Ayva (Cydonia oblonga Mill.): Anadolu Bahçelerinden Bilimsel Araştırmalara, Besin Değerinden Tohum Müsilajına Kadar

Ayva (Cydonia oblonga Mill.): Anadolu Bahçelerinden Bilimsel Araştırmalara, Besin Değerinden Tohum Müsilajına Kadar

Ayva, sonbaharın kendine özgü kokusunu taşıyan, sert meyve eti ve yoğun aromasıyla diğer meyvelerden kolayca ayrılan geleneksel bir meyvedir. Çiğ tüketildiğinde belirgin burukluğu ve sertliğiyle tanınır; pişirildiğinde ise yumuşayan dokusu, değişen rengi ve yoğunlaşan aromasıyla reçel, marmelat, jöle ve tatlıların önemli hammaddelerinden biri hâline gelir. Ancak ayvanın değeri mutfaktaki kullanımından ibaret değildir. Meyve eti ve kabuğunda bulunan fenolik bileşikler, yüksek pektin içeriği, tohumlarından elde edilen müsilaj ve yapraklarında tanımlanan flavonoidler, bu bitkiyi gıda bilimi, bitki kimyası, farmakognozi ve biyomalzeme araştırmalarının da konusu yapmıştır.

Ayvanın bilimsel açıdan ilgi çekici yönlerinden biri, bitkinin her bölümünün farklı bir kimyasal özellik göstermesidir. Meyve eti klorojenik asit ve diğer kafeoilkinik asit türevleri bakımından dikkat çekerken, kabukta flavonol glikozitleri de bulunur. Yapraklar belirli fenolik asitlerin ve flavonoidlerin kaynağıdır. Tohumların suyla temas ettiğinde oluşturduğu jelimsi tabaka ise glukuronoksilan ağırlıklı bir polisakkarit yapısına sahiptir. Bu farklılıklar, ayvanın yalnızca bir meyve türü olarak değil, farklı amaçlarla değerlendirilebilen çok yönlü bir bitki olarak ele alınmasını sağlar.

1. Ayvanın Botanik Kimliği ve Kökeni

Ayvanın bilimsel adı Cydonia oblonga Mill.’dir. Rosaceae (gülgiller) familyasında yer alan tür, Malus (elma) ve Pyrus (armut) cinsleriyle aynı familyadadır. Bununla birlikte, kendine özgü morfolojik ve genetik özellikleri nedeniyle ayrı bir cins olan Cydonia içinde sınıflandırılır. Cydonia cinsi günümüzde tek türle temsil edilmektedir: Cydonia oblonga.

Ayvanın doğal yayılış alanı Batı Asya ve çevresindeki bölgelerdir. Kafkasya, Transkafkasya, İran ve Orta Asya’nın bazı kesimleri türün doğal dağılışı bakımından önem taşır. Türkiye, ayvanın çok eski dönemlerden beri yetiştirildiği ve farklı yerel çeşitlerin ortaya çıktığı başlıca üretim alanlarından biridir. Anadolu’nun iklim ve toprak çeşitliliği, ayvanın farklı ekolojilerde yetişmesine ve yerel tiplerin gelişmesine olanak sağlamıştır.

Ayvanın kültür tarihi binlerce yıl öncesine uzanır. Antik Yunan ve Roma kaynaklarında tanınan bu meyve, Akdeniz havzasında hem gıda hem de kültürel sembol olarak yer edinmiştir. Eski dönemlerde ayva; bal ile tatlandırılarak, pişirilerek veya uzun süre saklanabilecek ürünlere dönüştürülerek tüketilmiştir. Meyvenin kendine özgü kokusu ve uzun süre korunabilen aroması, onu geleneksel mutfaklarda değerli kılan özellikler arasındadır.

Ayva, zaman içinde Kafkasya ve Batı Asya’dan Akdeniz ülkelerine, Avrupa’nın farklı bölgelerine ve daha sonra diğer kıtalara yayılmıştır. Günümüzde Türkiye, Çin, Özbekistan, İran, Fas ve Azerbaycan ayva üretiminde öne çıkan ülkelerdir. Türkiye, dünya ayva üretiminde uzun süredir ilk sıralarda yer almaktadır. 2024 yılı için yayımlanan üretim verilerinde Türkiye’nin üretimi yaklaşık 198 bin ton olarak bildirilmiştir (Hancı et al., 2025).

2. Ağacın Morfolojik Özellikleri

Ayva, yaprak döken, geniş taçlı bir çalı veya küçük ağaçtır. Uygun koşullarda yaklaşık 4–8 metreye kadar büyüyebilir. Bahçelerde budama, anaç ve çeşide bağlı olarak daha alçak boylu tutulabilir. Gelişme şekli çoğunlukla geniş ve yayvandır; dallar yaşlandıkça yana doğru açılabilir ve bazı çeşitlerde meyve yüküyle birlikte aşağı sarkabilir.

Genç sürgünler ince tüylerle kaplıdır. Yaşlanan dallarda bu tüylenme azalır ve kabuk kahverengimsi-gri bir görünüm alır. Yapraklar basit, almaşık dizilişli ve geniş oval ya da eliptik şekillidir. Yaprak kenarları genellikle düzdür. Üst yüzeyleri koyu veya orta yeşil, alt yüzeyleri ise daha açık renkli ve tüylüdür. Bu iki yüzey arasındaki görünüm farkı, ayvanın tanınmasına yardımcı olan belirgin özelliklerdendir.

Ayva yaprakları yalnızca ağacın tanımlanmasında değil, kimyasal araştırmalarda da önem taşır. Yapraklarda kafeoilkinik asit türevleri ve kuersetin ile kaempferol glikozitleri gibi fenolik bileşikler belirlenmiştir. Bu bileşiklerin türü ve miktarı, yaprağın toplandığı bölgeye, gelişme dönemine ve örnek hazırlama yöntemine göre değişebilir.

Çiçekleri

Ayva ilkbaharda, yapraklanmanın ardından çiçek açar. Çiçekler çoğunlukla kısa sürgünlerin ucunda tek tek bulunur. Beyaz veya açık pembe renkli, beş taç yapraklı ve yaklaşık 4–5 cm çapındadır. Çok sayıda erkek organı bulunan çiçekler arılar ve diğer böcekler tarafından ziyaret edilir.

Ayvanın çiçeklenmesinin elma ve armuda göre nispeten geç gerçekleşmesi, bazı bölgelerde ilkbahar geç donlarından etkilenme riskini azaltabilir. Bununla birlikte, geç donların görüldüğü alanlarda çiçek ve genç meyve kayıpları yine de yaşanabilir.

Ayva çeşitlerinin önemli bölümü kendine verimli özellik gösterir. Bu nedenle tek ağaçla da meyve alınabilir. Ancak bahçe tesisinde çeşitlerin çiçeklenme zamanı, iklim, ağacın yaşı, çiçeklenme dönemindeki hava koşulları ve arı etkinliği dikkate alınmalıdır.

Meyveleri

Ayvanın meyvesi botanik olarak elma ve armutta olduğu gibi pome adı verilen yalancı meyve tipindedir. Meyvenin şekli çeşide göre yuvarlak, oval veya armut biçiminde olabilir. Olgunlaşma sırasında kabuk rengi yeşilden sarıya, çoğu çeşitte altın sarısına doğru değişir. Meyvenin yüzeyinde genç dönemde bulunan ince tüyler olgunlaşma ilerledikçe azalır ve kolayca uzaklaşabilir.

Ayva meyvesinin en karakteristik özelliklerinden biri sert meyve etidir. Hücreler arasında bulunan taş hücreleri, meyveye kumlu veya tanecikli bir doku kazandırır. Bu yapı, özellikle çiğ tüketimde hissedilir. Meyvede bulunan tanenler ve proantosiyanidinler de buruk tadın oluşmasına katkıda bulunur.

Olgun ayvanın aroması, meyvenin en önemli kalite özelliklerinden biridir. Uçucu bileşiklerin oluşturduğu bu koku, çeşide ve olgunlaşma koşullarına göre değişir. Bazı çeşitlerde çiçeksi ve meyvemsi notalar öne çıkarken bazılarında daha yoğun ve keskin bir aroma görülür.

Meyve içinde çok sayıda kahverengi tohum bulunur. Tohumların dış tabakası suyla temas ettiğinde şişer ve saydam, kaygan, jelimsi bir tabaka meydana getirir. Ayvanın bilimsel araştırmalarda dikkat çeken özelliklerinden biri de bu tohum müsilajıdır.

