Alyenasyon (Yabancılaşma) Nedir?

Alyenasyon, Türkçede yaygın olarak yabancılaşma şeklinde karşılanan ve kişinin kendisiyle, diğer insanlarla, yaptığı faaliyetlerle veya içinde yaşadığı sosyal dünyayla kurduğu anlamlı bağın zayıflaması ya da bozulması şeklinde tanımlanan çok boyutlu bir kavramdır.

Yabancılaşma kavramı psikiyatri, psikoloji, psikoterapi, sosyoloji ve fenomenolojik psikopatoloji alanlarında farklı yönleriyle ele alınmaktadır. Güncel psikiyatri literatürü yabancılaşmayı özellikle kişinin öznel yaşantısı ile sosyal çevresi arasındaki ilişkinin bozulması, aidiyet duygusunun azalması, kendilik deneyimindeki değişiklikler ve sosyal olarak anlamlı bağlantıların zayıflaması bağlamında incelemektedir (Krämer ve Juckel, 2026).

Psikiyatri açısından yabancılaşma; depresyon, travma ile ilişkili psikolojik sorunlar, şizofreni spektrumu, sosyal damgalanma, yalnızlık ve bazı iş yaşamı sorunlarıyla bağlantılı biçimde araştırılmıştır. Bununla birlikte yabancılaşmanın klinik anlamı, kişinin hangi alanda yabancılaşma yaşadığına ve bu yaşantıya hangi belirtilerin eşlik ettiğine göre değişir.

Alyenasyon ne anlama gelir?

Yabancılaşmanın temelinde bağlantının ve aidiyetin zayıflaması bulunur. Kişi kendisini çevresindeki insanlara uzak, sosyal dünyaya yabancı, yaptığı işlere karşı ilgisiz veya kendi deneyimlerine karşı mesafeli hissedebilir.

Bu yaşantı farklı biçimlerde ortaya çıkabilir:

• Kendine yabancılaşma: Kişinin kendi duygu, düşünce, bedeni veya davranışlarıyla arasındaki aşinalık ve bütünlük duygusunun azalması.
• Sosyal yabancılaşma: Kişinin diğer insanlarla ortak bir yaşam alanı paylaşma ve ait olma duygusunun zayıflaması.
• İşe yabancılaşma: Yapılan işin kişi açısından anlamını kaybetmesi, işe karşı zihinsel uzaklaşma ve mesafelenme.
• Toplumsal yabancılaşma: Kişinin içinde bulunduğu toplumun değerleri, kurumları veya ilişkileriyle arasında anlamlı bir bağ kurmakta zorlanması.
• Varoluşsal yabancılaşma: Yaşamın anlamı, amaçlar ve kişinin kendi yaşamıyla ilişkisi konusunda belirgin bir kopukluk veya anlamsızlık deneyimi.

2026 yılında yayımlanan bir psikiyatri incelemesi, sosyal yabancılaşmayı öznel deneyim ile sosyal olarak şekillenen süreçlerin kesişiminde bulunan bir fenomen olarak ele almaktadır. Bu yaklaşım, yabancılaşmanın yalnızca kişinin iç dünyasına ait bir duygu olmadığını; sosyal ilişkiler, yaşam koşulları, yoksunluk, çalışma koşulları ve toplumsal bağlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır (Krämer ve Juckel, 2026).

Depresyon ve yabancılaşma arasındaki ilişki

Yabancılaşma, depresyon yaşayan kişilerde ortaya çıkabilen önemli öznel ve sosyal deneyimlerden biridir.

Depresyon sırasında kişi çevresindeki insanlarla ilişki kurma isteğinde azalma, sosyal bağlardan uzaklaşma, yalnızlık, anlaşılmama hissi ve yaşamla kurduğu anlamlı ilişkinin zayıflaması yaşayabilir. Fenomenolojik psikiyatri literatüründe bu durum kişilerarası ve öznelerarası yabancılaşma kavramlarıyla incelenmektedir.

