Atopi Nedir? Atopik Ne Demektir? IgE Duyarlanması, İmmünolojik Mekanizmalar ve Atopik Hastalıklar

Atopi, bağışıklık sisteminin çevresel alerjenlere karşı immünoglobulin E (IgE) aracılı yanıt geliştirme eğilimini tanımlamak için kullanılan, genetik ve çevresel bileşenleri bulunan bir immünolojik kavramdır. Atopik ise bu eğilimle veya onunla ilişkili klinik özelliklerle bağlantılı olanı ifade eder. Atopi; atopik dermatit, alerjik rinit ve belirli astım fenotipleri gibi hastalıklarla ilişkilidir. Bununla birlikte, atopik yatkınlık, alerjene karşı duyarlanma ve klinik alerjik hastalık aynı anlama gelmez. Bu ayrım, hem alerji terminolojisinin doğru kullanılması hem de laboratuvar bulgularının klinik olarak yorumlanması açısından temel öneme sahiptir (Johansson et al., 2001; Jutel et al., 2023).

Atopi Nedir?

Atopi, klasik immünoloji ve alerji terminolojisinde kişinin veya ailesinin yaygın çevresel alerjenlere karşı IgE yanıtı geliştirme eğilimini tanımlayan bir yatkınlık olarak ele alınmıştır. Bu tanım, yalnızca alerjik belirtilerin varlığına değil, bağışıklık sisteminin belirli alerjenlere karşı geliştirdiği özgül immünolojik yanıta dayanır. Atopik bireylerde polenler, ev tozu akarları, hayvan epitelleri veya küf mantarları gibi çevresel antijenlere karşı alerjen-spesifik IgE üretimi görülebilir.

Atopi terimi, 20. yüzyılın başlarında Arthur F. Coca ve Robert A. Cooke tarafından ortaya konulmuştur. Avrupa Alerji ve Klinik İmmünoloji Akademisi (EAACI), 2001 yılında yayımladığı nomenklatür belgesinde atopiyi; astım, rinokonjunktivit veya dermatit gibi klinik tabloların alerjen duyarlanmasıyla ilişkili gelişmesine yönelik kişisel ya da ailesel eğilim çerçevesinde tanımlamıştır (Johansson et al., 2001).

Bu tanımın önemli bir yönü, atopi ile alerjik hastalık arasında ilişki kurarken bunları özdeş kabul etmemesidir. Atopik yatkınlık, belirli bir immünolojik yanıtın gelişmesine elverişli zemini ifade eder. Ancak bu zeminin varlığı, kişinin mutlaka belirti geliştireceğini veya yaşamı boyunca belirli bir alerjik hastalığa sahip olacağını göstermez.

Atopik özellikler farklı bireylerde farklı klinik görünümlerle ortaya çıkabilir. Bir kişide alerjik rinit ve konjonktivit ön plandayken başka bir kişide atopik dermatit veya alerjik astım görülebilir. Bazı bireylerde ise alerjen-spesifik IgE duyarlanması saptanmasına rağmen ilgili alerjenle karşılaşma sırasında belirgin klinik yakınma gelişmeyebilir.

Bu nedenle atopi, tek başına bir hastalık adı veya klinik tanı değildir. Daha doğru ifadeyle, alerjik hastalıkların belirli immünolojik özelliklerini ve gelişme eğilimini tanımlayan bir yatkınlık kavramıdır.

Atopik Ne Demektir?

“Atopik” sözcüğü, atopiyle ilişkili olan veya atopik özellik gösteren anlamında kullanılan bir sıfattır. Tıbbi terminolojide bir hastalığın, fenotipin ya da immünolojik özelliğin nitelenmesinde kullanılır.

Örneğin:

• Atopik dermatit: Atopik yatkınlıkla ve çoğunlukla tip 2 inflamasyonla ilişkili kronik inflamatuvar deri hastalığı.
• Atopik astım: Atopik özelliklerin ve alerjen duyarlanmasının eşlik ettiği astım fenotipi.
• Alerjik rinit: Çoğunlukla IgE aracılı mekanizmayla gelişen, burun mukozasını etkileyen alerjik inflamasyon.
• Atopik yatkınlık: Alerjenlere karşı IgE aracılı duyarlanma geliştirmeye yönelik kişisel veya ailesel eğilim.

Bununla birlikte, “atopik” sıfatının kullanıldığı her hastalıkta aynı immünolojik mekanizmanın bulunduğu düşünülmemelidir. Örneğin atopik dermatit, alerjen-spesifik IgE pozitifliği olmaksızın da görülebilir. Astım ise alerjik, eozinofilik, non-eozinofilik veya farklı inflamatuvar özellikler gösteren çeşitli fenotiplere ayrılabilir.

Dolayısıyla atopik terimi, hastalığın yalnızca adını değil, ilgili hastalıkta hangi immünolojik özelliklerin bulunduğunu da düşündüren bir nitelemedir. Ancak klinik tanı ve hastalık sınıflandırması için tek başına yeterli değildir.

Atopinin Genetik ve Çevresel Temelleri

Atopik yatkınlığın gelişiminde genetik özellikler, çevresel maruziyetler ve bağışıklık sisteminin düzenlenmesi birlikte rol oynar. Bu nedenle atopi, tek bir genin varlığıyla açıklanabilen veya yalnızca aile öyküsüne dayanılarak kesin olarak öngörülebilen bir özellik değildir.