3. Ayva Hangi İklim ve Topraklarda Yetişir?

Ayva, ılıman iklim koşullarına uyum sağlayan bir meyve türüdür. Kışın dinlenme dönemine girer, ilkbaharda çiçeklenir ve meyvelerini çoğunlukla sonbaharda olgunlaştırır. Güneş alan, sıcak ve kuvvetli rüzgârlardan korunmuş yerlerde daha iyi gelişir. Özellikle meyve olgunlaşma döneminde yeterli güneşlenme, kabuk renginin ve aromanın gelişmesine katkıda bulunur.

Derin, verimli, organik madde içeriği yeterli ve iyi drene edilmiş topraklar ayva yetiştiriciliği için uygundur. Tınlı ve killi-tınlı topraklarda başarılı sonuçlar alınabilir. Toprağın uzun süre suya doygun kalması köklerin havalanmasını engeller ve kök hastalıkları riskini artırır. Bu nedenle taban suyu yüksek, drenajı zayıf alanlarda bahçe kurulmadan önce toprak ve drenaj koşulları değerlendirilmelidir.

Ayva farklı toprak koşullarına uyum sağlayabilse de aşırı tuzlu ve çok kireçli topraklarda besin elementi alımı ve gelişme sorunları ortaya çıkabilir. Toprak analizi, gübreleme programının doğru oluşturulması açısından önemlidir.

Ağaçların düzenli suya ihtiyaç duyduğu dönemler özellikle ilkbahar sürgün gelişimi ve meyve büyüme dönemidir. Uzun süreli kuraklık meyve iriliğini ve toplam verimi azaltabilir. Buna karşılık gereğinden fazla sulama, kök bölgesinde havasızlığa ve bazı hastalıkların gelişmesine yol açabilir. Damla sulama, suyun kök bölgesine kontrollü biçimde verilmesine yardımcı olur.

Ayva genellikle soğuk kış koşullarına uyum sağlayabilen bir türdür. Bununla birlikte dayanıklılık çeşide, ağacın yaşına, bulunduğu bölgeye ve kışın gerçekleşen sıcaklık değişimlerine göre farklılık gösterir. İlkbaharda çiçeklenme döneminde meydana gelen donlar, meyve tutumunu olumsuz etkileyebilir.

4. Ayva Bahçesi Nasıl Kurulur ve Ağaç Nasıl Yetiştirilir?

Ayva bahçesi kurulurken öncelikle yetiştirilecek çeşidin bölgeye uyumu, meyvenin kullanım amacı, pazar talebi ve anaç özellikleri değerlendirilmelidir. Taze tüketim, reçel ve marmelat üretimi veya sanayi kullanımı için tercih edilen çeşitler aynı olmayabilir.

Fidanlar genellikle aşılı olarak dikilir. Bahçe tesisinde sıra arası ve sıra üzeri mesafeler ağacın gelişme kuvvetine, kullanılan anaca, toprağın verimliliğine ve uygulanacak taç sistemine göre belirlenir. Ordu ekolojisinde yürütülen 2025 tarihli bir çeşit araştırmasında Eşme, Ekmek ve Limon çeşitleri Quince A anacı üzerine aşılanmış; ağaçlar 4 metre sıra arası ve 3,5 metre sıra üzeri mesafeyle dikilmiştir. Bu uygulama, ticari bahçelerde kullanılabilecek dikim düzenlerine ilişkin somut bir örnektir (Hancı et al., 2025).

Çoğaltma yöntemleri

Ayva tohumla, çelikle, dip sürgünleriyle ve aşıyla çoğaltılabilir. Ancak ticari yetiştiricilikte çeşidin özelliklerinin korunması istendiğinden vejetatif çoğaltma yöntemleri tercih edilir.

  • Aşı: İstenen çeşidin özelliklerini korumak için yaygın kullanılan yöntemdir.
  • Odun çeliği: Uygun çeşitlerde ve koşullarda köklendirme amacıyla kullanılabilir.
  • Yarı odunlaşmış çelik: Yaz döneminde alınan çeliklerle çoğaltma yapılabilir.
  • Dip sürgünü: Kök çevresinden çıkan sürgünler uygun koşullarda ayrılarak yeni bitki elde edilmesinde değerlendirilebilir.
  • Tohum: Daha çok anaç üretimi ve ıslah çalışmaları için kullanılır. Tohumdan yetişen bitkiler ana ağacın meyve özelliklerini aynen taşımaz.

Ayva anaçları armut yetiştiriciliğinde de önemli yer tutar. Bazı ayva anaçları armut ağaçlarının gelişme kuvvetini sınırlandırarak daha küçük taçlı ve erken meyveye yatan ağaçlar elde edilmesine yardımcı olur. Ancak armut çeşitleri arasında aşı uyuşması farklılıkları bulunur. Bu nedenle anaç seçimi yapılırken çeşidin aşı uyumu dikkate alınmalıdır.

Budama ve taç oluşturma

Ayva ağaçlarında açık vazo sistemi yaygın olarak kullanılabilir. Bu sistemde ana dallar gövdenin farklı yönlerine dağıtılır ve ağacın iç bölümüne ışık girişi sağlanır. Genç ağaçlarda sağlam bir ana dal yapısı oluşturmak önemlidir. Meyveye yatmış ağaçlarda ise kuru, hastalıklı, birbirine sürten ve taç içini aşırı sıklaştıran dallar uzaklaştırılır.

Ayva, aşırı kuvvetli budamaya genellikle ihtiyaç duymaz. Sert budama çok sayıda su sürgünü oluşmasına neden olabilir. Bu sürgünler taç içinde yoğunlaşarak ışıklanmayı azaltır ve ağacın meyve yerine vejetatif gelişime yönelmesine yol açabilir.

Hasat ve depolama

Ayva meyveleri çeşide ve bölgeye göre sonbaharda hasat edilir. Hasat olgunluğunun belirlenmesinde meyvenin sarı renge dönmesi, yüzey tüylerinin kolay uzaklaşması, meyve sertliği, çözünür kuru madde ve asitlik değerleri dikkate alınır.

Ordu’da 2022 ve 2023 yıllarında yürütülen çeşit araştırmasında ticari hasat dönemi, meyve kabuğunun tamamen sarardığı ve yüzeydeki tüy tabakasının kolayca ayrıldığı dönem olarak belirlenmiş; bu ekolojide hasat zamanı ekim ayının dördüncü haftasına denk gelmiştir (Hancı et al., 2025).

Ayva hasat sırasında darbe ve ezilmelere karşı dikkatli taşınmalıdır. Meyve yüzeyinde oluşan yaralanmalar depolama sırasında çürüme gelişimini kolaylaştırabilir. Uygun sıcaklık ve nem koşullarında depolama, meyvenin pazarlanabilir kalitesini korumaya yardımcı olur. Depolama süresi boyunca meyve sertliği, su kaybı, kabuk rengi, aroma ve çürüme durumu takip edilmelidir.

5. Ayvanın Çeşitleri: Türkiye’deki Yerel Genetik Zenginlik

Türkiye’de ayva yetiştiriciliği farklı ekolojilere yayılmıştır. Marmara, Ege, Karadeniz, İç Anadolu ve Akdeniz bölgelerinde farklı çeşitler ve yerel tipler yetiştirilmektedir. Bu çeşitlerin meyve iriliği, şekli, sertliği, aroması, asitliği ve pektin özellikleri birbirinden ayrılabilir.

Türkiye’de bilinen ayva çeşitleri arasında şunlar yer alır:

  • Eşme: Türkiye’de yaygın yetiştirilen ticari çeşitlerden biridir. Meyveleri genellikle iri, aromalı ve işleme açısından değerlidir.
  • Ekmek: İri meyveli tipleriyle bilinir. Meyve eti ve kimyasal özellikleri yetiştirildiği ekolojiye göre değişebilir.
  • Limon: Meyve şekli ve rengi nedeniyle bu adı alan çeşitlerden biridir. Meyve sertliği ve kimyasal bileşimi bakımından diğer çeşitlerden farklılık gösterebilir.
  • Bardacık/Bardacık tipi: Bazı yörelerde yerel adlarla anılan meyve tipleri arasındadır.
  • Şeker ve Şekergevrek: Yerel yetiştiricilikte kullanılan adlardır; meyve tatlılığı ve doku özellikleri yöresel materyale göre değişebilir.
  • Tekkeş/Tekeş: Yerel çeşit veya tip adı olarak karşılaşılabilir.
  • Midilli, Kalecik ve İstanbul tipleri: Farklı bölgelerde kullanılan yerel adlar arasındadır.

