El Kanun Fittıb/Birinci Kitap/İkinci Bahis/İkinci Kısım/Ondördüncü Bölüm
T.C. BAŞBAKANUK
ATATÜRK KÜLTÜR, DİL VE TARİH YüKSEK KURUMU
Atatürk Kültür Merkezi Yayını: 469
On Dördüncü Bölüm
Psikolojik Etkenler
Hissi Etkenler
Bütün hisler (avarız el-nefsani: bu içerik içinde psikolojik etkenler kalpte ortaya çıkan ve hayati gücü hareket ettiren hislerdir; diğer psikolojik faktörler, zihnin idrak edici bilme kabiliyeti ve tahrik eden işlevleriyle ilgili zihni etkenlerdir), hayati gücün içe veya dışa doğru hareketiyle birlikte olur veya birbirini izlerler. Bu hareketler, belki ani ve şiddetli olabilir ya da mutedil ve derece derece olabilir. Hayati güç, dışa doğru hareket ederse, vücut soğur. Bazen, bu hareket o kadar fazladır ki hayati güç, aniden dağılır ve vücudun içi gibi dışını da soğutup, böylece derin koma ya da ölüme sebep olur. Hayati güç içe doğru hareket ettiğinde vücudun dışı soğur, içi sıcaktır ve zamanla iç kasılma şiddetli ise, o, vücudun içinde olduğu kadar dışında da soğuk meydana getirir ve derin koma veya ölüm haline sürükler. Hayati gücün dış hareketi anidir, kızgınlıktaki gibi ya da tedricidir zevk ve mutluluktaki gibi. Aynı şekilde, hayati gücün iç hareketi ani olur; şiddetli korkuda ve üzüntüde olduğu gibi yavaştır. Hayati gücün şiddetli kasılması ve yayılması daima ani hareketle son bulur. Hareket yavaşsa ve tedrici ise, mutedil bir kasılma ve hayati gücün mutedil bir yayılımı vardır. Hayati gücün azalması veya artması, yavaş ve tedrici hareketleri izler. Hayati gücün azalması, onun ani hareketi değil, yavaş ve tedrici olarak bir kısımdan diğerine doğru çekilmesidir. Hayati gücün yayılımı, onun aniden yayılması demek değildir, fakat yavaş yavaş ve tedrici olarak yayılmasıdır. Arasıra, hayati güç, kendiliğinden her iki yönde de hareket eder. Bir his, birbirine zıt iki elementi kapsıyorsa, örneğin endişe durumunda kızgınlığın üzüntüyle yer değiştirmesi gibi, bu yukarıda zikredilen durumu ortaya çıkarır. Suçluluk duygusu da aynı kategori içinde yer alır; onda ilkin korkudan dolayı hayati gücün kasılınası görülür; daha sonra, aklın (mantığın) dönüşüyle, hayati gücün dışa yayılımı görülür ve bu da kızarmaya sebep olur.
Zihni Faktörler:
Hislere ilave olarak, vücudu etkileyen başka psikolojik faktörler de vardır, örneğin fiziksel değişmeler meydana getiren zihni faktörler. Böylece bir çocuk, cinsel birleşme sırasında annenin zihnindekine benzer ve çocuğun sureti, seminal salgı sırasında babanın zihninde ki ile aynı renktedir. Şüphecilerin bazısı, böyle bir oluşumun güvenilir olduğuna inanmayı reddederler. Onlar, birçok incelik ve gizemli şeyler olduğunun farkında değildir. Daha derin bilgisi olanlar, böyle şeylerin mevcudiyetinin her zaman mümkün olmadığını inkar etmez. Diğer bir psikolojik etki, kırmızı nesnelere gayeli olarak dikkatle bakarken buna istidatlı olan kişilerde meydana gelen yüze kan hücüm etmesidir. Bazen sadece ekşi bir şey yiyen ekşiyi görerek dişler kamaşır. Bazı kişilerin çektiği acı ve hüzün de ona bakanlarda aynı durumları yaratabilir. Korkutucu görünüşler ve hoş sahneler de mizaçta buna uygun değişmeler meydana getirir.