Avasküler Nedir? Avasküler Doku Ne Demektir? Avasküler Nekrozun Nedenleri, Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Avasküler Ne Demektir?

Avasküler, tıp ve anatomide bir dokunun veya anatomik yapının kan damarı içermemesi anlamına gelen bir terimdir. Kelime, olumsuzluk bildiren “a-” ön eki ile damarlarla ilişkili anlam taşıyan “vasküler” sözcüğünün birleşmesinden oluşur. Vasküler teriminin kökeni, Latince vasculum (küçük damar) sözcüğüne dayanır.

Bu nedenle avasküler, kelime anlamıyla “damarsız” veya “kan damarlarından yoksun” şeklinde tanımlanır.

Avasküler bir dokuda doğrudan kan damarları bulunmaz. Bununla birlikte bu durum, dokunun beslenemediği veya canlılığını sürdüremediği anlamına gelmez. Bazı dokular, çevrelerindeki damarlı yapılardan veya vücut sıvılarından oksijen ve besin maddelerini difüzyon yoluyla alır. Böylece kan damarları içermemelerine rağmen normal işlevlerini sürdürebilirler.

Avaskülerlik, vücudun bazı bölgelerinde tamamen fizyolojik ve gerekli bir özelliktir. Örneğin gözün saydamlığını sağlayan kornea ve lens, normal koşullarda kan damarı içermez. Buna karşılık normalde damarlı olan bir dokunun kanlanmasının bozulması, hücre hasarına ve doku ölümüne yol açabilir. Kemik dokusunda bu durumun önemli örneklerinden biri osteonekroz, diğer adıyla avasküler nekrozdur.

Dolayısıyla avasküler terimi iki farklı bağlamda değerlendirilmelidir:

Fizyolojik avaskülerlik: Bir dokunun normal anatomik özelliği olarak kan damarı içermemesi.
Patolojik kanlanma bozukluğu: Normalde kanlanan bir dokunun kan akımının azalması veya kesilmesi sonucunda iskemi ve doku hasarı gelişmesi.

Bu iki durumun birbirinden ayrılması, özellikle ortopedi, göz hastalıkları, dermatoloji ve diş hekimliği açısından önemlidir.

1. Normal (Fizyolojik) Avasküler Dokular

İnsan vücudunda bazı dokular, normal anatomik yapıları gereği kan damarlarından yoksundur. Bu dokuların avasküler olması çoğunlukla özel işlevleriyle ilişkilidir. Örneğin korneanın saydamlığını koruması için damar içermemesi gerekirken, eklem kıkırdağının damar içermeyen yapısı onun mekanik özellikleri ve beslenme biçimiyle ilişkilidir.

Bu dokular, çevrelerindeki damarlı dokulardan veya vücut sıvılarından oksijen ve besin maddelerini difüzyon yoluyla alır. Ancak her dokunun beslenme kaynağı aynı değildir. Bu nedenle avasküler dokuların tamamının aynı mekanizmayla beslendiğini düşünmek doğru olmaz (Bora & Miller, 1987; Beebe, 2008).

Doku / Yapı	Avasküler olmasının nedeni	Beslenme kaynağı	Klinik önemi
Eklem kıkırdağı	Damar, sinir ve lenfatik yapı içermez; özel mekanik ve biyolojik özelliklere sahiptir.	Başlıca sinoviyal sıvıdan difüzyon ve sıvı hareketleri yoluyla	Kendiliğinden iyileşme kapasitesi oldukça sınırlıdır.
Kornea	Saydamlığın korunması için damar içermez.	Gözyaşı filmi, aköz hümör ve çevresel limbal dolaşım	Damarlaşma kornea saydamlığını bozabilir.
Lens (göz merceği)	Işığın geçirgenliğini ve saydamlığı korumak için damar içermez.	Aköz hümör ve vitreus sıvısından difüzyon	Beslenme ve metabolizma bozuklukları lens sağlığını etkileyebilir.
Epidermis	Derinin en dış tabakasıdır ve kendi içinde kan damarı bulunmaz.	Alttaki dermal kapillerlerden difüzyon	Derinin bariyer işlevinin temel bileşenidir.
Diş minesi	Olgun mine hücresizdir ve kan damarı içermez.	Diş gelişimi sırasında ameloblastlar; diş sürdükten sonra tükürük ve ağız ortamındaki iyonlar yüzeyin mineral dengesine katkı sağlar.	Oluştuktan sonra biyolojik olarak yeniden üretilemez.
Dentin	Dentin dokusunun kendisinde kan damarı bulunmaz.	Pulpadan dentin tübülleri ve dentin sıvısı aracılığıyla	Dentin hassasiyeti ve pulpa-dentin ilişkisi açısından önemlidir.