Paskaleva-Yankova (2022), depresyonda kişinin diğer insanlarla ortak bir sosyal dünya deneyimleme biçiminin değişebileceğini ve yabancılaşmanın depresif yaşantının kişilerarası boyutunu anlamaya yardımcı olabileceğini belirtmektedir. Bu yaklaşımda yabancılaşma; yalnızlık, utanç, sosyal damgalanma ve kişilerarası bağların zayıflamasıyla birlikte değerlendirilir.

Ampirik araştırmalar da yabancılaşma ile depresif belirtiler arasında ilişki göstermektedir. Örneğin Wuhan’da COVID-19 kapanması döneminde yaşayan 543 yaşlı yetişkinin değerlendirildiği bir çalışmada, daha yüksek yabancılaşma puanları daha yüksek depresif belirti düzeyleriyle ve daha kötü uyku kalitesiyle ilişkili bulunmuştur (Lau ve ark., 2022).

Travma araştırmaları da benzer bir ilişkiye işaret etmektedir. McIlveen ve arkadaşlarının araştırmasında kişinin kendisinden ve diğer insanlardan kopuk hissetmesi şeklindeki yabancılaşma değerlendirmeleri, travma sonrası stres belirtileriyle ilişkili bulunmuş; klinik örneklemde yabancılaşma değerlendirmeleri depresif belirtilerin de önemli bir yordayıcısı olmuştur (McIlveen ve ark., 2022).

Bu bulgular yabancılaşmanın depresyonun anlaşılmasında özellikle sosyal ve kişilerarası boyutu açıklayabilecek bir kavram olduğunu göstermektedir.

Yalnızlık, sosyal izolasyon ve yabancılaşma

Yabancılaşma, yalnızlık ve sosyal izolasyon birbiriyle ilişkili ancak farklı kavramlardır.

Yalnızlık, kişinin sahip olduğu sosyal ilişkiler ile ihtiyaç duyduğu veya arzu ettiği sosyal bağlar arasında algıladığı farkı ifade eder. Sosyal izolasyon, sosyal temasların ve ilişkilerin nesnel olarak azalmasıyla ilgilidir. Yabancılaşma ise kişinin kendisiyle veya sosyal dünyayla anlamlı bağ kurma biçimindeki daha geniş bir kopukluk deneyimini ifade eder.

Bu kavramlar birbirini etkileyebilir. Sosyal ilişkilerin azalması yabancılaşma hissini güçlendirebilir; yabancılaşma hissi de kişinin sosyal ilişkilerden uzaklaşmasını kolaylaştırabilir.

Erzen ve Çikrikci’nin 2018 yılında yayımlanan 88 çalışmayı ve 40.068 kişiyi kapsayan meta-analizinde yalnızlık ile depresyon arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Bu bulgu, sosyal bağların ruh sağlığı açısından önemini desteklemektedir.

Uzunlamasına araştırmalar da yalnızlık ile depresif bozukluk arasında zaman içinde karşılıklı ilişkiler bulunabileceğini göstermektedir. Örneğin yalnızlığın sosyal etkileşimlerin daha olumsuz değerlendirilmesine ve sosyal temastan uzaklaşmaya eşlik edebildiği, bu süreçlerin depresif belirtilerin gelişimiyle bağlantılı olabildiği bildirilmiştir (Mund ve ark., 2019).

Dolayısıyla yabancılaşma değerlendirilirken kişinin sosyal ilişkileri, yalnızlık düzeyi, sosyal destek kaynakları ve toplumla kurduğu bağ birlikte ele alınmalıdır.

Tükenmişlik ve işe yabancılaşma

Yabancılaşmanın çalışma yaşamındaki önemli görünümlerinden biri işe yönelik uzaklaşma ve işin kişi açısından anlamını kaybetmesi şeklinde ortaya çıkabilir.