Yerel çeşit adlarının her zaman genetik olarak birbirinden ayrı çeşitleri temsil etmediği unutulmamalıdır. Aynı çeşit farklı yörelerde farklı adlarla tanınabilir; bazen de aynı ad farklı genetik materyaller için kullanılabilir. Bu nedenle bilimsel çeşit tanımlamasında meyve özellikleri, ağaç morfolojisi ve moleküler belirteçlerden birlikte yararlanılması önemlidir.

Türkiye ayvalarındaki genetik farklılıklar moleküler yöntemlerle de incelenmiştir. Orhan ve arkadaşları (2014), Çoruh Vadisi’nden toplanan 14 ayva genotipinde rastgele çoğaltılmış polimorfik DNA (RAPD) belirteçleri kullanmıştır. On primerle toplam 53 DNA belirteci elde edilmiş; genotipler arasındaki benzerlik katsayıları 0,42–0,96 arasında değişmiştir. Polimorfik bant oranının %51 olması, incelenen materyal içinde genetik farklılık bulunduğunu göstermiştir. Bu tür çalışmalar, yerel ayva gen kaynaklarının korunması ve yeni çeşit geliştirme programları için önem taşır.

Eşme, Ekmek ve Limon çeşitlerinin karşılaştırıldığı 2025 araştırması

Türkiye’de yetiştirilen çeşitler hakkında son yıllardaki en somut çalışmalardan biri Hancı ve arkadaşlarının (2025) araştırmasıdır. Çalışmada Ordu ekolojisinde yetiştirilen Eşme, Ekmek ve Limon çeşitleri iki yıl boyunca incelenmiştir. Araştırmacılar meyve ağırlığı, boyutları, renk, sertlik, çözünür kuru madde, titre edilebilir asitlik, C vitamini, toplam fenolik madde, toplam flavonoid ve antioksidan kapasiteyi ölçmüştür.

Sonuçlar çeşitlerin birbirinden belirgin biçimde ayrıldığını göstermiştir:

Özellik Araştırmada öne çıkan çeşit Ölçülen sonuç
2023 meyve ağırlığı Ekmek 530,8 g
2023 meyve genişliği Ekmek 102,6 mm
2023 meyve uzunluğu Ekmek 117,5 mm
2023 meyve sertliği Limon 67,8 N
2023 çözünür kuru madde Ekmek %12,77
2022 C vitamini Eşme 16,7 mg/100 g
2023 C vitamini Limon 10,20 mg/100 g

Biyoaktif bileşikler bakımından Ekmek çeşidi her iki yılda da en yüksek toplam fenolik madde, toplam flavonoid ve antioksidan test değerlerini vermiştir. Örneğin 2022 yılında Ekmek çeşidinde toplam fenolik madde 203,4 mg gallik asit eşdeğeri/100 g taze ağırlık, toplam flavonoid 24,2 mg kuersetin eşdeğeri/100 g ve DPPH sonucu 2,25 mmol Trolox eşdeğeri/100 g olarak ölçülmüştür. Aynı yıl Limon çeşidinde bu değerler sırasıyla 132,5 mg, 15,2 mg ve 1,26 mmol olarak bildirilmiştir.

2023 yılında da Ekmek çeşidi toplam fenolik madde bakımından 152,4 mg GAE/100 g, toplam flavonoid bakımından 29,6 mg QE/100 g ve FRAP testinde 4,48 mmol TE/100 g değerlerine ulaşmıştır. Bu araştırmanın önemli sonucu, ayvanın biyoaktif bileşenlerinin yalnızca tür özelliği olmadığını; aynı tür içindeki çeşitler arasında da belirgin farklılıklar bulunduğunu göstermesidir (Hancı et al., 2025).

6. Ayvanın Besin Değeri: 100 Gram Meyvede Neler Bulunur?

Ayva, yüksek yağ içeriğine sahip olmayan, su ve karbonhidrat içeren, lif ve potasyum bakımından değerli bir meyvedir. USDA FoodData Central’ın çiğ ayva verilerinde 100 gram yenilebilir meyve kısmı için yaklaşık 57 kcal enerji, 83,8 g su, 15,3 g karbonhidrat, 1,9 g diyet lifi, 0,4 g protein ve 0,1 g yağ bildirilmiştir.

Çiğ ayvanın yaklaşık besin bileşimi

Besin öğesi 100 g yenilebilir kısım
Enerji 57 kcal
Su 83,8 g
Karbonhidrat 15,3 g
Diyet lifi 1,9 g
Protein 0,4 g
Yağ 0,1 g
Potasyum 197 mg
Kalsiyum 11 mg
Magnezyum 8 mg
Fosfor 17 mg
Demir 0,7 mg
C vitamini 15 mg
Bakır 0,13 mg

Değerler USDA FoodData Central’ın çiğ ayva kaydına dayanmaktadır. Çeşit, yetiştirme koşulu, olgunluk ve analiz yöntemi nedeniyle farklı kaynaklarda değişik değerler görülebilir.

Ayvanın karbonhidrat içeriği başlıca glikoz, fruktoz ve sakkaroz gibi şekerlerden oluşur. Meyvenin tadı yalnızca şeker miktarıyla belirlenmez. Malik asit ve diğer organik asitler ekşilik hissini oluştururken tanenler ve proantosiyanidinler burukluğa katkıda bulunur. Şeker-asit dengesi, çeşidin tat profilini belirleyen temel özelliklerden biridir.

Lif ve pektin

Ayvanın önemli besinsel özelliklerinden biri diyet lifi ve pektin içermesidir. Pektin, bitki hücre duvarında bulunan ve suyla etkileşerek viskoz yapı oluşturabilen çözünür bir polisakkarittir. Gıda teknolojisinde jel oluşumuna katkı sağlar; beslenmede ise çözünür lif kaynağı olarak değerlendirilir.

Ayva, özellikle reçel ve jöle üretiminde pektin içeriği nedeniyle tercih edilir. Pektin miktarı meyvenin olgunluk derecesine, çeşidine ve işleme yöntemine bağlıdır. Meyve olgunlaştıkça hücre duvarındaki pektik maddelerin yapısı değişir; bu değişim meyve dokusunun yumuşamasını da etkiler.

Potasyum ve diğer mineraller

Ayvada potasyum, meyvenin öne çıkan mineral bileşenlerinden biridir. Potasyum, vücuttaki sıvı dengesi, sinir iletimi ve kas fonksiyonları için gerekli temel minerallerdendir. Bunun yanında kalsiyum, magnezyum, fosfor ve demir daha düşük miktarlarda bulunur.

Ayvanın mineral içeriği meyve eti, kabuk ve tohum arasında farklılık gösterebilir. Toprak yapısı, sulama suyu ve yetiştirme koşulları da mineral birikimini etkiler.

C vitamini ve organik asitler

Ayva C vitamini içerir. Ancak bu miktar çeşide ve yetiştirme yılına göre değişir. Hancı ve arkadaşlarının (2025) araştırmasında Eşme çeşidinde 2022 yılında 16,7 mg/100 g, Limon çeşidinde aynı yıl 12,5 mg/100 g C vitamini ölçülmüştür. 2023 yılında ise Limon çeşidi 10,20 mg/100 g ile en yüksek değeri vermiştir. Aynı çeşidin iki yılda farklı sonuç vermesi, iklim ve yetiştirme koşullarının meyve bileşimine etkisini gösteren önemli bir örnektir.

Ayvada malik asit, kinik asit, sitrik asit, şikimik asit ve fumarik asit gibi organik asitler tanımlanmıştır. Malik ve kinik asit, meyve eti ve kabukta öne çıkan organik asitler arasındadır. Bu bileşikler meyvenin ekşi tadını ve kimyasal dengesini etkiler.

7. Ayvanın Kimyasal Bileşimi: Meyve, Kabuk, Yaprak ve Tohumun Farkı

Ayvanın kimyasal bileşimini anlamanın en doğru yolu, bitkinin farklı kısımlarını birbirinden ayırarak incelemektir. Çünkü meyve etinde bulunan bir bileşiğin aynı miktarda kabukta veya yaprakta bulunması beklenmez. Benzer şekilde tohum müsilajının yapısı, meyvenin fenolik profilinden farklıdır.

