Akut Böbrek Yetmezliği

Akut böbrek yetmezliği, veya günümüzdeki daha yaygın kullanılan adıyla Akut Böbrek Hasarı (ABH / AKI – Acute Kidney Injury), böbreklerin filtreleme işlevlerinin azalması veya durması sonucunda aniden kanı atık maddelerden arındıramaması durumunda ortaya çıkar. Genellikle 48 saat ile bir hafta arasında ortaya çıkar. Böbrekler kandaki üre, kreatinin gibi atıkları, fazla sıvıyı ve toksinleri arındıramadığında, zararlı seviyelerde atık birikebilir. Kanın kimyasal yapısı dengesiz hale gelebilir.

Akut böbrek hasarı eskiden akut böbrek yetmezliği olarak adlandırılırdı. Akut böbrek hasarı çoğunlukla hastanede yatan, özellikle yoğun bakım ihtiyacı olan kişilerde görülür. Akut böbrek yetmezliği hafiften şiddetliye kadar değişebilir. Çoğu durumda erken müdahale ile geri dönüşümlü olabilir, ancak ağır vakalarda kalıcı hasar veya kronik böbrek hastalığına ilerleyebilir. Şiddetli, sürekli ve tedavi edilmezse ölümcül olabilir. Ancak genel sağlık durumu iyi olan kişiler böbrekleri normal işlevini geri kazanabilirler.

 

Akut böbrek yetmezliğinin belirtileri

Akut böbrek yetmezliğinin belirtileri şunları içerebilir:

Bazen akut böbrek yetmezliği hiçbir belirti göstermez. Bu durumda, başka bir nedenden dolayı yapılan laboratuvar testleri sırasında tespit edilebilir.

 

Akut böbrek yetmezliğinin sebepleri

Akut böbrek yetmezliği şu durumlarda ortaya çıkabilir:

• Böbreklerinize giden kan akışını yavaşlatan bir rahatsızlığınız var.
• Böbreklerinizde hasar var.
• Böbreklerinizin idrarı boşaltan boruları olan üreterler tıkanır.

Böbreklere giden kan akışının yavaşlaması (Prerenal nedenler %40-70 )

Böbreklere giden kan akışını yavaşlatabilecek ve böbrek hasarına yol açabilecek durumlar şunlardır:

• Vücut sıvısının aşırı kaybına dehidratasyon denir. Hipovolemi de denir. Kanama, kusma, ishal, yanık, aşırı terleme, diüretik aşırı kullanımı sebebiyle gelişebilir. Travma, gastroenterit veya cerrahi sonrası gelişebilir.
• Sepsisli veya septik şoksuz enfeksiyon. Sistemik vazodilatasyon gelişir. Böbreklere giden kan akışı azalır.
• Aspirin, ibuprofen (Advil, Motrin IB ve diğerleri) veya naproksen sodyum (Aleve) gibi ilaçlar. Renal vazokonstrüksiyona sebep olabilirler ve böbreklerin kanlanması azalır.
• Kan veya sıvı kaybı. Hipovolemi nedeniyle böbreklere giden kan azalır.
• Tansiyon ilaçlarından kaynaklanan şiddetli düşük tansiyon. ACE inhibitörleri gibi bazı ilaçların renal vazokonstüksiyon etkileri nedeniyle böbreklerin kanlanması azalır.
• Kalp krizi. Düşük kalp debisine neden olur. Böbreklere giden kan akışı bozulur. 
• Kalp yetmezliği veya kalp hastalığı. Sistemik vazodilatasyon gelişir. Böbreklere giden kan akışı azalır.
• Karaciğer sirozu veya yetmezliği. Sistemik vazodilatasyon gelişir. Böbreklere giden kan akışı azalır.
• Anafilaksi adı verilen şiddetli alerjik reaksiyon. Sistemik vazodilatasyon gelişir. Böbreklere giden kan akışı azalır.
• Ciddi yanıklar. Hipovolemi nedeniyle böbreklere giden kan azalır.