Dünya Sağlık Örgütü, ICD-11 kapsamında tükenmişliği kronik işyeri stresinin başarılı biçimde yönetilememesiyle ilişkili bir mesleki olgu olarak tanımlamaktadır. Tükenmişliğin temel boyutları enerji tükenmesi, işe yönelik zihinsel mesafenin veya sinizmin artması ve mesleki yeterlilik duygusunun azalmasıdır (World Health Organization, 2019).

Bu boyutlardan özellikle işe yönelik zihinsel uzaklaşma ve sinizm, yabancılaşma kavramıyla güçlü bir kavramsal kesişim gösterir.

2025 yılında yayımlanan Sik çalışması, burnout kavramını depresyon ile yabancılaşma arasındaki ilişkileri açıklamada kullanılabilecek bir “çevirmen kategori” olarak tartışmaktadır. Çalışmada burnout’un psikolojik söylemde depresyon, eleştirel sosyal teoride ise yabancılaşma ile bağlantılı biçimde konumlandırılabileceği ileri sürülmektedir (Sik, 2025).

Bu yaklaşım, çalışma yaşamındaki kronik stresin kişinin yaptığı işle kurduğu anlamlı ilişkiyi değiştirebildiğini ve işe karşı mesafelenmenin psikolojik sonuçlarla birlikte ortaya çıkabileceğini açıklamaya yardımcı olur.

Şizofreni ve kendilik deneyimindeki değişiklikler

Yabancılaşma kavramının psikiyatride önemli bir kullanım alanı şizofreni spektrumunda kendilik deneyiminin incelenmesidir.

Fenomenolojik psikiyatri araştırmaları, şizofreni spektrumundaki bazı kişilerde kişinin kendi düşüncelerini, duygularını, bedenini ve eylemlerini kendisine ait olarak deneyimleme biçiminde değişiklikler bulunduğunu göstermektedir. Bu alan literatürde self-disorder, anomalous self-experience veya kendilik deneyiminde bozulma kavramlarıyla araştırılmaktadır.

De Vries ve arkadaşları (2013), şizofreni yaşayan kişilerde temel kendilik duygusundaki değişiklikleri fenomenolojik olarak incelemiş ve bazı hastaların düşüncelerini ve eylemlerini kendi deneyimlerinin doğal bir parçası olarak hissetme biçimlerinde belirgin değişiklikler yaşadığını bildirmiştir. Araştırmacılar bu deneyimlerin kişinin dünyasını yabancılaşmış, parçalanmış veya müdahaleci bir biçimde deneyimlemesine katkıda bulunabileceğini açıklamıştır.

Parnas ve Henriksen (2014), anormal kendilik deneyimlerini şizofreni spektrumunun fenomenolojik özellikleri arasında ayrıntılı biçimde ele almıştır.

Daha güncel çalışmalar da bu alanın önemini sürdürmektedir. Feyaerts ve Sass (2024), kendilik bozukluklarının şizofreni spektrumunda temel fenotipik özellikler arasında değerlendirildiğini ve kişinin kendisi ile dünyayı deneyimleme biçimindeki değişikliklerin hastalığın fenomenolojisini anlamada önemli olduğunu belirtmektedir.

2024 tarihli nörofenomenolojik bir sistematik derleme de kendilik bozukluğu ile ilgili araştırmaları incelemiş ve şizofreni spektrumunda benlik deneyiminin bozulmasının nörobilişsel ve nörofizyolojik karşılıklarını araştıran 21 çalışmayı değerlendirmiştir (Lysaker ve ark., 2023).

Burada “yabancılaşma” daha çok kişinin kendilik duygusu, düşüncelerinin sahipliği, eylemlerinin faili olma hissi ve dünyayla ilişkisi üzerinden anlaşılmaktadır.

Bu fenomenolojik kullanım, gündelik dildeki “insanlardan uzaklaşma” anlamından daha özgül bir psikopatolojik çerçeve oluşturur.