1.1. Kıkırdak Dokusu

Kıkırdak, destek ve hareket sisteminde bulunan, esnekliği ve basınca dayanıklılığıyla öne çıkan bir bağ dokusudur. Özellikle eklem yüzeylerini kaplayan eklem kıkırdağı, kemiklerin birbirine temas ettiği bölgelerde sürtünmeyi azaltır ve yüklerin eklem yüzeyine dağıtılmasına yardımcı olur.

Eklem kıkırdağı avasküler, aneural ve alenfatik bir dokudur. Başka bir ifadeyle kendi içinde kan damarı, sinir ve lenfatik damar ağı bulunmaz. Bu özellik, kıkırdağın beslenmesini ve hasar sonrasında iyileşmesini diğer bağ dokularından farklı hâle getirir.

Eklem kıkırdağındaki kondrosit adı verilen hücreler, ihtiyaç duydukları oksijen ve besin maddelerini büyük ölçüde sinoviyal sıvıdan difüzyon ve sıvı hareketleri yoluyla alır. Eklem hareketleri sırasında kıkırdağın sıkışıp gevşemesi, sıvı alışverişine katkıda bulunur. Eklem kıkırdağının metabolik gereksinimlerinin karşılanmasında sinoviyal sıvı önemli rol oynar (Bora & Miller, 1987).

Burada önemli bir anatomik ayrım vardır: Perikondrium, bazı kıkırdak türlerinin çevresinde bulunan ve beslenmeye katkı sağlayan damarlı bağ dokusu kılıfıdır. Ancak eklem kıkırdağında perikondrium bulunmaz. Bu nedenle bütün kıkırdakların beslenmesini “sinoviyal sıvı ve perikondrium” şeklinde genellemek doğru değildir.

Kıkırdak dokusunun kan damarlarından yoksun olması, yaralanma sonrasında iyileşme kapasitesini sınırlar. Özellikle eklem kıkırdağındaki derin hasarlar, çevredeki damarlı dokulardan yeterli hücresel destek alamadığı için kendiliğinden sınırlı ölçüde iyileşebilir.

Menisküs de bu konuda önemli bir örnektir. Diz eklemindeki menisküsler tamamen avasküler değildir. Menisküsün dış bölgesi kan damarları bakımından daha zenginken, iç bölgesi büyük ölçüde avaskülerdir. Bu nedenle menisküs yırtıklarının iyileşme olasılığı, yırtığın bulunduğu bölgenin kanlanmasına göre değişir (Mameri et al., 2022).

Genel olarak:

Kırmızı-kırmızı bölge: Menisküsün dış ve daha iyi kanlanan kısmıdır. İyileşme potansiyeli görece yüksektir.
Kırmızı-beyaz bölge: Geçiş bölgesidir; kanlanması değişken ve sınırlıdır. İyileşme potansiyeli, yırtığın özelliklerine göre farklılık gösterir.
Beyaz-beyaz bölge: Menisküsün iç ve büyük ölçüde avasküler kısmıdır. Kendiliğinden iyileşme kapasitesi düşüktür.

Bu bölgelerin sınırları her kişide aynı değildir. Menisküsün kanlanması yaşa ve anatomik özelliklere göre değişebilir. Dolayısıyla yalnızca yırtığın bulunduğu bölgeye bakılarak kesin bir iyileşme sonucu öngörülmemelidir (Mameri et al., 2022).

Menisküs yırtıklarının tedavisi planlanırken yırtığın tipi, büyüklüğü, yerleşimi, hastanın yaşı, aktivite düzeyi ve eklemde eşlik eden başka hasarların bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir.

1.2. Kornea

Kornea, gözün ön kısmında bulunan ve ışığın göze girişinde önemli rol oynayan saydam tabakadır. Görmenin sağlıklı biçimde gerçekleşebilmesi için korneanın saydamlığını koruması gerekir. Bu nedenle normal koşullarda korneanın kendi dokusu içinde kan damarı bulunmaz.

Kornea beslenmesini tek bir kaynaktan sağlamaz. Besin maddeleri ve oksijen farklı yollarla korneaya ulaşır:

Gözyaşı filmi: Göz açıkken atmosferden gelen oksijenin korneaya ulaşmasında önemli rol oynar.
Aköz hümör: Kornea endoteli üzerinden korneanın iç tabakalarına besin maddelerinin taşınmasına katkıda bulunur.
Limbal damarlar: Kornea ile skleranın birleştiği çevresel bölgede bulunan damarlar, korneanın periferik kısmının beslenmesine katkı sağlar.