Genetik yatkınlık, özellikle epitel bariyerinin bütünlüğünü, doğuştan gelen bağışıklık yanıtını, antijen sunumunu ve tip 2 inflamasyonun düzenlenmesini etkileyen çok sayıda genetik varyantla ilişkilidir. Bu genetik özellikler, kişinin belirli çevresel uyaranlara karşı nasıl bir immünolojik yanıt geliştireceğini etkileyebilir.

Atopik hastalıklarla ilişkili genetik mekanizmaların önemli bir bölümü deri ve mukozal bariyer fonksiyonları üzerinde yoğunlaşır. Özellikle filaggrin proteinini kodlayan FLG genindeki işlev kaybı oluşturan varyantlar, epidermal bariyer bütünlüğünün bozulması ve atopik dermatit gelişme riskiyle ilişkilendirilmiştir. Filaggrin, epidermisin dış tabakasındaki koruyucu yapının oluşmasına katkıda bulunur. Bu proteinin işlevindeki bozukluk, derinin su tutma kapasitesini azaltabilir ve dış ortamdan gelen maddelerin epidermise geçişini kolaylaştırabilir.

Bununla birlikte, filaggrin genindeki varyantlar tüm atopik bireylerde bulunmaz ve atopik dermatit gelişimini tek başına açıklamaz. Atopik hastalıkların genetik altyapısı poligeniktir; yani çok sayıda genetik bölgenin küçük veya orta düzeydeki etkileri, çevresel faktörlerle birlikte klinik fenotipin ortaya çıkmasına katkıda bulunur.

Çevresel faktörler de atopik yatkınlığın klinik olarak belirginleşmesinde önemlidir. Hava kirliliği, tütün dumanı, iklim ve nem koşulları, mikrobiyal çevre, alerjen maruziyetinin niteliği ve deri bariyerini etkileyen irritanlar bu süreçte rol oynayabilir. Ancak bu faktörlerin etkisi bireyin genetik ve immünolojik özelliklerine göre değişir. Aynı çevresel maruziyet, farklı kişilerde farklı immünolojik sonuçlara yol açabilir.

Bu çerçevede atopinin kalıtımsal yönü önemlidir; ancak ailesinde atopik hastalık bulunan her bireyin atopik hastalık geliştireceği söylenemez. Benzer şekilde, aile öyküsünün bulunmaması da atopik yatkınlığı dışlamaz. Genetik zemin, çevresel maruziyetler ve immünolojik düzenleme arasındaki etkileşim, hastalığın ortaya çıkışını ve klinik biçimini belirler.

Atopinin İmmünolojik Mekanizması: Tip 2 İnflamasyon ve IgE Üretimi

Atopik hastalıkların önemli bir bölümü, tip 2 immün yanıtın belirgin olduğu inflamatuvar mekanizmalarla ilişkilidir. Bu yanıt, doğuştan gelen ve kazanılmış bağışıklık sisteminin koordineli çalışması sonucunda gelişir. Özellikle epitel hücreleri, dendritik hücreler, tip 2 yardımcı T hücreleri (Th2), tip 2 doğuştan gelen lenfoid hücreler (ILC2), B lenfositleri, mast hücreleri, bazofiller ve eozinofiller bu süreçte rol oynar.

Alerjenlerin deri, solunum yolu veya gastrointestinal sistem gibi bariyer yüzeyleriyle karşılaşması, uygun koşullarda epitel hücrelerinden bazı uyarıcı moleküllerin salınmasına neden olabilir. Bu moleküller arasında timik stromal lenfopoietin (TSLP), interlökin-25 (IL-25) ve interlökin-33 (IL-33) bulunur. Epitel kaynaklı bu sinyaller, alarminler olarak adlandırılır ve tip 2 inflamatuvar yanıtın başlamasını veya güçlenmesini destekler.

Alarminlerin etkisiyle ILC2 hücreleri aktive olabilir ve IL-5, IL-13 gibi tip 2 sitokinlerin üretimi artabilir. Antijen sunan dendritik hücreler ise alerjenlerden kaynaklanan antijenik yapıları işleyerek naif T lenfositlerine sunar. Uygun sitokin ortamında bu hücrelerin Th2 yönünde farklılaşması desteklenir.

Th2 yanıtının önemli efektör sitokinlerinden IL-4 ve IL-13, B lenfositlerinde immünoglobulin sınıf değişimini etkileyerek IgE üretimini destekler. Bu süreçte B hücreleri, belirli bir alerjene özgü IgE antikorları oluşturabilir. Üretilen IgE, mast hücreleri ve bazofillerin yüzeyinde bulunan yüksek afiniteli IgE reseptörüne (FcεRI) bağlanır. Böylece bu hücreler ilgili alerjene karşı duyarlı hale gelir.