Depersonalizasyon ve derealizasyon ile ilişkisi

Kişinin kendisine veya çevresine yabancılaşmış hissetmesi bazı durumlarda depersonalizasyon veya derealizasyon deneyimleriyle birlikte görülebilir.

Depersonalizasyon, kişinin kendisine, bedenine, duygularına veya zihinsel süreçlerine karşı dışarıdan gözlemci gibi bir mesafe hissetmesiyle karakterizedir.

Derealizasyon ise kişinin çevresini gerçekdışı, uzak, yapay, sisli veya rüya benzeri algılaması şeklinde ortaya çıkar.

Bu belirtiler depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu kapsamında klinik önem kazanabilir. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 açıklamalarında bu bozukluk dissosiyatif bozukluklar arasında yer almaktadır.

Yabancılaşma ile depersonalizasyon arasındaki ilişki özellikle kişinin “kendime yabancı hissediyorum” şeklindeki ifadelerinin klinik değerlendirilmesinde önemlidir. Böyle bir ifade tek başına tanı koydurmaz; kişinin yaşadığı deneyimin niteliği, gerçeklik değerlendirmesi, süresi, tetikleyicileri ve eşlik eden diğer belirtiler birlikte değerlendirilir.

Bu ayrım klinik açıdan önemlidir çünkü sosyal yabancılaşma, kendilik deneyimindeki bozulma ve depersonalizasyon farklı psikopatolojik süreçlere işaret edebilir.

Psikiyatrik bakım ortamında yabancılaşma

Yabancılaşma, psikiyatrik hastalıkların belirtileri kadar psikiyatrik bakım deneyimi açısından da incelenmektedir.

Psikiyatri servislerinde kişi hastalık, tedavi, hastane kuralları, özerklik ve sosyal ilişkileriyle ilgili çeşitli deneyimler yaşayabilir. Özellikle kişinin karar verme kapasitesi, mahremiyeti, kontrol duygusu ve tedavi ekibiyle ilişkisi; hastanın kendisini çevresinden ne ölçüde bağlantılı veya uzak hissettiğini etkileyebilir.

2022 yılında yayımlanan Dechent ve arkadaşlarının çalışması, akut psikiyatride yabancılaşma kavramını anlam, özerklik, tedavi ilişkisi ve kurumsal yapı bağlamında incelemiştir. Çalışma, psikiyatri ortamında hastanın öznel anlam dünyası ile kurumsal tedavi yapısı arasındaki ilişkinin önemini vurgulamaktadır.

2026 tarihli Krämer ve Juckel incelemesi de sosyal yabancılaşmanın psikiyatri ve psikoterapi açısından yeniden değerlendirilmesini önermektedir. Araştırmacılar yabancılaşmayı bireysel psikopatoloji ile sosyal süreçlerin kesişiminde bulunan bir fenomen olarak ele almaktadır.

Bu yaklaşım, psikiyatrik tedavide yalnızca belirtilerin azaltılmasına değil, kişinin aidiyet, anlam, sosyal bağlantı ve öznel yaşam deneyiminin de dikkate alınmasına katkı sağlayabilir.

Yabancılaşmanın klinik belirtileri

Yabancılaşma tek bir belirtiyle ortaya çıkan homojen bir durum değildir. Kişinin yaşadığı yabancılaşmanın biçimine göre farklı deneyimler görülebilir.

Yabancılaşma alanı	Sık görülen deneyimler
Kendilikten yabancılaşma	Kendisine uzak hissetme, duygularıyla bağlantının azalması, kendilik deneyiminin değişmesi
Sosyal yabancılaşma	İnsanlarla bağ kurmakta güçlük, aidiyet duygusunda azalma, sosyal dünyadan uzak hissetme
İşe yabancılaşma	İşin anlamını kaybetmiş gibi hissetme, işe karşı zihinsel mesafe, sinizm
Varoluşsal yabancılaşma	Yaşamın anlamı ve amaçlarıyla bağlantının zayıflaması
Travma ile ilişkili yabancılaşma	Kendinden ve diğer insanlardan kopukluk, sosyal güven duygusunda azalma
Kendilik deneyiminde bozulma	Düşüncelerin, bedenin veya eylemlerin kişiye olağandışı biçimde yabancı gelmesi

Bu belirtilerin klinik anlamı kişinin genel ruhsal durumu, işlevselliği, sosyal çevresi ve eşlik eden psikiyatrik belirtilerle birlikte değerlendirilir.