Böbrek hasarı (intrinsic/renal nedenler %25-40 )

Aşağıdakiler böbreklere zarar verebilir ve akut böbrek yetmezliğine yol açabilir:

• Böbreklerdeki küçük filtrelerin şişmesi ve tahriş olması, yani iltihaplanma. Buna glomerülonefrit (gloe-mer-u-loe-nuh-FRY-tis) denir. Bazı otoimmün hastalıklar ve enfeksiyonlar buna neden olabilir.
•  Nefrotoksik kemoterapi ilaçları, antibiyotikler (Aminoglikozidler, amfoterisin B vb.), bazı NSAİ ağrı kesiciler ve görüntüleme testlerinde kullanılan ilaçlar gibi.
• Koronavirüs hastalığı 2019’a (COVID-19) neden olan virüs gibi enfeksiyonlar.
• Alkol, ağır metaller ve kokain gibi toksinler.
• Lupus adı verilen ve glomerülonefrite neden olan bir bağışıklık sistemi hastalığı.
• Böbreklerin içindeki ve çevresindeki damar ve atardamarlarda kan pıhtıları.
• Böbreklerde kan akışını engelleyen kolesterol birikintileri.
• Kırmızı kan hücrelerinin çok erken yok edilmesi (Bu duruma hemolitik üremik sendrom denir.)
• Skleroderma adı verilen, deri ve bağ dokularını etkileyen nadir hastalıklar grubu.
• Trombotik trombositopenik purpura adı verilen nadir bir kan hastalığı.
• Kas dokusunun parçalanması ile gelişen rabdomiyoliz. Kasların tahrip olması sonucu ortaya çıkan toksinler böbrek hasarına yol açar.
• Tümör hücrelerinin parçalanması sonucu gelişen tümör lizis sendromu denir. Bu durum, böbreklere zarar verebilecek toksinlerin salınmasına yol açar.
• Böbreklerden kaynaklanan malign hipertansiyon

Böbreklerde idrar tıkanıklığı (postrenal nedenler)

İdrarın vücuttan atılmasını engelleyen durumlara idrar yolu tıkanıklığı denir. Bunlar akut böbrek yetmezliğine yol açabilir.  Hızlı müdahale edilirse çoğunlukla geri dönüşümlüdürler. İdrar kanalını tıkayarak böbreklerin kendi atığının baskısına sebep olurlar. Bunlar şunlardır:

• Böbrek taşları.
• Prostat büyümesi.
• İdrar yollarında kan pıhtıları.
• Mesane kanseri.
• Nörojenik mesane sebebiyle mesaneyi kontrol eden sinirlerin hasarı.
• Prostat kanseri.
• Rahim ağzı kanseri.
• Kolon kanseri.
• Diğer pelvis kanserleri
• Antikolinerjikler gibi bazı ilaçlar

Akut böbrek yetmezliğinin komplikasyonları

Akut böbrek yetmezliğinin komplikasyonları kısa ve uzun vadeli olarak değerlendirilir.

Kısa vadeli komplikasyonları şunları içerebilir:

• Elektrolit ve metabolik bozukluklar nedeniyle kan potasyum seviyesinin artması ve kalp ritim bozuklukları, metabolik asidoz, hipokalsemi, hiperfosfatemi, hipermagnezemi gibi bozukluklar, kas kramları ve tetani gibi kas problemleri, kan sodyum dengesinin bozulması sonucu beyin ödemi ve dehidratasyon gelişebilir.
• Periferde aşırı sıvı yüklemesi sonucu ödem gelişebilir, akciğerlerde sıvı birikmesi nedeniyle nefes darlığı ve dolaylı kalp yetmezliği gelişebilir.
• Kalp yükünün artması sonrası hipertansiyon, aritmi, perikardit ve kalp yetmezliği gelişerekkalp krizi riski artabilir, pulmoner emboli riski artabilir.
• Kanda ürik asit seviyesinin artması sonucu üremik ensefalopati gelişebilir, bilinç bulanıklığı, irritabilite, el titremesi, konvülsiyon ve koma gelişebilir.
• Bulantı, kusma, iştahsızlık ve gastrit gibi yan etkilerin gelişmesi sebebiyle hastada malnutrisyon ve stomatit gibi bulgular gelişebilir.
• Kandaki üremiye bağlı trombosit fonksiyon bozukluğu, anemi ve pıhtılaşma bozuklukları gelişebilir.
• Bağışıklığın baskılanması nedeniyle enfeksiyonlar ve sepsis gibi hayatı tehdit eden tablolar gelişebilir.
• Kandaki ürik asit seviyesinin artması sebebiyle hıçkırık ve kaşıntı gibi üremi belirtileri gelişebilir.
• Kas güçsüzlüğü. Bu durum, vücuttaki sıvıların ve kandaki elektrolit adı verilen minerallerin dengesinin bozulmasından kaynaklanabilir.