Aynı alerjenle yeniden karşılaşılması durumunda, hücre yüzeyindeki alerjene özgü IgE moleküllerinin çapraz bağlanması mast hücresi ve bazofil aktivasyonunu tetikleyebilir. Bu aktivasyon sonucunda histamin, lökotrienler, prostaglandinler ve diğer inflamatuvar mediyatörler salınır. Bu maddeler damar geçirgenliğinin artması, mukus üretiminin uyarılması, bronş düz kaslarının kasılması, kaşıntı ve ödem gibi alerjik belirtilerin ortaya çıkmasına katkıda bulunur.

IL-5 ise özellikle eozinofillerin gelişimi, yaşam süresi ve inflamasyon bölgesine göçü açısından önemlidir. Eozinofiller, alerjik inflamasyonun geç fazında ve kronikleşen doku yanıtlarında rol oynayabilir. Bu nedenle atopik hastalıklarda yalnızca erken dönem IgE-mast hücresi etkileşimi değil, devam eden hücresel inflamasyon da önem taşır.

Bu mekanizmalar, atopik hastalıkların önemli bir bölümünde görülen tip 2 inflamasyonun biyolojik temelini açıklar. Ancak tüm atopik hastalıkların aynı hücresel ve moleküler mekanizmayla geliştiği düşünülmemelidir. Hastalığın yerleştiği doku, bariyer özellikleri, genetik yapı ve çevresel maruziyetler inflamatuvar yanıtın niteliğini değiştirebilir (Jutel et al., 2023).

IgE Duyarlanması ile Klinik Alerji Arasındaki Fark

Atopi kavramının doğru anlaşılması için duyarlanma (sensitizasyon) ve klinik alerji arasındaki farkın açık biçimde ortaya konulması gerekir.

IgE duyarlanması, bağışıklık sisteminin belirli bir alerjene karşı özgül IgE antikorları geliştirmesidir. Bu durum deri prik testi veya serum alerjen-spesifik IgE ölçümüyle gösterilebilir. Ancak testte pozitiflik saptanması, ilgili alerjenin kişide mutlaka klinik belirti oluşturduğu anlamına gelmez.

Klinik alerji ise alerjenle karşılaşmanın ardından ortaya çıkan belirtilerin, ilgili alerjene karşı gelişen immünolojik yanıtla ilişkili olmasıdır. Başka bir ifadeyle, duyarlanmanın klinik olarak anlamlı kabul edilebilmesi için maruziyet ile belirtiler arasında tutarlı bir ilişki bulunmalıdır.

Örneğin polenlere karşı serum spesifik IgE düzeyi pozitif olan bir bireyde, polen mevsiminde burun akıntısı, hapşırma, burun kaşıntısı ve gözlerde sulanma gelişmiyorsa yalnızca test sonucuna dayanarak alerjik rinit tanısı koymak doğru değildir. Bu bireyde polen duyarlanması gösterilmiş olabilir; ancak klinik hastalıkla ilişki henüz ortaya konulmamıştır.

Benzer biçimde, bir besine karşı spesifik IgE pozitifliği bulunması, o besinin tüketilmesiyle mutlaka alerjik reaksiyon gelişeceği anlamına gelmez. Besin alerjisinde klinik öykü, duyarlanma testleri ve gerekli durumlarda kontrollü oral besin yükleme testi birlikte değerlendirilir. EAACI’nin 2023 tarihli IgE aracılı besin alerjisi tanı kılavuzu da tanısal sürecin ayrıntılı alerji öyküsüyle başlamasını, deri prik testi ve serum spesifik IgE ölçümünün duyarlanmayı destekleyen araçlar olarak kullanılmasını ve belirsiz olgularda oral besin yükleme testinin değerlendirilmesini önermektedir (Santos et al., 2023).

Bu ayrım, atopinin neden doğrudan “alerjisi olan kişi” şeklinde tanımlanamayacağını da açıklar. Atopik yatkınlık ve IgE duyarlanması, klinik alerjik hastalığın gelişmesi için elverişli bir immünolojik zemin oluşturabilir; ancak klinik hastalık tanısı için belirtilerin ve maruziyet ilişkisinin değerlendirilmesi gerekir.

Atopik Hastalıklar Nelerdir?

Atopi, farklı organ ve dokularda ortaya çıkabilen çeşitli alerjik veya inflamatuvar klinik tablolarla ilişkilidir. Bu hastalıkların ortak yönleri arasında belirli immünolojik mekanizmalar ve tip 2 inflamasyon bulunabilse de klinik görünümleri, tanı ölçütleri ve doku düzeyindeki patolojik süreçleri birbirinden farklıdır.

Atopik dermatit

Atopik dermatit, kronik veya yineleyici seyir gösterebilen, kaşıntı ve egzamatöz deri lezyonlarıyla karakterize inflamatuvar bir deri hastalığıdır. Hastalığın gelişiminde epidermal bariyer bozukluğu, immünolojik düzensizlik ve çevresel etkenler birlikte rol oynar.

Epidermis, vücudu dış ortamdan ayıran ve su kaybını sınırlayan temel koruyucu bariyerlerden biridir. Stratum korneum tabakasındaki korneositler ve hücreler arası lipid yapısı bu bariyerin bütünlüğüne katkıda bulunur. Filaggrin, seramidler ve diğer yapısal bileşenlerdeki bozukluklar epidermal bariyer fonksiyonunu olumsuz etkileyebilir. Bariyer bütünlüğünün azalması, su kaybının artmasına ve çevresel maddelerin deriye daha kolay nüfuz etmesine yol açabilir.