Yabancılaşma hangi durumlarla ilişkili olabilir?

Bilimsel literatür yabancılaşmayı çeşitli psikolojik ve psikiyatrik bağlamlarda incelemektedir.

Durum	Yabancılaşmayla ilişkili boyut
Depresyon	Sosyal ve kişilerarası bağların zayıflaması, yalnızlık, anlam kaybı
Travma sonrası stres	Kendinden ve diğerlerinden kopukluk, yabancılaşma değerlendirmeleri
Şizofreni spektrumu	Kendilik deneyiminde bozulma, düşünce ve eylemlerin sahipliğiyle ilgili değişiklikler
Tükenmişlik	İşe yönelik zihinsel uzaklaşma ve sinizm
Sosyal damgalanma	Topluma ait olma duygusunda azalma, dışlanmışlık ve yabancılaşma
Yalnızlık ve sosyal izolasyon	Sosyal bağlantıların azalması ve aidiyet duygusunun zayıflaması
Depersonalizasyon/derealizasyon	Kendine veya çevreye karşı yabancılık ve uzaklık deneyimi

Bu tablo, yabancılaşmanın farklı klinik ve sosyal süreçlerde farklı anlamlar taşıyabildiğini göstermektedir.

Yabancılaşma nasıl değerlendirilir?

Yabancılaşmanın klinik değerlendirmesinde kişinin kullandığı ifadeler ayrıntılı biçimde ele alınır.

Örneğin “kendime yabancı hissediyorum” ifadesinin altında:

• depresif duygudurum,
• sosyal izolasyon,
• travma sonrası kopukluk,
• depersonalizasyon,
• yaşam anlamında azalma,
• iş kaynaklı tükenmişlik,
• kendilik deneyiminde değişiklik

gibi farklı süreçler bulunabilir.

Bu nedenle değerlendirme sırasında şu sorular önem taşır:

• Yabancılaşma kişinin kendisine mi, insanlara mı, işine mi, topluma mı yoksa yaşamın anlamına mı yöneliktir?
• Bu his ne zaman başlamıştır?
• Sürekli mi, dönemsel mi ortaya çıkmaktadır?
• Depresyon, kaygı, travma belirtileri, psikotik belirtiler veya dissosiyatif yaşantılar eşlik ediyor mu?
• Kişinin iş, eğitim, aile ve sosyal yaşamındaki işlevselliği etkileniyor mu?

Bu değerlendirme, yabancılaşma deneyiminin altında yatan psikolojik veya psikiyatrik sürecin daha doğru anlaşılmasını sağlar.

Psikoterapide yabancılaşmanın ele alınması

Yabancılaşma psikoterapide kişinin kendisiyle, diğer insanlarla ve yaşamındaki anlam kaynaklarıyla yeniden bağlantı kurma süreci üzerinden ele alınabilir.

Psikoterapötik yaklaşım kişinin yaşadığı yabancılaşmanın kaynağına göre şekillenir. Depresyonda davranışsal geri çekilme, olumsuz düşünce kalıpları ve sosyal bağlantıların azalması üzerinde çalışılabilir. Travma sonrası süreçlerde güven, sosyal bağlantı ve travmayla ilişkili anlamlandırmalar ele alınabilir. İş yaşamındaki yabancılaşmada çalışma koşulları, sınırlar, iş yükü, kontrol duygusu ve mesleki anlam değerlendirilebilir.