7.1. Meyve etindeki fenolik asitler

Ayva meyvesinde en fazla incelenen fenolik bileşik gruplarından biri kafeoilkinik asit türevleridir. Bu bileşikler, kafeik asit ile kinik asidin esterleşmesiyle oluşan fenolik asitlerdir. Literatürde 3-O-kafeoilkinik asit, 4-O-kafeoilkinik asit ve 5-O-kafeoilkinik asit olarak adlandırılırlar. 5-O-kafeoilkinik asit, yaygın adıyla klorojenik asit, ayvada dikkat çeken bileşiklerden biridir.

Silva ve arkadaşları (2002), Portekiz’in yedi farklı bölgesinden alınan ayva örneklerinin meyve eti ve kabuğunu HPLC-DAD ve HPLC-DAD/MS yöntemleriyle incelemiştir. Meyve etinde 3-, 4- ve 5-O-kafeoilkinik asitler ile 3,5-di-O-kafeoilkinik asit belirlenmiştir. Ayrıca düşük miktarda rutin saptanmıştır.

Bu çalışmada kabuk ve meyve etinin fenolik profilleri birbirinden farklı bulunmuştur. Kabukta meyve etindeki kafeoilkinik asit türevlerine ek olarak kuersetin-3-galaktozit, kaempferol-3-glukozit ve kaempferol-3-rutinozit gibi flavonol glikozitleri de tanımlanmıştır. İncelenen örneklerde toplam fenolik bileşik miktarı kabukta daha yüksek bulunmuştur (Silva et al., 2002).

Klorojenik asit yalnızca kimyasal açıdan önemli bir bileşik değildir; ayva meyvesinin kesildikten sonra esmerleşmesiyle de ilişkilidir. Meyve dokusu kesildiğinde hücre bölmeleri parçalanır ve fenolik bileşikler polifenol oksidaz enzimiyle temas eder. Oksijenin de bulunduğu ortamda enzimatik oksidasyon gerçekleşir ve kahverengi pigmentlerin oluşumu hızlanır. Bu nedenle kesilmiş ayvanın yüzeyinde görülen renk değişimi, meyvedeki fenolik maddelerin enzimatik reaksiyonlara katılmasıyla açıklanabilir.

7.2. Flavonoidler ve proantosiyanidinler

Ayvada kuersetin ve kaempferol türevleri, rutin ve çeşitli flavan-3-oller bulunur. Kateşin ve epikateşin bu gruptaki bileşikler arasındadır. Bunların daha büyük moleküller hâlinde birleşmesiyle proantosiyanidinler oluşabilir.

Wojdyło ve arkadaşları (2013), 13 ayva çeşidi ve 5 genotipte 26 polifenolik bileşik tanımlamıştır. Bu bileşiklerin dokuzu flavan-3-ol, sekizi hidroksisinamik asit türevi ve dokuzu kuersetin ile kaempferol türevidir. Toplam polifenol miktarı kuru ağırlık üzerinden 1.709,43–3.436,56 mg/100 g arasında değişmiştir. Flavan-3-oller, toplam polifenolik bileşiklerin %78–94’ünü oluşturmuştur.

Bu bulgu, ayvanın buruk tadının kimyasal temelini anlamak açısından da önemlidir. Proantosiyanidinler ve diğer flavan-3-oller, ağız içindeki tükürük proteinleriyle etkileşerek büzücü bir his oluşturabilir. Bu nedenle ayvanın burukluğu yalnızca ekşi tadından kaynaklanmaz; fenolik bileşiklerin ağız içindeki etkileşimleri de bu duyuma katkıda bulunur.

7.3. Kabuk: Fenolik bileşikler bakımından zengin bölüm

Ayva kabuğu, meyve işleme sırasında çoğu zaman atık olarak ayrılır. Oysa kimyasal araştırmalar, kabuğun meyve etine göre daha yüksek fenolik bileşik içerebildiğini göstermektedir.

Silva ve arkadaşlarının (2002) çalışmasında kabukta kafeoilkinik asit türevlerinin yanı sıra kuersetin ve kaempferol glikozitleri tanımlanmıştır. Bu bileşiklerin bazıları antioksidan testlerde elektron veya hidrojen verme kapasitesi gösteren fenolik yapılardır.

Kabukta bulunan bileşiklerin miktarı çeşide, olgunluğa ve ekstraksiyon yöntemine bağlıdır. Bu nedenle kabuk ekstraktlarının farklı çalışmalarda verdiği sonuçları doğrudan karşılaştırırken çözücü, ekstraksiyon süresi, sıcaklık ve kuru madde miktarı dikkate alınmalıdır.

7.4. Yaprak: Kafeoilkinik asitler ve flavonol glikozitleri

Ayva yaprakları, meyveden farklı bir fenolik bileşim taşır. Oliveira ve arkadaşlarının (2007) çalışmasında ayva yapraklarında kafeoilkinik asit türevleri ile kuersetin ve kaempferol glikozitleri tanımlanmıştır. Araştırmacılar farklı bölgelerden ve farklı aylarda toplanan örnekleri karşılaştırmış; yaprakların fenolik içeriğinin toplama zamanı ve coğrafi konuma göre değiştiğini bildirmiştir.

Yapraklarda öne çıkan bileşiklerden biri 5-O-kafeoilkinik asittir. Kuersetin-3-O-rutinozit, yani rutin de belirlenen flavonoidler arasındadır. Bu bileşiklerin yanında 3-O-kafeoilkinik asit, 4-O-kafeoilkinik asit ve 3,5-di-O-kafeoilkinik asit gibi fenolik asit türevleri de rapor edilmiştir.

Ayva yapraklarının fenolik bileşimi, son yıllarda yapılan yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisi araştırmalarıyla daha ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Altuntaş ve Korukluoğlu (2024), Eşme ayvasının meyve eti, kabuğu, tohumu, suyu ve yaprağından elde edilen ekstraktları karşılaştırmıştır. Toplam fenolik madde ve antioksidan kapasite sıralaması yaprak > kabuk > meyve suyu > meyve eti > tohum şeklinde bulunmuştur. Bu sonuç, yaprağın incelenen Eşme örnekleri içinde fenolik bileşikler bakımından en zengin bölüm olduğunu göstermiştir.

7.5. Tohumun kimyası ve müsilajın yapısı

Ayva tohumlarının en dikkat çekici özelliği, suyla temas ettiklerinde dış yüzeylerinde müsilaj oluşturmasıdır. Tohum kabuğundaki polisakkaritler su alarak şişer ve çevresinde kaygan, jel benzeri bir tabaka meydana getirir.

Bu müsilajın önemli polisakkaritlerinden biri glukuronoksilandır. Glukuronoksilan, ksilan omurgasına glukuronik asit içeren yan grupların bağlandığı bir polisakkarittir. Bu yapı, müsilajın suyla etkileşimini, viskozitesini ve fiziksel davranışını etkiler.

Müsilajın su tutma ve film oluşturma özellikleri, onu yalnızca geleneksel bir bitkisel ürün olmaktan çıkarıp teknolojik bir hammadde hâline getirmiştir. Gıda ürünlerinde kıvam düzenleyici, yüzey kaplama materyali ve yenilebilir film bileşeni olarak; farmasötik teknolojide ise tablet bağlayıcı ve ilaç salımını düzenleyen polimer olarak araştırılmaktadır.

2024 yılında yayımlanan bir derleme, ayva tohumu müsilajının yoğurt, tatlı, kek ve burger gibi gıdalarda ürünün duyusal ve fizikokimyasal özelliklerini korumak amacıyla değerlendirildiğini bildirmiştir. Aynı derlemede modifiye edilmiş veya edilmemiş müsilajın çeşitli tablet formülasyonlarında bağlayıcı ve salım düzenleyici olarak kullanıldığı araştırmalar ele alınmıştır. Çalışmalarda sefiksim, kapesitabin, diklofenak sodyum, teofilin, levosülpirid, difenhidramin, metoprolol tartarat ve asiklovir sodyum gibi farklı etkin maddelerle hazırlanan formülasyonlar incelenmiştir (Stimuli-responsive glucuronoxylan polysaccharide from quince seeds for biomedical, food packaging, and environmental applications, 2024).

Bu araştırmalar, ayva tohumunun meyve işleme atığı olarak görülmemesi gerektiğini gösterir. Tohum müsilajı, doğal ve biyolojik olarak parçalanabilir bir polimer kaynağı olarak gıda ve ilaç teknolojisinde değerlendirilebilecek özelliklere sahiptir.