Bariyer bozukluğunun yanı sıra keratinositlerden salınan TSLP, IL-25 ve IL-33 gibi sinyaller tip 2 inflamatuvar yanıtı destekleyebilir. IL-4, IL-13 ve IL-31 gibi sitokinler inflamasyonun sürdürülmesinde ve kaşıntının oluşmasında rol oynar. Kaşıntı nedeniyle gelişen tekrarlayıcı kaşıma davranışı ise deri bariyerini daha fazla bozarak inflamasyonun şiddetlenmesine katkıda bulunabilir. Böylece bariyer bozukluğu, inflamasyon ve kaşıntı arasında birbirini güçlendiren bir döngü ortaya çıkabilir (Kabashima et al., 2021).

Atopik dermatit ile IgE duyarlanması arasında güçlü bir ilişki bulunabilse de hastalık tanısı için mutlaka alerjen-spesifik IgE pozitifliği aranmaz. Atopik dermatitli bireylerin bir bölümünde belirgin alerjen duyarlanması saptanabilirken başka bir bölümünde bu ilişki gösterilemeyebilir. Bu nedenle atopik dermatit, yalnızca alerji testi sonuçlarına dayanılarak tanımlanan bir hastalık değildir; klinik deri bulguları ve hastalığın seyri tanısal değerlendirmede belirleyicidir.

Atopik astım ve alerjik astım

Astım, değişken hava yolu semptomları ve değişken ekspiratuvar hava akımı kısıtlanmasıyla karakterize heterojen bir solunum yolu hastalığıdır. Hastalıkta hava yolu inflamasyonu, bronş hiperreaktivitesi ve değişen derecelerde hava yolu yeniden yapılanması görülebilir.

Atopik özellikler astımın belirli fenotiplerinde önemli bir yer tutar. Bu bireylerde polen, ev tozu akarı veya hayvan epiteli gibi alerjenlere karşı IgE duyarlanması bulunabilir. Alerjen maruziyeti, duyarlanmış hava yollarında mast hücresi aktivasyonu, mediyatör salınımı ve bronş daralmasıyla sonuçlanabilir. Eozinofiller ve tip 2 sitokinler de hava yolu inflamasyonunun devam etmesinde rol oynayabilir.

Bununla birlikte, astım tanısı tek başına atopi varlığını göstermez. Astımın alerjik olmayan fenotipleri de vardır. Bu nedenle atopik astım veya alerjik astım tanımlaması yapılırken alerjen duyarlanmasının yanı sıra klinik belirtiler, maruziyet ilişkisi, solunum fonksiyon testleri ve inflamatuvar özellikler birlikte değerlendirilmelidir.

Alerjik astım ile atopik astım terimleri klinik kullanımda birbiriyle örtüşebilse de her bağlamda bütünüyle eş anlamlı kabul edilmemelidir. Alerjik astım ifadesi, klinik olarak alerjenlerle ilişkili bir astım tablosunu vurgularken atopik astım, atopik özelliklerin eşlik ettiği fenotipi tanımlamak için kullanılabilir. Güncel yaklaşımda astımın yalnızca tek bir etiketle sınıflandırılması yerine klinik özellikler ve inflamatuvar endotiplerin birlikte değerlendirilmesi önem kazanmıştır (Jutel et al., 2023).

Alerjik rinit ve alerjik rinokonjunktivit

Alerjik rinit, burun mukozasının belirli alerjenlere karşı çoğunlukla IgE aracılı inflamatuvar yanıt geliştirmesi sonucunda ortaya çıkar. Hapşırma, burun akıntısı, burun tıkanıklığı ve burun kaşıntısı başlıca belirtilerdir. Gözlerde kaşıntı, kızarıklık ve sulanma eşlik ettiğinde alerjik rinokonjunktivit tablosu ortaya çıkabilir.

Alerjenle karşılaşma sonrasında burun mukozasındaki mast hücreleri aktive olur ve histamin, lökotrienler gibi mediyatörler salınır. Bu mediyatörler erken dönem belirtilerinin gelişmesine katkıda bulunur. Daha sonraki dönemde eozinofillerin ve diğer inflamatuvar hücrelerin dokuya göç etmesiyle geç faz inflamasyonu gelişebilir. Bu süreç, bazı hastalarda belirtilerin uzamasına ve burun mukozasının uyaranlara karşı duyarlılığının artmasına neden olabilir.

Alerjik rinit tanısı yalnızca deri testi veya spesifik IgE pozitifliğine dayandırılmaz. Hastanın belirtileri, mevsimsel veya yıl boyunca devam eden maruziyetleri ve test sonuçları birlikte değerlendirilmelidir. Çünkü alerjen duyarlanması bulunmasına rağmen klinik belirtileri olmayan bireylerde pozitif test sonucu tek başına alerjik rinit tanısı için yeterli değildir.

Ayrıca her kronik burun yakınması alerjik rinit kaynaklı değildir. Nonalerjik rinit, enfeksiyöz rinit, ilaçlara bağlı rinit ve diğer nazal inflamatuvar durumlar ayırıcı tanıda değerlendirilmelidir. Bu nedenle “atopik rinit” ifadesi yerine, klinik ve immünolojik mekanizmayı daha açık biçimde belirten “alerjik rinit” terimi tercih edilir.