Özellikle oksijenin korneaya ulaşmasında göz açıkken atmosferden gözyaşı filmi aracılığıyla gerçekleşen geçiş önemlidir. Aköz hümör ise korneanın beslenmesine katkı sağlasa da korneanın oksijen ihtiyacını tek başına karşılayan kaynak değildir (Beebe, 2008).

Kornea dokusunda normal dışı damar oluşumu, yani korneal neovaskülarizasyon, saydamlığın bozulmasına ve görme kalitesinin düşmesine neden olabilir. Bu nedenle korneanın avasküler yapısı, görme fonksiyonunun korunması açısından son derece önemlidir.

1.3. Lens (Göz Merceği)

Lens, gözün içinde bulunan ve ışığın retina üzerine odaklanmasını sağlayan saydam bir yapıdır. Normal bir lens kan damarı içermez. Bu avasküler yapı, ışığın lens içinden geçerken engellenmeden ilerleyebilmesine katkıda bulunur.

Lensin beslenmesi büyük ölçüde göz içindeki aköz hümör ve vitreus sıvısından difüzyon yoluyla gerçekleşir. Lens hücrelerinin metabolik faaliyetleri, çevresindeki sıvılarla madde alışverişine dayanır. Bu alışverişte iyonların ve küçük moleküllerin taşınması ile hücreler arası bağlantılar önem taşır (Donaldson et al., 2010).

Lensin damar içermemesi, onun metabolik açıdan etkin olmadığı anlamına gelmez. Lens hücreleri yaşam boyunca metabolik işlevlerini sürdürür. Ancak bu dokunun özel yapısı nedeniyle beslenmesi, damarlı dokulardan farklı bir mekanizmayla gerçekleşir.

1.4. Epidermis

Epidermis, derinin en dış tabakasını oluşturan ve vücudu dış ortamdan koruyan epitel dokudur. Epidermisin kendi içinde kan damarı bulunmaz. Beslenmesi, hemen altındaki dermis tabakasında bulunan kılcal damarlardan difüzyon yoluyla sağlanır.

Epidermis; mikroorganizmalara, kimyasal maddelere, fiziksel etkenlere ve aşırı su kaybına karşı koruyucu bariyer oluşturur. Bu nedenle avasküler yapısı, epidermisin temel anatomik özelliklerinden biridir.

1.5. Diş Minesi ve Dentin

Diş minesi, dişin ağız ortamına bakan en dış ve en sert tabakasıdır. Olgun diş minesi hücre içermez ve kan damarlarından yoksundur. Diş gelişimi sırasında ameloblast adı verilen hücreler tarafından oluşturulur. Diş sürdükten sonra ameloblastlar ortadan kalktığı için mine, kaybedilen dokuyu biyolojik olarak yeniden oluşturamaz.

Dentin de kendi içinde kan damarı bulundurmayan bir dokudur. Ancak dentin, mineyle aynı yapıda değildir. İçerisinde dentin tübülleri bulunur ve bu tübüller aracılığıyla pulpa dokusuyla yakın ilişki kurar. Dentin beslenmesi ve sıvı alışverişi, büyük ölçüde pulpa-dentin kompleksi üzerinden gerçekleşir.

Dişin pulpası ise damar ve sinir bakımından zengin, canlı bir bağ dokusudur. Bu nedenle mine ve dentinin avasküler olması, dişin bütününün damarsız olduğu anlamına gelmez.

2. Patolojik Avaskülerleşme ve Kanlanma Bozukluğu

Avaskülerlik her zaman normal bir anatomik özellik değildir. Normalde kan damarlarıyla beslenen bir dokunun kan akımının azalması veya kesilmesi, hücrelerin oksijen ve besin maddelerine yeterince ulaşamamasına neden olabilir.

Bu durumda öncelikle iskemi gelişir. İskemi, bir dokunun ihtiyacını karşılayacak düzeyde kanlanamaması anlamına gelir. Kanlanma bozukluğu yeterince uzun sürerse hücrelerde geri dönüşümsüz hasar ve doku ölümü meydana gelebilir. Bu doku ölümüne nekroz adı verilir.

Kemik dokusunda kan dolaşımının bozulması sonucunda gelişen nekroz, osteonekroz olarak adlandırılır. Osteonekroz için geleneksel olarak avasküler nekroz (AVN) veya aseptik nekroz terimleri de kullanılır.