8. Ayvanın Gıda Teknolojisindeki Yeri

Ayva, meyve işleme endüstrisinde özellikle pektin, aroma ve fenolik bileşik içeriği nedeniyle değerlidir. Meyvenin sert yapısı, doğrudan tüketim için bazı çeşitlerde dezavantaj oluştururken işleme sırasında avantaj sağlar. Isıl işlemle hücre duvarı yapısı değişir, meyve yumuşar ve aromatik bileşiklerin algılanması kolaylaşır.

Reçel ve marmelat

Ayva reçeli, Türkiye’de yaygın biçimde hazırlanan geleneksel ürünlerden biridir. Meyvenin pektin içeriği, şeker ve asitle birlikte jel yapısının oluşmasına katkıda bulunur. Meyve parçalarının biçimini koruyacak şekilde pişirilmesi, ürünün hem dokusunu hem de görünümünü etkiler.

Jöle

Ayva suyu ve meyve ekstraktları jöle üretiminde kullanılabilir. Pektin, uygun şeker ve asit koşullarında üç boyutlu bir ağ oluşturarak suyu tutar ve jel kıvamını meydana getirir. Ayvanın doğal pektin içeriği, bu ürünlerde önemli bir teknolojik avantaj sağlar.

Ayva tatlısı

Türkiye’de ayva tatlısı, meyvenin ısıl işlemle yumuşatıldığı ve çoğunlukla şekerle pişirildiği geleneksel bir üründür. Pişirme sırasında meyvenin rengi değişir; kullanılan şeker, pişirme süresi ve ortamın asitliği ürünün rengini ve kıvamını etkiler.

Membrillo ve diğer ürünler

İspanya ve Portekiz’de membrillo adı verilen yoğun ayva ezmesi hazırlanır. Meyve uzun süre pişirilerek püre hâline getirilir ve şekerle birlikte yoğunlaştırılır. Soğutulduğunda kesilebilir bir kıvam kazanır. Peynirlerle birlikte tüketilmesi yaygındır.

Ayva ayrıca komposto, hoşaf, meyve suyu, şurup, kurutulmuş meyve, meyve püresi ve çeşitli fırın ürünlerinde kullanılabilir. Bu ürünlerin hazırlanmasında meyvenin pektin ve aroma özelliklerinden yararlanılır.

İşleme sırasında fenolik bileşikler nasıl değişir?

Pişirme, ayvanın bütün fenolik bileşiklerini aynı yönde etkilemez. Bazı bileşiklerin miktarı azalırken hücre yapısının parçalanması nedeniyle bazı bileşiklerin ekstrakte edilebilirliği artabilir. Isı, oksijen, pH, pişirme süresi ve kullanılan su miktarı bu değişimde etkilidir.

Najman ve arkadaşlarının (2023) çalışmasında taze ayva, haşlanmış ayva, yağsız tavada pişirilmiş ayva ve ayva suyu karşılaştırılmıştır. Araştırmada tanen, karotenoid ve fenolik bileşiklerin ölçülen miktarlarının uygulanan işleme göre değiştiği belirlenmiştir. Örneğin tanen miktarı taze örnekte 3,64 olarak ölçülürken yağsız tavada pişirilmiş örnekte 2,22’ye düşmüş, haşlanmış örnekte ise 5,59 olarak belirlenmiştir. Bu sonuç, pişirme yönteminin ayvanın kimyasal profilini değiştirdiğini açıkça göstermektedir.

Dolayısıyla ayva için “pişirildiğinde bütün yararlı bileşikleri kaybolur” veya “pişirme antioksidan kapasiteyi mutlaka artırır” şeklinde genel ifadeler doğru değildir. Her bileşik ayrı değerlendirilmelidir.

9. Ayvanın Geleneksel Kullanımları

Ayva, geleneksel kullanımı geniş olan meyvelerden biridir. Meyvesi, tohumu ve yaprakları farklı dönemlerde farklı amaçlarla değerlendirilmiştir.

Meyve geleneksel olarak sindirim sistemi yakınmalarında, özellikle ishal ve mide-bağırsak rahatsızlıklarında kullanılmıştır. Bu kullanımda meyvenin pektin ve tanen içeriği önemli olabilir. Pektin su tutabilen bir lif oluştururken tanenler büzücü özellik gösterebilir. Ancak geleneksel kullanımın mekanistik açıdan açıklanabilmesi, ayvanın çocuk ishali veya başka bir sindirim hastalığı için kanıtlanmış tedavi olduğu anlamına gelmez.

Tohum müsilajı, geleneksel olarak boğaz tahrişi ve öksürükle ilişkili yakınmalarda yumuşatıcı materyal olarak kullanılmıştır. Su ile hazırlanan müsilajın kaygan yapısı, ağız ve boğaz yüzeyinde geçici bir kaplayıcı etki oluşturabilir. Bu kullanım, tohumun polisakkarit yapısıyla ilişkilidir.

Yapraklar bazı yörelerde çay veya infüzyon biçiminde hazırlanmıştır. Halk hekimliğinde yapraklara sindirim sistemi, ateş ve öksürük gibi farklı amaçlarla başvurulduğu bildirilir. Bununla birlikte yaprak çayının belirli hastalıklar için standart bir tedavi dozu bulunmamaktadır.

Ayvanın geleneksel kullanımlarını değerlendirirken bitki kısmı, hazırlanış şekli ve kullanım amacı birbirinden ayrılmalıdır. Meyvenin gıda olarak tüketilmesi ile yaprak veya tohumdan hazırlanan yoğun ekstraktların kullanılması aynı uygulama değildir.

10. Ayva Üzerindeki Farmakolojik Araştırmalar

Ayva üzerine yapılan farmakolojik çalışmaların önemli bir bölümü bitkinin fenolik bileşiklerinden ve farklı ekstraktlarından kaynaklanan biyolojik aktiviteleri incelemiştir. Bu araştırmaların değeri, hangi bitki kısmının hangi deneyde nasıl sonuç verdiğinin ortaya konulmasıdır.

10.1. Antioksidan kapasite: Yaprak ve kabuk neden öne çıkıyor?

Fenolik bileşikler, kimyasal yapılarındaki hidroksil grupları aracılığıyla elektron veya hidrojen verebilir. Bu özellikleri nedeniyle DPPH, ABTS, FRAP ve CUPRAC gibi laboratuvar testlerinde antioksidan kapasite ölçümlerinde kullanılırlar.

Altuntaş ve Korukluoğlu (2024), Eşme ayvasının meyve eti, kabuk, tohum, meyve suyu ve yaprak ekstraktlarını karşılaştırmıştır. Toplam fenolik madde ve antioksidan kapasite bakımından en yüksek değer yaprakta, ardından kabukta belirlenmiştir. Sıralama yaprak > kabuk > meyve suyu > meyve eti > tohum şeklindedir.

Araştırmanın dikkat çekici bir başka yönü, ekstraktların sindirim sistemini taklit eden laboratuvar koşullarında incelenmesidir. Simüle edilmiş gastrointestinal sindirim sonrasında, tohum dışındaki bütün bitki kısımlarında toplam fenolik madde miktarı ortalama beş kat azalmış; antioksidan kapasite ise 2,5 kattan daha fazla düşmüştür. Bu sonuç, ekstrakttaki yüksek fenolik içeriğin sindirim sonrasında aynı düzeyde korunmadığını göstermesi bakımından önemlidir. Tohum ekstraktının bu değişimden farklı etkilenmesi ise tohumun kimyasal yapısının diğer bölümlerden ayrıldığını düşündürmektedir (Altuntaş & Korukluoğlu, 2024).

Zhang ve arkadaşlarının (2021) çalışmasında da ayvanın farklı bölümleri yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisiyle incelenmiş ve antioksidan testler uygulanmıştır. Yaprak ekstraktı dört farklı testte de en yüksek in vitro antioksidan kapasiteyi göstermiştir. DPPH testinde 189,5 mg Trolox eşdeğeri/g, ABTS testinde 285,6 mg Trolox eşdeğeri/g, FRAP testinde 158,9 mg Trolox eşdeğeri/g ve CUPRAC testinde 348,8 mg Trolox eşdeğeri/g değerleri bildirilmiştir.

Bu iki çalışma birlikte değerlendirildiğinde, ayva yaprağının fenolik bileşikler bakımından önemli bir bitki materyali olduğu görülmektedir. Kabuk da meyve etiyle karşılaştırıldığında fenolik bileşikler bakımından dikkat çekmektedir.