Besin alerjisi ve atopik yatkınlık

Besin alerjisi, belirli besin proteinlerine karşı gelişen immünolojik yanıt sonucunda ortaya çıkan klinik reaksiyonları ifade eder. IgE aracılı besin alerjisinde, ilgili besin proteinlerine özgü IgE antikorları mast hücreleri ve bazofillerin aktivasyonuna neden olabilir. Klinik belirtiler deri, gastrointestinal sistem, solunum sistemi ve dolaşım sistemini etkileyebilir; bazı durumlarda anafilaksi gelişebilir.

Atopik yatkınlık, özellikle çocukluk döneminde besin alerjisiyle birlikte görülebilir. Atopik dermatitli bazı çocuklarda besinlere karşı IgE duyarlanması veya klinik besin alerjisi bulunabilir. Bununla birlikte, her atopik dermatitli çocukta besin alerjisi gelişmez ve her besin alerjisi olan birey atopik kabul edilmez.

Burada önemli olan, besin alerjisinin mekanizma bakımından tek tip bir hastalık olmamasıdır. IgE aracılı besin alerjisi, IgE dışı mekanizmalarla gelişen besin aşırı duyarlılığı tablolarından ayrılmalıdır. Dolayısıyla besin alerjisi kavramının tamamını atopiyle eşitlemek doğru değildir.

Atopik Yürüyüş (Atopic March) Nedir?

Atopik yürüyüş, bazı bireylerde çocukluk döneminde bir atopik hastalığın ortaya çıkmasını, ilerleyen yaşlarda başka alerjik fenotiplerin gelişmesinin izleyebilmesini tanımlayan klinik modeldir. Klasik modelde erken çocukluk döneminde atopik dermatit veya besin alerjisi gibi tabloların görülmesi, daha sonraki yıllarda astım ve alerjik rinit gelişmesiyle ilişkilendirilmiştir.

Bu modelin temelinde, deri ve mukozal bariyerlerdeki bozuklukların çevresel alerjenlerle etkileşimi ve tip 2 immün yanıtın gelişimi yer alır. Özellikle epidermal bariyerin bozulması, çevresel antijenlerin deriye nüfuz etmesini kolaylaştırabilir. Bu durum, uygun immünolojik koşullarda alerjen duyarlanmasına katkıda bulunabilir.

Bununla birlikte atopik yürüyüş, her atopik bireyde aynı sırayla gerçekleşen zorunlu bir hastalık süreci değildir. Atopik dermatiti olan her çocukta astım veya alerjik rinit gelişmez. Benzer şekilde, astım veya alerjik rinit tanısı alan her bireyin geçmişinde atopik dermatit bulunmaz.

Atopik hastalıkların farklı yaşlarda ortaya çıkması; genetik yatkınlık, çevresel maruziyet, bariyer fonksiyonu ve bağışıklık sisteminin gelişimsel özellikleri gibi çok sayıda faktörle ilişkilidir. Ayrıca aynı bireyde birden fazla atopik hastalığın görülmesi, her zaman bir hastalığın diğerine doğrudan neden olduğu anlamına gelmez. Ortak genetik ve çevresel etkenler, hastalıkların birlikte görülmesini açıklayabilir.

Bu nedenle atopik yürüyüş, atopik hastalıkların yaşam boyunca gösterebildiği klinik ilişkileri anlamaya yardımcı olan bir model olarak değerlendirilmelidir; kesin ve evrensel bir hastalık sıralaması olarak kabul edilmemelidir (Dharmage et al., 2014).

Atopi Nasıl Anlaşılır? Tanısal Değerlendirme ve Laboratuvar Testleri

Atopi için tek başına tanı koyduran, tüm bireylerde geçerli bir laboratuvar testi bulunmaz. Atopik özelliklerin değerlendirilmesi; kişisel ve ailesel öykü, klinik belirtiler, fizik muayene ve gerektiğinde alerji testlerinin birlikte yorumlanmasına dayanır.

Klinik değerlendirmede kişinin daha önce geçirdiği atopik hastalıklar, ailede astım veya alerjik hastalık öyküsü, belirtilerin başlangıç yaşı, mevsimsel özellikleri ve belirli çevresel maruziyetlerle ilişkisi incelenir. Deri, solunum yolu ve göz belirtilerinin niteliği de değerlendirilir. Bu bilgiler, hangi alerjenlerin veya immünolojik mekanizmaların araştırılması gerektiğini belirlemeye yardımcı olur.

Total IgE düzeyi

Total IgE ölçümü, kanda bulunan toplam immünoglobulin E miktarını gösterir. Atopik bireylerin bir bölümünde total IgE düzeyi yüksek bulunabilir. Ancak total IgE yüksekliği atopi için özgül bir bulgu değildir. Paraziter enfeksiyonlar, bazı immünolojik hastalıklar ve farklı klinik durumlarda da artış görülebilir.

Öte yandan, total IgE düzeyinin normal olması atopik hastalığı dışlamaz. Bazı atopik bireylerde total IgE düzeyi normal sınırlarda bulunabilir. Bu nedenle total IgE, tek başına atopi tanısı koymak veya dışlamak amacıyla kullanılmamalıdır.