Psikoterapinin hedefi bu nedenle tek başına “yabancılaşma hissini ortadan kaldırmak” şeklinde tanımlanmaz. Daha geniş anlamda kişinin işlevselliğini, öznel anlam duygusunu, sosyal bağlarını ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi güçlendiren psikoterapötik süreçler önem taşır.

Yabancılaşma ne zaman klinik açıdan önemlidir?

Yabancılaşma deneyimi kısa süreli ve bağlama bağlı olarak ortaya çıkabilir. Örneğin yoğun stres, büyük yaşam değişiklikleri, iş sorunları, sosyal dışlanma veya travmatik deneyimler sonrasında kişi geçici olarak kendisinden veya çevresinden uzaklaşmış hissedebilir.

Klinik değerlendirme özellikle yabancılaşma hissinin:

• uzun süre devam etmesi,
• giderek şiddetlenmesi,
• günlük işlevselliği bozması,
• sosyal ilişkileri belirgin biçimde etkilemesi,
• depresif belirtilerle birlikte görülmesi,
• yoğun kaygı veya panik belirtileriyle eşleşmesi,
• depersonalizasyon veya derealizasyon yaşantılarıyla birlikte ortaya çıkması,
• psikotik belirtilerle beraber görülmesi

durumlarında önem kazanır.

Kişinin kendisine zarar verme düşünceleri, ağır gerçeklik değerlendirmesi bozukluğu veya ciddi işlev kaybı gibi belirtiler eşlik ettiğinde psikiyatrik değerlendirme geciktirilmemelidir.

Alyenasyon (yabancılaşma), kişinin kendisiyle, diğer insanlarla, yaptığı işle veya içinde yaşadığı sosyal dünyayla kurduğu anlamlı bağın zayıflaması şeklinde ortaya çıkabilen çok boyutlu bir psikolojik ve sosyal deneyimdir.

Psikiyatri literatürü yabancılaşmayı özellikle depresyon, travma sonrası psikolojik sorunlar, sosyal damgalanma, şizofreni spektrumundaki kendilik deneyimi bozuklukları ve işle ilişkili tükenmişlik bağlamlarında incelemektedir.

Depresyonda yabancılaşma daha çok kişilerarası bağların, aidiyetin ve ortak sosyal dünya deneyiminin zayıflaması şeklinde görülebilir. Travma sonrasında kişinin kendisinden ve diğerlerinden kopukluk hissetmesi önemli bir psikolojik süreç olabilir. Şizofreni spektrumunda ise yabancılaşma kavramı daha özgül biçimde kendilik deneyimindeki değişiklikler, düşünce ve eylemlerin sahipliği ve kişi ile dünya arasındaki temel ilişkinin değişmesi üzerinden araştırılmaktadır.

Tükenmişlikte işe yönelik zihinsel uzaklaşma ve sinizm, yabancılaşma kavramıyla önemli bir kesişim alanı oluşturur. Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 yaklaşımında burnout, kronik işyeri stresine bağlı bir mesleki olgu olarak tanımlanmaktadır (World Health Organization, 2019).

Klinik açıdan en önemli noktalardan biri, “kendime yabancı hissediyorum” veya “çevrem bana yabancı geliyor” gibi ifadelerin altında yatan deneyimin doğru tanımlanmasıdır. Bu tür ifadeler sosyal yabancılaşmayı, depresif kopukluğu, travma ile ilişkili yabancılaşmayı, depersonalizasyonu, derealizasyonu veya şizofreni spektrumundaki kendilik deneyimi değişikliklerini farklı şekillerde yansıtabilir.

Bu nedenle alyenasyon, psikiyatride kişinin öznel deneyimini ve sosyal dünyayla ilişkisini anlamaya yardımcı olan önemli bir kavramdır. Klinik değerlendirme ise yabancılaşma deneyiminin kendisinden çok, bu deneyimin hangi bağlamda ortaya çıktığı, hangi belirtilerle birlikte bulunduğu ve kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediği üzerinden yürütülür.