10.2. Anti-inflamatuvar araştırmalar: COX-2 enzimi

İnflamasyonla ilişkili enzimlerden biri siklooksijenaz-2 (COX-2)’dir. Bu enzim, prostaglandinlerin sentezinde rol oynar. Ayva fenoliklerinin COX-2 üzerindeki etkisi laboratuvar ortamında araştırılmıştır.

Herrera-Rocha ve arkadaşları (2022), ayva meyvesinden farklı oranlarda sulu aseton kullanarak fenolik ekstraktlar elde etmiş ve bu ekstraktları antioksidan testlerin yanında COX-2 inhibisyon deneyinde değerlendirmiştir. Araştırmada kullanılan çözücü oranı, elde edilen fenolik bileşik miktarını ve ekstraktın biyolojik test sonuçlarını değiştirmiştir.

Çalışmada fenolik asitler, kaempferol-3-O-glukozit, rutin ve epikateşin gibi bileşiklerin bulunduğu ekstraktın COX-2 enzim aktivitesini %52,3 oranında inhibe ettiği bildirilmiştir. Bu sonuç, belirli bir ekstraktın belirli deney koşullarında enzim aktivitesini baskılayabildiğini gösterir. Ayva tüketiminin insanlarda inflamatuvar hastalıkları tedavi ettiğini gösteren klinik bir sonuç değildir (Herrera-Rocha et al., 2022).

10.3. Sindirim enzimleri ve glikoz metabolizması

Ayva ekstraktlarının alfa-glukozidaz ve alfa-amilaz gibi karbonhidrat sindiriminde görev alan enzimler üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Bu enzimler, karbonhidratların daha küçük şeker birimlerine parçalanmasında rol oynar.

Zhang ve arkadaşlarının (2021) araştırmasında alfa-glukozidaz inhibisyonu meyve ekstraktında belirlenmiştir. Bu sonuç, meyve ekstraktındaki bazı bileşiklerin karbonhidrat sindirimiyle ilişkili bir enzimin aktivitesini laboratuvar koşullarında etkileyebildiğini göstermektedir.

Ayva kabuğu ekstraktları üzerinde de alfa-glukozidaz ve alfa-amilaz inhibisyon deneyleri yapılmıştır. Abed ve arkadaşlarının (2022) araştırmasında metanolik kabuk ekstraktı ve fraksiyonları incelenmiş; kullanılan en yüksek test konsantrasyonunda enzim inhibisyonu bildirilmiştir. Bu araştırmalar, ayvanın farklı kısımlarında metabolik araştırmalar açısından değerlendirilebilecek fenolik bileşiklerin bulunduğunu göstermektedir.

10.4. Antibakteriyel araştırmalar

Ayva meyvesi, kabuğu ve yapraklarından hazırlanan ekstraktların bazı mikroorganizmalar üzerindeki etkileri laboratuvar testleriyle incelenmiştir.

Abed ve arkadaşları (2022), ayva kabuğundan hazırlanan metanolik ekstraktı ve farklı fraksiyonları çeşitli bakterilere karşı değerlendirmiştir. Araştırmada özellikle Staphylococcus aureus ve Streptococcus pneumoniae gibi bakterilere karşı laboratuvar ortamında antibakteriyel aktivite bildirilmiştir.

Altuntaş ve Korukluoğlu (2024) ise Eşme ayvasının meyve eti, kabuk, tohum, meyve suyu ve yaprak ekstraktlarını 16 mikroorganizmaya karşı incelemiştir. Araştırmada en yüksek antibakteriyel aktivite yaprak ekstraktında görülmüştür. Bununla birlikte, Klebsiella pneumoniae ATCC 700603 suşu incelenen ayva kısımlarının hiçbirinin ekstraktıyla inhibe edilmemiştir. Bu ayrıntı, ayvanın antibakteriyel etkisinin bütün bakterilere karşı aynı olmadığını ve kullanılan mikroorganizmanın önemli olduğunu göstermektedir.

10.5. Tohum müsilajı ve biyomalzeme araştırmaları

Ayva tohumu müsilajı, biyouyumlu ve biyolojik olarak parçalanabilir bir polisakkarit kaynağı olarak araştırılmaktadır. Müsilajın viskoelastik özellikleri, su tutma kapasitesi ve farklı pH koşullarında fiziksel davranış değiştirmesi, onu biyomalzeme araştırmalarında ilgi çekici hâle getirmiştir.

2024 tarihli derlemede ayva tohumu müsilajının ilaç taşıyıcı sistemlerde, yenilebilir gıda kaplamalarında ve biyomalzeme üretiminde kullanımına ilişkin araştırmalar değerlendirilmiştir. Müsilajın tablet formülasyonlarında bağlayıcı ve salım düzenleyici olarak kullanılması, bu doğal polimerin farmasötik teknoloji bakımından önemli bir araştırma alanı olduğunu göstermektedir.

Ayva ekstraktı ve gümüş nanoparçacıkların birlikte kullanıldığı başka bir araştırmada, 3 boyutlu yazıcıyla hazırlanan aljinat temelli hidrojel yara örtüleri incelenmiştir. Ashtariyan ve arkadaşları (2024), ayva ekstraktı ve biyolojik yöntemle hazırlanan gümüş nanoparçacıkların hidrojel sistemine eklenmesiyle antibakteriyel performansın arttığını bildirmiştir. Araştırmada yara örtülerinin biyouyumluluğu ve yanık yarası modellerindeki performansı değerlendirilmiştir. Bu çalışma ayva ekstraktının tek başına bir yara tedavisi olduğunu değil, ayva bileşenlerinin ileri biyomalzeme formülasyonlarında değerlendirilebildiğini göstermektedir.

10.6. Cilt ve kozmetik araştırmaları

Ayva meyve ekstraktı, fenolik bileşikleri ve nem tutucu özellikleri nedeniyle kozmetik formülasyonlarda da araştırılmıştır.

Khiljee ve arkadaşları (2023), taze ayva meyve ekstraktı içeren %4’lük bir emüljel formülasyonu hazırlamıştır. Formülasyonun değerlendirilmesinde 13 sağlıklı kadın gönüllü üç ay boyunca izlenmiştir. Araştırmacılar cilt nemi, sebum, eritem ve elastikiyet gibi parametreleri incelemiştir. Ayva ekstraktı içeren formülasyonun uygulanması sonrasında nem ve elastikiyet ölçümlerinde artış, sebum ve eritem değerlerinde azalma bildirilmiştir.

Bu çalışma ayva ekstraktının kozmetik formülasyonlarda değerlendirilmesine ilişkin insan verisi sunması bakımından önemlidir. Ancak katılımcı sayısının sınırlı olması ve araştırmanın belirli bir formülasyonla yapılması nedeniyle sonuçlar bütün ayva kozmetik ürünlerine genellenemez.

11. İnsanlarda Yapılmış Klinik Araştırmalar

Ayva hakkında yayımlanan insan çalışmaları, deneysel laboratuvar araştırmalarına göre daha sınırlıdır. Bununla birlikte, ayva meyvesinin veya ayva içeren ürünlerin insanlarda değerlendirildiği bazı çalışmalar bulunmaktadır.

Gebelik bulantısı üzerine ayva şurubu araştırması

Jafari-Dehkordi ve arkadaşları (2017), gebeliğin 6–14. haftalarında hafif-orta şiddette bulantı ve kusma yaşayan 76 gebeyi kapsayan randomize bir klinik çalışma yayımlamıştır. Katılımcıların 40’ı ayva şurubu, 36’sı B6 vitamini grubunda yer almıştır. Ayva grubuna bir hafta boyunca günde üç kez bir yemek kaşığı şurup; B6 grubuna ise günde üç kez 20 mg vitamin B6 verilmiştir.

Bulantı ve kusma şiddeti PUQE-24 ölçeğiyle değerlendirilmiştir. Ayva grubunda başlangıçta 9,5 olan ortalama puan yedinci günde 5,2’ye, 14. günde 5,3’e düşmüştür. B6 vitamini grubunda ise başlangıçtaki 8,4 puan yedinci günde 7,3, 14. günde 7,7 olarak bildirilmiştir. Araştırmacılar ayva şurubu grubunda belirtilerde daha belirgin azalma olduğunu raporlamıştır.

Bu çalışma, ayvanın insanlarda incelendiği doğrudan klinik araştırmalardan biridir. Bununla birlikte, tek bir çalışmanın sonuçları standart tedavi önerisi oluşturmak için yeterli değildir. Çalışmanın daha geniş katılımcı gruplarında ve bağımsız araştırma ekipleri tarafından tekrarlanması, bulguların güvenilirliğini artıracaktır.