Alerjen-spesifik IgE testi

Serum alerjen-spesifik IgE ölçümü, kişinin belirli bir alerjene karşı IgE antikoru geliştirip geliştirmediğini değerlendirmek için kullanılır. Test sonucu, hangi alerjenlere karşı duyarlanma bulunduğuna ilişkin bilgi verir.

Ancak spesifik IgE pozitifliği de tek başına klinik alerji tanısı anlamına gelmez. Sonucun hastanın belirtileri ve ilgili alerjenle karşılaşma öyküsüyle uyumlu olması gerekir. Örneğin belirli bir polene karşı spesifik IgE pozitifliği saptanan bir kişinin polen mevsiminde herhangi bir solunum yolu belirtisi yaşamaması, klinik alerjik rinit tanısını desteklemez.

Deri prik testi

Deri prik testi, belirli alerjenlere karşı gelişmiş erken tip duyarlanmayı değerlendirmek için kullanılan bir yöntemdir. Test sırasında alerjen ekstraktı deriye uygulanır ve yüzeysel bir delme işlemiyle epidermal temas sağlanır. Duyarlanmış bireylerde mast hücrelerinin aktivasyonu sonucunda belirli süre içinde kabarıklık ve kızarıklık gelişebilir.

Deri prik testi, uygun klinik öyküyle birlikte değerlendirildiğinde alerjen duyarlanmasının gösterilmesinde yararlıdır. Bununla birlikte, testin pozitif olması ilgili alerjenin mutlaka klinik belirti oluşturduğu anlamına gelmez. Testin değerlendirilmesinde kullanılan alerjenlerin seçimi, uygulama tekniği, pozitif ve negatif kontroller ile hastanın klinik durumu önem taşır.

Moleküler alerji tanısı ve komponent çözümlemeli testler

Klasik alerji testlerinde çoğunlukla bütün alerjen ekstraktlarına karşı gelişmiş IgE yanıtı değerlendirilir. Ancak bazı durumlarda alerjenin hangi moleküler bileşenine karşı duyarlanma bulunduğunun belirlenmesi klinik açıdan ek bilgi sağlayabilir.

Komponent çözümlemeli tanı (component-resolved diagnostics), alerjenin belirli moleküler bileşenlerine karşı gelişen spesifik IgE yanıtını inceleyen bir yaklaşımdır. Bu yöntem, özellikle çapraz reaksiyonların değerlendirilmesi ve bazı besin alerjilerinde klinik riskin daha ayrıntılı incelenmesi açısından yararlı olabilir.

Örneğin polen alerjisi bulunan bazı bireylerde, polen proteinleriyle yapısal benzerlik gösteren besin proteinlerine karşı da IgE yanıtı gelişebilir. Bu durumda saptanan duyarlanmanın gerçek besin alerjisini mi yoksa çapraz reaksiyona bağlı bir immünolojik yanıtı mı yansıttığının değerlendirilmesi gerekebilir. Moleküler testler bu ayrımda yardımcı olabilir; ancak klinik öykünün yerini almaz.

Bazofil aktivasyon testi

Bazofil aktivasyon testi, hastanın bazofillerinin belirli bir alerjenle karşılaşma sonrasında aktive olup olmadığını laboratuvar ortamında değerlendiren fonksiyonel bir testtir. Bazofil aktivasyonu, hücre yüzeyindeki belirli aktivasyon belirteçleri aracılığıyla ölçülebilir.

Bu test, özellikle bazı besin alerjilerinin değerlendirilmesinde ve klasik testlerin yeterli bilgi sağlamadığı seçilmiş olgularda ek tanısal katkı sunabilir. Bununla birlikte, her merkezde rutin olarak uygulanmaz ve klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanması gerekir (Santos et al., 2023).

Atopi Tanısında Sık Yapılan Yanlış Yorumlar

Atopi, alerji testleri ve klinik hastalık arasındaki ilişkinin yanlış yorumlanması, gereksiz tanılara veya uygun olmayan klinik kararlara yol açabilir.

Total IgE yüksekliğinin doğrudan atopi anlamına geldiğini düşünmek: Total IgE artışı atopik hastalıklarda görülebilir; ancak tek başına özgül değildir. Yüksek total IgE, kişinin mutlaka alerjik hastalığa sahip olduğunu göstermez.

Spesifik IgE pozitifliğini klinik alerjiyle eşitlemek: Spesifik IgE pozitifliği, ilgili alerjene karşı duyarlanmayı gösterir. Klinik alerji tanısı için maruziyet ile belirtiler arasında anlamlı ilişki bulunmalıdır.

Her astım hastasını atopik kabul etmek: Astım heterojen bir hastalıktır. Alerjik veya atopik özellik göstermeyen astım fenotipleri de bulunur.

Atopik dermatitin mutlaka alerjen kaynaklı olduğunu düşünmek: Atopik dermatitin gelişiminde bariyer bozukluğu ve immünolojik düzensizlik önemli rol oynar. Hastalık, belirli bir alerjene karşı gösterilmiş IgE duyarlanması olmadan da ortaya çıkabilir.

