlış kullanımı berberinde bireysel ve toplumsal sağlık sorunlarını da beraberinde getirdi.
Antibiyotikler Hangi Hastalıklara Etkilidir?
Enfeksiyon hastalıkları bakteri, virüs, mantar gibi gözle görünmeyen mikroorganizmalar nedeniyle gelişir. Herbir mikroorganizma farklı bulgularla farklı organlarda hastalık yapar. Bazen de farklı mikroorganizmalar aynı organda benzer bulgularla hastalık yapar. Bunların ayırımı ancak laboratuvar testleri ile mümkün olabilir.
Antibiyotikler sadece bakterilerin çoğalmasını engeller, ilerlemelerini durdurur veya doğrudan öldürür. Bu nedenle sadece bakterilerden kaynaklanan enfeksiyon hastalıklarında antibiyotikler etkilidir. Mevsimsel grip gibi basit burun akıntısı ile seyreden, bazen de COVİD-19 gibi ölümcül olabilen virüs kaynaklı enfeksiyon hastalıklarında antibiyotik kullanmanın hiçbir faydası olmaz. Hatta bu hastalıklarda antibiyotik kullanılması böbrek, karaciğer gibi hayati organlarda hasara neden olabilir. Antibiyotikler bakteri dışındaki hiçbir mikroorganizmayı öldürmez, yavaşlatmaz, büyümesini engellemez, bunlardan kaynaklı hastalıkları iyileştirmez.
Antibiyotik Gereksiz Nasıl Kullanılır?
Özellikle çocuklar, yaşlılar gibi risk gruplarında basit bir burun akıntısı, hafif ateş, başağrısı gibi belirtilerin varlığında eş, dost, akraba tavsiyesi veya kişisel tecrübeler ışığında, doktor bilgisi olmadan, hemen antibiyotik kullanılmaya başlar.
Ancak antibiyotiklerin mucizevi etkisi, doktor tavsiyesi ile başlandığında görülebilir. Herbir enfeksiyon farklıdır, hekim anamnez, muayene bulguları ve bazen de laboratuvar testlerinin yardımı ile antibiyotik tedavisinin gerekli olup olmadığına karar verir. Bazen de sekonder bakteri enfeksiyonu riskini azaltmak için viral hastalıklarda, ameliyat sonrası olası bakteri enfeksiyonunu önlemek için ameliyat öncesinde antibiyotik tedavisine başlayabilir.
Antibiyotik doktor muayenesi olmadan, arkadaş, akraba tavsiyesi ile başlanabilecek bir ilaç değildir.
Antibiyotik Direnci
Antibiyotikler, doktor tavsiyesi dışında sık ve gereksiz yere kullanıldıklarında direnç geliştirme riski taşır. Bakteriler sürekli ve uygunsuz zamanlarda karşılaştıkları antibiyotiği şifreleyip tanıyabilir. Bu durumda antibiyotiğe karşı direnç mekanizması geliştirir. Gereksiz ve uygunsuz antibiyotik kullanımının en önemli sonucu antibiyotik direncidir.
Antibiyotiğe karşı direnç gelişmesi demek, daha önce aynı antibiyotikle tedavi edilebilen hastalıkların artık bu antibiyotikle tedavi edilemez hale gelmesi veya tedavinin çok daha zorlaşması demektir. Bu durum yeni, daha güçlü, dolayısı ile daha fazla yan etkiye sahip antibiyotik arayışlarına yöneltir. Hastalıkların tedavi süreleri uzar, hastaneye yatış süresi artar, maliyet artar, özellikle çocuklar, yaşlılar, kronik hastalığı olanlar gibi risk gruplarında ciddi sağlık sorunları da görülebilir.
Uzmanlar antibiyotik direncini küresel düzeyde en büyük sağlık sorunlarından birisi olarak görmektedir. Bunu önlemek için de ülkeler ciddi çalışmalar yürütmekte, sağlık hizmeti sunumuna yönlendirilmesi gereken çok sayıda sağlık profesyonelini antibiyotik direnci ile mücadele programlarına yönlendirmektedir. Bu durum hem sağlık maliyetini artırmakta hem de yetersiz düzeyde olan, aktif sağlık hizmeti sunan sağlık profesyoneli sayısını daha da azaltmaktadır.
Antibiyotik Kullanırken Nelere Dikkat Edilmeli?
- Antibiyotikler yalnızca doktor tavsiyesiyle kullanılmalıdır.
- Daha önceki tedaviden kalan antibiyotikler tekrar kullanılmamalıdır.
- Arkadaş, çevre tavsiyesiyle antibiyotik alınmamalıdır.
- Tedavi süresi tamamlanmadan ilaç bırakılmamalıdır.
- Viral enfeksiyonlarda antibiyotik talep edilmemelidir.