Uzun vadeli komplikasyonları şunları içerebilir:

• Kronik böbrek hastalığı gelişebilir. Kalıcı hasar oluşur. Böbreklerin ömür boyu işlevsiz kalmasına neden olur; bu duruma son dönem böbrek yetmezliği denir. Son dönem böbrek yetmezliği olan kişilerin hayatta kalabilmeleri için ya vücuttan atık maddeleri uzaklaştırmak için ömür boyu süren diyaliz tedavilerine ya da böbrek nakline ihtiyaçları vardır.
• Son dönem böbrek yetmezliğine dönüşebilir ve hasta diyalize muhtaç duruma gelebilir.
• Kardiyovasküler olaylar; Kalp krizi, inme, kalp yetmezliği riskinde artış görülebilir.
• Tekrarlayan akut böbrek yetmezliği atakları gelişebilir ve hastaların mortalitesi artar.

Akut böbrek yetmezliğinden korunmak için neler yapılabilir?

• Yeterli sıvı alımı
• Sağlıklı beslenme
• Düzenli egzersiz (Haftada en az 150 dk)
• Sigara ve alkulden uzak durma
• Ciddi enfeksiyonlar için hızlıca tedavi olun.
• Böbrek ve diğer kronik rahatsızlıklarınızı yönetmek için sağlık ekibinizle birlikte çalışın. Böbrek hastalığı, diyabet veya yüksek tansiyon, akut böbrek yetmezliği riskinizi artırır. Bunlardan birine sahipseniz, durumunuzu yönetmek için sağlık ekibinizin size söylediklerini yapın.

  Böbrek hastalığı risk faktörleriniz varsa, kullandığınız reçeteli ilaçların böbrekleriniz için güvenli olduğundan emin olmak için sağlık ekibinize danışın.

• Reçetesiz satılan ağrı kesicileri kullanırken etiketleri okuyun. Aspirin, asetaminofen (Tylenol, diğerleri), ibuprofen (Advil, Motrin IB, diğerleri) ve naproksen sodyum (Aleve) gibi ilaçları kullanırken etikette yazanları uygulayın. Bu ilaçlardan çok fazla almak böbrek hasarı riskinizi artırabilir. Bu durum özellikle böbrek hastalığınız, diyabetiniz veya yüksek tansiyonunuz varsa geçerlidir.
• Yüksek riskli durumdaysanız hekiminizin tavsiyelerini yerine getirin. (İleri yaş (>65), mevcut kronik böbrek hastalığı, diyabet, hipertansiyon, kalp yetmezliği
  sık hastane yatışı veya yoğun bakım öyküsü, çoklu ilaç kullanımı)

Akut böbrek yetmezliğinin teşhisi

Akut böbrek yetmezliğini teşhis etmek için aşağıdaki testler yapılabilir:

• Kan testleri. Kanınızda üre ve kreatinin seviyelerinde hızlı bir yükseliş görülebilir. Bu, böbreklerinizin nasıl çalıştığını anlamaya yardımcı olur.
• İdrar çıkışı ölçümleri. 24 saat içinde ne kadar idrar çıkardığınızı ölçmek, böbrek yetmezliğinizin nedenini bulmaya yardımcı olabilir.
• İdrar testleri. İdrarınızdan alınan bir örnek, böbrek yetmezliğini açıklayabilecek bir durumu gösteren bir bulgu ortaya çıkarabilir. Buna idrar tahlili denir.
• Görüntleme testleri. Ultrason ve BT taramaları gibi görüntüleme testleri böbreklerinizi gösterebilir.
• Böbrek dokusundan test için örnek alınması. Sağlık uzmanınız, laboratuvar testleri için böbrek dokunuzdan küçük bir örnek alınmasını önerebilir. Buna biyopsi denir. Cildinizden geçirilerek böbreğinize yerleştirilen bir iğne ile örnek alınır.

Akut böbrek yetmezliğinin tedavisi

Akut böbrek yetmezliğinin tedavisi altta yatan nedene ve hastanın kliniğine göre değişen komplike bir durumdur. Hastanın değerlendirmesi neticesinde nedene yönelik tedavi planlanarak uygulanırken aynı zamanda hastada gelişmesi muhtemel komplikasyonları önlemek ve böbreklerin iyileşmesi için zaman tanımak için de çalışılır.