Ailesel yatkınlığı kesin hastalık göstergesi olarak değerlendirmek: Ailede atopik hastalık bulunması riski artırabilir; ancak hastalığın gelişeceğini kesin olarak göstermez.

Pozitif test sonucu nedeniyle gereksiz besin kısıtlaması yapmak: Özellikle çocuklarda yalnızca test pozitifliğine dayanarak besinlerin diyetten çıkarılması doğru değildir. Besin alerjisi tanısı klinik öykü ve uygun tanısal değerlendirmeyle konulmalıdır.

Atopi, Alerji ve Aşırı Duyarlılık Arasındaki Fark

Atopi, alerji ve aşırı duyarlılık kavramları birbiriyle ilişkili olmakla birlikte aynı anlamı taşımaz. Bu terimlerin birbirinin yerine kullanılması, immünolojik mekanizmanın ve klinik tablonun yanlış tanımlanmasına neden olabilir.

Aşırı duyarlılık (hipersensitivite), normalde tolere edilebilen bir uyarana karşı ortaya çıkan, kişide rahatsızlık veya doku hasarı oluşturabilen yanıtı tanımlar. Aşırı duyarlılık reaksiyonları immünolojik veya immünolojik olmayan mekanizmalarla gelişebilir.

Alerji, dış kaynaklı bir uyarana karşı bağışıklık sisteminin katıldığı anormal veya aşırı yanıt sonucunda klinik belirtilerin ortaya çıkmasıdır. Alerjik reaksiyonlar yalnızca IgE aracılı mekanizmalarla sınırlı değildir; farklı antikor, hücresel ve doku kaynaklı mekanizmalar da rol oynayabilir.

Atopi ise klasik kullanımında özellikle yaygın çevresel alerjenlere karşı IgE aracılı duyarlanma geliştirme eğilimini ifade eder. Bu nedenle atopi, alerjik hastalıklarla ilişkili daha sınırlı bir immünolojik yatkınlık kavramıdır.

Örneğin alerjik kontakt dermatit, çoğunlukla T lenfositlerin aracılık ettiği gecikmiş tip aşırı duyarlılık mekanizmasıyla gelişir. Bu hastalık alerjik bir reaksiyon olmasına rağmen klasik anlamda atopik hastalık olarak sınıflandırılmaz. Benzer biçimde, IgE dışı mekanizmalarla gelişen bazı besin aşırı duyarlılığı tabloları da atopi kavramıyla doğrudan açıklanamaz.

Dolayısıyla her atopi alerjik hastalıkla ilişkili olmak zorunda olmadığı gibi, her alerjik hastalık da atopik mekanizmayla gelişmez. Bu ayrım, modern alerji nomenklatürünün temel unsurlarından biridir (Johansson et al., 2001; Jutel et al., 2023).

Atopi Kavramının Güncel Alerji Terminolojisindeki Yeri

Atopi terimi, alerji literatüründe uzun yıllardır kullanılmasına rağmen güncel immünoloji bilgisi, bu kavramın klinik hastalıkları açıklamak için tek başına yeterli olmadığını ortaya koymuştur.

2023 yılında yayımlanan EAACI pozisyon belgesi, alerjik hastalıkların yalnızca belirtiler ve klasik klinik tanımlar üzerinden sınıflandırılmasının yetersiz kaldığını vurgulamaktadır. Moleküler tanı yöntemleri, immünolojik biyobelirteçler ve hastalık endotiplerinin daha iyi anlaşılması, alerjik hastalıkların biyolojik mekanizmalarına göre daha ayrıntılı sınıflandırılmasını mümkün kılmıştır.

Bu yaklaşımda astım, alerjik rinit, atopik dermatit ve besin alerjisi gibi hastalıkların farklı immünolojik mekanizmalarla ortaya çıkabilen alt grupları bulunduğu kabul edilir. Aynı klinik tanıyı taşıyan iki bireyde inflamasyonun hücresel bileşimi, sitokin profili ve tedaviye yanıt farklı olabilir. Bu nedenle yalnızca “atopik” veya “alerjik” şeklinde genel bir tanımlama yapmak, hastalığın biyolojik çeşitliliğini açıklamakta yetersiz kalabilir.

EAACI’nin 2023 nomenklatür belgesi, atopi teriminin tarihsel önemini kabul etmekle birlikte, günümüzdeki patofizyolojik çeşitliliği tek başına temsil etmekte sınırlı kaldığını belirtmektedir. Bu nedenle klinik uygulamada hastalığın ilgili immünolojik mekanizmasının, fenotipinin ve mümkün olduğunda endotipinin tanımlanması giderek daha fazla önem kazanmaktadır (Jutel et al., 2023).

Bu değişim, atopi teriminin bütünüyle geçersiz olduğu anlamına gelmez. Atopi, özellikle IgE duyarlanmasıyla ilişkili klinik yatkınlığı tanımlamada kullanılmaya devam eder. Ancak modern alerji pratiğinde bu kavramın klinik öykü, laboratuvar bulguları ve hastalığa özgü immünolojik mekanizmalarla birlikte ele alınması gerekir.