Kaynaklar:

1. Krämer M, Juckel G. Alienation in Psychiatry and Psychotherapy: A Relevant Concept? Psychiatrische Praxis. 2026;53(3):154-160. doi:10.1055/a-2800-2184.
2. Paskaleva-Yankova A. Interpersonal and Intersubjective Alienation in Social Stigmatization and Depression. Psychopathology. 2022;55(3-4):201-210. doi:10.1159/000519253.
3. Lau JTF, et al. Sense of Alienation and Its Associations With Depressive Symptoms and Poor Sleep Quality in Older Adults Who Experienced the Lockdown in Wuhan, China, During the COVID-19 Pandemic. Front Psychiatry. 2022. [PubMed: PMID 35130783].
4. McIlveen R, Mitchell R, Curran D, Dyer K, Corry M, DePrince A, Dorahy M, Hanna D. Exploring the relationship between alienation appraisals, trauma, posttraumatic stress, and depression. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy. 2022;14(6):998-1006. doi:10.1037/tra0000523.
5. Erzen E, Çikrikci Ö. The effect of loneliness on depression: A meta-analysis. International Journal of Social Psychiatry. 2018;64(5):427-435. doi:10.1177/0020764018776349.
6. Mund M, Freuding MM, Möbius K, Horn N, Neyer FJ. The stability and change of loneliness across the life span: A meta-analysis. Personality and Social Psychology Review. 2020;24(1):24-52. doi:10.1177/1088868319850738.
7. Dechent F, Moeller J, Huber CG. Meaning analysis and alienation: A method of immanent critique in acute psychiatry. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2022;19(23):16194. doi:10.3390/ijerph192316194.
8. Sik D. Between Depression and Alienation: Burnout as a Translator Category for Critical Theories. Culture, Medicine, and Psychiatry. 2025;49(4):1087-1105. doi:10.1007/s11013-025-09929-0.
9. World Health Organization. Burn-out an occupational phenomenon. ICD-11. World Health Organization; 2019.
10. de Vries R, Heering HD, Postmes L, Goedhart S, Sno HN, de Haan L. Self-disturbance in schizophrenia: A phenomenological approach to better understand our patients. Primary Care Companion for CNS Disorders. 2013;15(1).12m01382. doi:10.4088/PCC.12m01382.
11. Parnas J, Henriksen MG. Disordered self in the schizophrenia spectrum: A clinical and research perspective. Harvard Review of Psychiatry. 2014;22(5):251-265. doi:10.1097/HRP.0000000000000040.
12. Mishara AL, Lysaker PH, Schwartz MA. Self-disturbances in schizophrenia: History, phenomenology, and relevant findings from research on metacognition. Schizophrenia Bulletin. 2014;40(1):5-12. doi:10.1093/schbul/sbt169.
13. Feyaerts J, Sass LA. Self-Disorder in Schizophrenia: A Revised View (1. Comprehensive Review—Dualities of Self- and World-Experience). Schizophrenia Bulletin. 2024;50(2):460-471. doi:10.1093/schbul/sbad169.
14. Sass LA, Feyaerts J. Self-Disorder in Schizophrenia: A Revised View (2. Theoretical Revision—Hyperreflexivity). Schizophrenia Bulletin. 2024;50(2):472-483. doi:10.1093/schbul/sbad170.
15. Lysaker PH, et al. Towards a Neurophenomenological Understanding of Self-Disorder in Schizophrenia Spectrum Disorders: A Systematic Review and Synthesis of Anatomical, Physiological, and Neurocognitive Findings. Schizophrenia Research. 2023. [PubMed: PMID 37371325].
16. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition (DSM-5). Washington, DC: American Psychiatric Association; 2013.
17. American Psychiatric Association. What Are Dissociative Disorders? American Psychiatric Association.