Limon ve ayva içeren burun spreyi araştırması

Ayva içeren bir başka insan çalışması, mevsimsel alerjik rinit üzerine yapılmıştır. Hoffmann ve arkadaşları (2016), limon (Citrus limon) ve ayva (Cydonia oblonga) içeren bir burun spreyini 43 çim poleni alerjisi bulunan kişide plaseboyla karşılaştırmıştır. Çalışma çapraz geçişli ve randomize olarak tasarlanmıştır.

Araştırmada polenle uyarı sonrasında burun hava akımı, burun semptomları ve burun mukusundaki histamin düzeyi değerlendirilmiştir. Limon-ayva spreyi kullanılan dönemde bazı zaman noktalarında burun hava akımında plaseboya göre anlamlı farklılıklar bildirilmiştir. Ancak ürün iki bitkinin birlikte bulunduğu bir formülasyon olduğundan, gözlenen etkinin ne kadarının ayvadan kaynaklandığı ayrı olarak belirlenemez.

Bu iki araştırma, ayvanın insanlarda farklı kullanım biçimleriyle incelendiğini göstermektedir. Özellikle gebelik bulantısı çalışması meyve şurubunu, alerjik rinit çalışması ise limon ve ayva içeren birleşik bir burun preparatını değerlendirmiştir.

12. Ayvanın Tarımsal ve Endüstriyel Değerini Artıran Yan Ürünleri

Ayva işlenirken yalnızca meyve eti değerlendirilmez. Kabuk, çekirdek ve posa da farklı alanlarda kullanılabilecek bileşenler içerir.

Ayva kabuğu

Ayva kabuğunda meyve etinden daha yüksek fenolik bileşik miktarı bulunabildiğini gösteren çalışmalar vardır. Bu nedenle reçel, meyve suyu ve püre üretiminden çıkan kabuklar fenolik ekstrakt üretimi için değerlendirilebilir. Kabuk ekstraktlarının gıda formülasyonlarında doğal fenolik bileşen kaynağı olarak kullanılması araştırılmaktadır.

Ayva çekirdeği ve müsilaj

Tohum müsilajı gıda ürünlerinde kıvam artırıcı, yüzey kaplayıcı ve film oluşturucu olarak kullanılabilir. Gıda ambalajı araştırmalarında yenilebilir kaplama materyali olarak incelenmesi, plastik ambalaj kullanımını azaltmaya yönelik biyobozunur materyal geliştirme çalışmalarına katkı sağlayabilir.

Ayva posası

Meyve suyu ve püre üretiminde ortaya çıkan posa, lif ve fenolik bileşikler içerebilir. Bu materyalin kurutularak toz hâline getirilmesi, lifçe zengin gıda bileşenlerinin geliştirilmesi için değerlendirilebilir. Bununla birlikte posa kullanımında kurutma sıcaklığı, parçacık büyüklüğü, depolama nemi ve mikrobiyolojik kalite kontrolü önem taşır.

Bu yan ürünlerin değerlendirilmesi, ayva üretiminde ekonomik kayıpları azaltma ve meyvenin toplam kullanım değerini artırma bakımından önemlidir.

13. Ayvanın Hastalıkları ve Zararlıları

Ayva, elma ve armutla aynı familyada yer aldığı için bu türlerde görülen bazı hastalık ve zararlılardan etkilenebilir. Bununla birlikte, hastalıkların görülme sıklığı bölgenin iklimine, bahçe bakımına, çeşide ve yetiştirme sistemine göre değişir.

Ateş yanıklığı

Ateş yanıklığı, Erwinia amylovora bakterisinin neden olduğu önemli bir hastalıktır. Ayvada çiçekler, genç sürgünler, dallar ve meyveler etkilenebilir. En tipik belirti, enfekte sürgün ucunun kıvrılarak çoban değneği görünümü almasıdır. Yapraklar ve sürgünler kahverengileşebilir; ileri enfeksiyonlarda dallar ve hatta genç ağaçlar kaybedilebilir.

Hastalık, özellikle çiçeklenme döneminde yağışlı ve nemli koşullarda yayılabilir. Bakteri, enfekte bitki dokularından çiçeklere taşınabilir. Budama sırasında kullanılan aletlerin temizliği ve hastalıklı dalların uygun şekilde uzaklaştırılması, hastalık yönetiminde önemlidir.

Ayva yaprak lekesi

Ayva yaprak lekesi, Diplocarpon mespili (eş adıyla Fabraea maculata) mantarının neden olduğu bir hastalıktır. Yapraklarda koyu kırmızı-kahverengi lekeler oluşur. Hastalık ilerlediğinde yapraklar erken dökülebilir. Şiddetli enfeksiyonlarda meyvelerde de lekelenme ve şekil bozukluğu görülebilir.

Özellikle yağışlı yaz aylarında hastalığın gelişme riski artar. Bahçede hava dolaşımının sağlanması, yere dökülen hastalıklı yaprakların uzaklaştırılması ve düzenli gözlem önemlidir.

Kahverengi çürüklük

Monilinia türlerinin neden olduğu kahverengi çürüklük, meyvelerde yumuşama ve kahverengileşmeyle kendini gösterir. Enfekte meyvelerde zamanla spor yastıkçıkları gelişebilir. Hastalık, meyve yaralanmalarından ve bahçede kalan çürük meyvelerden yayılabilir.

Diğer hastalıklar

Ayvada külleme, bazı pas hastalıkları ve kök-boğazı sorunları da görülebilir. Külleme, genç yaprak ve sürgünlerde beyazımsı fungal tabaka oluşturabilir. Hastalıkların önlenmesinde bahçenin havalanması, dengeli gübreleme ve sulama, enfekte bitki parçalarının uzaklaştırılması önemlidir.

Zararlılar

Ayvada yaprak bitleri ve bazı tırtıl türleri görülebilir. Yaprak bitleri genç sürgünlerde ve yapraklarda beslenerek gelişmeyi zayıflatabilir. Bazı tırtıllar yaprak ve meyvelerde zarar oluşturabilir. Zararlıların yoğunluğu bölgeye ve mevsime göre değiştiğinden düzenli bahçe kontrolü yapılmalıdır.

14. Tüketim ve Güvenlik Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Ayva meyvesi, geleneksel olarak tüketilen bir gıdadır. Meyvenin normal miktarlarda tüketimi ile tohum, yaprak veya kabuktan hazırlanan yoğun preparatların kullanımı birbirinden ayrılmalıdır.

Ayva tohumlarında siyanogenik bileşikler ve nitril yapılı maddeler bildirilmiştir. Bu bileşiklerin parçalanması sonucunda hidrojen siyanür oluşma potansiyeli bulunduğundan tohumların çok miktarda çiğnenmesi, ezilmesi veya öğütülerek tüketilmesi uygun değildir. Meyve işlenirken tohumların çıkarılması ve parçalanmamasına dikkat edilmelidir.

Tohum müsilajının gıda ve farmasötik teknolojide kullanılması, tohumların doğrudan ve kontrolsüz biçimde tüketilmesi gerektiği anlamına gelmez. Aynı şekilde yaprak ve kabuk ekstraktları için de standart tıbbi dozlar belirlenmiş değildir.

Gebelikte bulantı üzerine yapılan klinik çalışma ayva şurubuna ilişkin önemli bir insan verisi sunar. Ancak bu çalışma, bütün ayva preparatlarının gebelikte güvenli olduğunu veya ayvanın gebelikteki her yakınma için kullanılabileceğini göstermez.

15. Sonuç: Ayva Yalnızca Bir Meyve Değil, Çok Yönlü Bir Bitkisel Kaynaktır

Ayva (Cydonia oblonga Mill.), köklü yetiştiricilik geçmişi, Türkiye’deki yerel çeşit zenginliği, besinsel bileşimi ve farklı bitki kısımlarının kimyasal özellikleriyle önemli bir meyve türüdür. Meyvesi pektin, diyet lifi, potasyum, C vitamini ve fenolik bileşikler içerir. Meyve etindeki kafeoilkinik asit türevleri, kabuktaki kuersetin ve kaempferol glikozitleri, yapraklardaki fenolik asitler ve tohumdaki glukuronoksilan müsilajı ayvayı kimyasal açıdan dikkat çekici kılar.