Atopik Hastalıkların Klinik Değerlendirilmesinde Bütüncül Yaklaşım

Atopik hastalıkların değerlendirilmesinde yalnızca belirli bir laboratuvar testine veya tek bir klinik bulguya odaklanmak yeterli değildir. Çünkü aynı atopik yatkınlık, farklı organlarda farklı klinik belirtilerle ortaya çıkabilir. Deri, solunum yolu ve gastrointestinal sistem gibi bariyer yüzeylerinin her biri kendine özgü anatomik ve immünolojik özelliklere sahiptir.

Bu nedenle klinik değerlendirme, hastanın belirtilerinin hangi organda ortaya çıktığını, ne zaman başladığını, hangi maruziyetlerle ilişkili olduğunu ve zaman içinde nasıl değiştiğini dikkate almalıdır. Örneğin mevsimsel burun belirtileri polen duyarlanmasını düşündürebilirken, yıl boyunca devam eden belirtiler ev içi alerjenleri veya alerjik olmayan nedenleri gündeme getirebilir. Atopik dermatitte ise deri bariyerinin durumu, lezyonların dağılımı, kaşıntı ve hastalığın kronik seyri ön plandadır.

Benzer biçimde, astımda alerjen duyarlanmasının yanı sıra hava yolu obstrüksiyonunun değişkenliği, bronş hiperreaktivitesi ve inflamatuvar özellikler değerlendirilmelidir. Bu yaklaşım, atopik yatkınlığın varlığını belirlemekten daha kapsamlıdır; çünkü klinik kararın hastalığın gerçek mekanizmasına göre verilmesini sağlar.

Atopi kavramının klinik değeri de bu noktada ortaya çıkar: Hastalığın hangi immünolojik zeminde geliştiğini anlamaya yardımcı olur, ancak tek başına tanı, prognoz veya tedavi yanıtı hakkında kesin sonuç vermez.

Atopi, belirli çevresel alerjenlere karşı IgE aracılı duyarlanma geliştirmeye yönelik kişisel veya ailesel eğilimi tanımlayan immünolojik bir kavramdır. Atopik ise bu yatkınlıkla veya onunla ilişkili klinik özelliklerle bağlantılı olanı ifade eder. Atopik dermatit, alerjik rinit ve belirli astım fenotipleri bu kavramla ilişkili klinik tablolar arasında yer alır.

Bununla birlikte, atopik yatkınlık, IgE duyarlanması ve klinik alerjik hastalık birbirinden ayrılmalıdır. Pozitif alerji testi her zaman klinik hastalık anlamına gelmez; normal total IgE düzeyi de atopik hastalığı dışlamaz. Atopik hastalıkların gelişiminde genetik yatkınlık, epitel bariyerinin özellikleri, çevresel maruziyetler ve tip 2 immün yanıt gibi çok sayıda mekanizma birlikte rol oynar.

Güncel alerji terminolojisi, atopi kavramını tarihsel ve klinik önemini koruyan bir terim olarak değerlendirmekle birlikte, hastalıkların biyolojik çeşitliliğini açıklamak için daha ayrıntılı fenotip ve endotip tanımlamalarına ihtiyaç duymaktadır. Bu nedenle atopi, tek başına bir hastalık tanısı olarak değil; alerjik hastalıkların belirli immünolojik özelliklerini ve gelişme eğilimini açıklayan bir çerçeve olarak kullanılmalıdır.

 

Kaynaklar:

1. Dharmage, S. C., Lowe, A. J., Matheson, M. C., Burgess, J. A., Allen, K. J., & Abramson, M. J. (2014). Atopic dermatitis and the atopic march revisited. Allergy, 69(1), 17–27. https://doi.org/10.1111/all.12268
2. Johansson, S. G. O., Hourihane, J. O’B., Bousquet, J., Bruijnzeel-Koomen, C., Dreborg, S., Haahtela, T., Kowalski, M. L., Mygind, N., Ring, J., van Cauwenberge, P., van Hage-Hamsten, M., & Wüthrich, B. (2001). A revised nomenclature for allergy: An EAACI position statement from the EAACI nomenclature task force. Allergy, 56(9), 813–824. https://doi.org/10.1034/j.1398-9995.2001.t01-1-00001.x
3. Jutel, M., Agache, I., Zemelka-Wiacek, M., Akdis, M., Chivato, T., del Giacco, S., Gajdanowicz, P., Eguiluz Gracia, I., Klimek, L., Lauerma, A., Ollert, M., O’Mahony, L., Schwarze, J., Shamji, M. H., Skypala, I., Palomares, O., Pfaar, O., Torres, M. J., Bernstein, J. A., … Akdis, C. A. (2023). Nomenclature of allergic diseases and hypersensitivity reactions: Adapted to modern needs: An EAACI position paper. Allergy, 78(11), 2851–2874. https://doi.org/10.1111/all.15889
4. Kabashima, K., Honda, T., Ginhoux, F., & Egawa, G. (2021). Basics and recent advances in the pathophysiology of atopic dermatitis. The Journal of Dermatology, 48(2), 130–139. https://doi.org/10.1111/1346-8138.15664
5. Santos, A. F., Riggioni, C., Agache, I., et al. (2023). EAACI guidelines on the diagnosis of IgE-mediated food allergy. Allergy, 78(12), 3057–3076. https://doi.org/10.1111/all.15902