Türkiye’de yetiştirilen Eşme, Ekmek ve Limon gibi çeşitler üzerinde yapılan araştırmalar, meyve iriliği, sertlik, C vitamini, toplam fenolik madde ve antioksidan kapasitenin çeşide ve yetiştirme yılına göre değiştiğini göstermiştir. Özellikle 2025 yılında yayımlanan iki yıllık çalışma, Ekmek çeşidinin incelenen Ordu koşullarında toplam fenolik madde ve flavonoid miktarı bakımından öne çıktığını ortaya koymuştur.

Ayvanın bilimsel açıdan en ilginç bölümlerinden biri tohum müsilajıdır. Glukuronoksilan ağırlıklı bu polisakkarit; gıda kaplamaları, tablet formülasyonları ve biyomalzeme araştırmalarında değerlendirilmektedir. Meyve kabuğu ve yaprakları da fenolik bileşikler bakımından önemli kaynaklardır. Son yıllarda yapılan araştırmalar, bu bölümlerin antioksidan testlerde ve bazı enzim veya mikroorganizma deneylerinde ölçülebilir biyolojik aktiviteler gösterebildiğini ortaya koymuştur.

Ayva hakkında insanlarda yapılmış klinik araştırmalar da bulunmaktadır. Gebelik bulantısı üzerine ayva şurubunu değerlendiren randomize çalışma ve limon-ayva içeren burun spreyi araştırması, bu alandaki doğrudan insan verilerine örnektir. Bununla birlikte, deneysel araştırmaların sonuçları klinik kullanım açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Ayvanın gerçek değeri, yalnızca geleneksel kullanımlarında veya laboratuvarda ölçülen biyolojik aktivitelerinde aranmaz. Bu bitki; sofrada kullanılan aromatik bir meyve, reçel ve jöle üretiminde doğal pektin kaynağı, kabuk ve yaprakları fenolik bileşikler bakımından değerlendirilebilen bir bitki materyali, tohumu ise doğal polisakkarit kaynağıdır. Tarımsal üretimden gıda teknolojisine ve biyomalzeme araştırmalarına uzanan bu geniş kullanım alanı, ayvanın hem geleneksel hem de modern bilim açısından önemini ortaya koymaktadır.

Kaynaklar:

  1. Abed, S. N., Bibi, S., Jan, M., Talha, M., Islam, N. U., Zahoor, M., & Al-Joufi, F. A. (2022). Phytochemical composition, antibacterial, antioxidant and antidiabetic potentials of Cydonia oblonga [Makale künyesi ve dergi bilgisi doğrulanmadan tamamlanmış kaynakça girdisi olarak kullanılmamalıdır.]
  2. Al-Zughbi, I., & Krayem, M. (2022). Quince fruit Cydonia oblonga Mill nutritional composition, antioxidative properties, health benefits and consumers preferences towards some industrial quince products: A review. Food Chemistry, 393, 133362. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2022.133362
  3. Altuntaş, S., & Korukluoğlu, M. (2024). Biological activity of optimized phenolic extracts of quince (Cydonia oblonga Miller) parts before and after simulated in vitro gastrointestinal digestion. Food Chemistry, 437(Pt 1), 137846. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2023.137846
  4. Amerizadeh, A., Asgary, S., & Esmaeilian, Y. (2022). The cardiovascular effects of quince (Cydonia oblonga): A systematic review. [Makale künyesi, DOI 10.1155/2022/3185442; dergi ve yazar bilgileri yayına gönderilmeden önce yayıncı kaydından teyit edilmelidir.]
  5. Ashraf, M. U., Muhammad, G., Hussain, M. A., & Bukhari, S. N. A. (2016). Cydonia oblonga, a medicinal plant rich in phytonutrients for pharmaceuticals. Frontiers in Pharmacology, 7, 163. https://doi.org/10.3389/fphar.2016.00163
  6. Ashtariyan, A., Mollania, H., Annabestani, N., Mollania, N., Malayjerdi, F., Dolatabadi, M., Ghomi, E. R., Khoshsima, A., & Neisiany, R. E. (2024). Synergistic effect of Cydonia oblonga and its extracted silver nanoparticles for improving antioxidant and antibacterial activity of 3D printed alginate-based hydrogel as wound dressing. International Journal of Biological Macromolecules, 276(Pt 2), 133989. https://doi.org/10.1016/j.ijbiomac.2024.133989
  7. Hancı, M. U., Öztürk, B., Ateş, U., & Ölçer, M. A. (2025). Effect of cultivars on physicochemical traits and bioactive compounds of quince fruit (Cydonia oblonga) grown in Türkiye. Applied Fruit Science, 67, Article 138. https://doi.org/10.1007/s10341-025-01381-z
  8. Herrera-Rocha, K. M., Rocha-Guzmán, N. E., Gallegos-Infante, J. A., González-Laredo, R. F., Larrosa-Pérez, M., & Moreno-Jiménez, M. R. (2022). Phenolic acids and flavonoids in acetonic extract from quince (Cydonia oblonga): Nutraceuticals with antioxidant and anti-inflammatory potential. Molecules, 27(8), 2462. https://doi.org/10.3390/molecules27082462
  9. Hoffmann, A., Klein, S. D., Gründemann, C., Garcia-Käufer, M., Wolf, U., & Huber, R. (2016). Efficacy of a nasal spray from Citrus limon and Cydonia oblonga for the treatment of hay fever symptoms—A randomized, placebo controlled cross-over study. Phytotherapy Research, 30(9), 1481–1486. https://doi.org/10.1002/ptr.5649
  10. Jafari-Dehkordi, E., Hashem-Dabaghian, F., Aliasl, F., Aliasl, J., Taghavi-Shirazi, M., Sadeghpour, O., Sohrabvand, F., Minaei, B., & Ghods, R. (2017). Comparison of quince with vitamin B6 for treatment of nausea and vomiting in pregnancy: A randomised clinical trial. Journal of Obstetrics and Gynaecology, 37(8), 1048–1052. https://doi.org/10.1080/01443615.2017.1322046
  11. Khiljee, T., Akhtar, N., Khiljee, S., Khiljee, B., Rasheed, H. M., Ansari, S. A., Alkahtani, H. M., & Ansari, I. A. (2023). Gauging quince phytonutrients and its 4% emulgel effect on amplifying facial skin moisturizing potential. Gels, 9(12), 934. https://doi.org/10.3390/gels9120934
  12. Najman, K., Sadowska, A., Hallmann, E., & others. (2023). [Ayvanın farklı ısıl işlem uygulamalarından sonraki fenolik bileşimini karşılaştıran çalışmanın tam yazar ve yayın künyesi, kaynakça kesinleştirilmeden önce doğrulanmalıdır.]
  13. Oliveira, A. P., Pereira, J. A., Andrade, P. B., Valentão, P., Seabra, R. M., & Silva, B. M. (2007). [Ayva yapraklarının fenolik profilini inceleyen çalışmanın tam başlığı, cilt ve sayfa bilgileri yayıncı kaydından teyit edilmelidir.]
  14. Orhan, E., Nardemir, G., Agar, G., & Ercisli, S. (2014). Genetic variation among quince (Cydonia oblonga) genotypes sampled from the Coruh valley in Turkey. Genetics and Molecular Research, 13(1), 445–449. https://doi.org/10.4238/2014.January.21.12
  15. Royal Botanic Gardens, Kew. (n.d.). Cydonia oblonga Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:724549-1
  16. Silva, B. M., Andrade, P. B., Ferreres, F., Domingues, A. L., Seabra, R. M., & Ferreira, M. A. (2002). Phenolic profile of quince fruit (Cydonia oblonga Miller) (pulp and peel). Journal of Agricultural and Food Chemistry, 50(16), 4615–4618. https://doi.org/10.1021/jf0203139
  17. Stimuli-responsive glucuronoxylan polysaccharide from quince seeds for biomedical, food packaging, and environmental applications. (2024). International Journal of Biological Macromolecules, 273(Pt 2), 133016. https://doi.org/10.1016/j.ijbiomac.2024.133016
  18. Wojdyło, A., Oszmiański, J., & Bielicki, P. (2013). Polyphenolic composition, antioxidant activity, and polyphenol oxidase (PPO) activity of quince (Cydonia oblonga) varieties. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 61(11), 2762–2772. https://doi.org/10.1021/jf304969b
  19. Zhang, L., et al. (2021). The UHPLC-QTOF-MS phenolic profiling and activity of Cydonia oblonga reveals a promising nutraceutical potential. Foods, 10(6), 1230. https://doi.org/10.3390/foods10061230

 

Sağlık Hattınız
Sağlık Hattınız
Makaleler: 1610