Bununla birlikte, “avasküler nekroz” ifadesi hastalığın mekanizmasını tam olarak açıklamayabilir. Çünkü kemik dokusundaki sorun her zaman damarların tamamen ortadan kalkması değildir; kan akımındaki azalma, damar içi tıkanıklık veya mikrodolaşım bozukluğu da kemik hücrelerinin ölümüne neden olabilir. Bu nedenle güncel tıbbi kullanımda osteonekroz terimi daha açıklayıcı kabul edilmektedir (Zhao et al., 2020).

2.1. Avasküler Nekroz (Osteonekroz / Kemik Dokusu Nekrozu) Nedir?

Osteonekroz, kemiğin belirli bir bölgesinde kanlanmanın bozulması sonucunda kemik hücrelerinin ve kemik iliği hücrelerinin canlılığını kaybetmesiyle ortaya çıkan bir hastalıktır.

Hastalık özellikle eklem yüzeyine yakın kemik bölgelerinde geliştiğinde, kemiğin mekanik dayanıklılığını bozarak eklem yüzeyinin çökmesine neden olabilir. Bu durum ilerleyen süreçte eklem kıkırdağının yapısını ve eklem fonksiyonunu da olumsuz etkiler.

Osteonekroz en sık incelenen ve klinik açıdan en önemli yerleşimlerinden biri femur başıdır. Femur başı, kalça eklemini oluşturan uyluk kemiğinin üst ucudur. Ancak hastalık yalnızca kalça eklemiyle sınırlı değildir. Diz, omuz, ayak bileği ve el bileği gibi bölgelerde de görülebilir.

Osteonekroz iki ana grupta incelenebilir:

Travmatik osteonekroz: Kırık veya çıkık gibi yaralanmalar sonucunda kemiğin kan dolaşımını sağlayan damarların hasar görmesiyle gelişir.

Travma dışı (nontravmatik) osteonekroz: Kortikosteroid kullanımı, aşırı alkol tüketimi, bazı sistemik hastalıklar ve kan dolaşımını etkileyen diğer durumlarla ilişkili olarak ortaya çıkabilir.

Osteonekrozun gelişme mekanizması, hastalığın nedeni ve etkilenen kemik bölgesine göre değişiklik gösterebilir. Bazı hastalarda tek bir risk faktörü belirlenebilirken, bazı hastalarda birden fazla etken birlikte rol oynar (Zhao et al., 2020; Cheng et al., 2026).

2.2. Avasküler Nekroz En Sık Hangi Bölgelerde Görülür?

Osteonekroz, kanlanma özellikleri ve mekanik yüklenme nedeniyle bazı kemik bölgelerinde daha sık ortaya çıkar.

Kemik / Bölge	Klinik özellik ve önemi
Femur başı	Osteonekrozun en önemli ve sık incelenen yerleşimidir. Kalça eklemi hareketlerini ve yük taşıma kapasitesini etkileyebilir.
Diz eklemi	Femur kondilleri ve tibia platosu çevresinde görülebilir. Ancak dizdeki bazı subkondral lezyonlar, osteonekrozdan farklı olarak subkondral yetmezlik kırığı kapsamında değerlendirilir.
Humerus başı	Omuz ekleminde ağrı, hareket kısıtlılığı ve ileri evrede eklem yüzeyinde çökme oluşturabilir.
Talus	Ayak bileği ekleminin önemli kemiklerinden biridir. Özellikle talus boyun kırıkları sonrasında kanlanma bozukluğu ve osteonekroz gelişebilir.
Skafoid	El bileğinde bulunan skafoid kemiğin özellikle proksimal kutbu, kanlanma özellikleri nedeniyle osteonekroz açısından risk taşıyabilir.

Önemli ayrım: Diz bölgesinde kullanılan “spontan osteonekroz” terimi tarihsel olarak yaygın olsa da günümüzde bu olguların önemli bir bölümünün subkondral yetmezlik kırığıyla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle dizdeki her kemik iliği ödemi veya subkondral lezyon doğrudan klasik avasküler nekroz olarak değerlendirilmemelidir.

2.3. Avasküler Nekrozun Başlıca Nedenleri

Osteonekrozun nedenleri travmatik ve travma dışı faktörler şeklinde sınıflandırılır. Bu faktörler, kemiğin kanlanmasını bozarak hücrelerin oksijen ve besin ihtiyacının karşılanmasını engelleyebilir.

A. Travmatik Nedenler

Travma, özellikle femur başı gibi belirli damar yapılarıyla beslenen bölgelerde osteonekrozun önemli nedenlerinden biridir.

Başlıca travmatik nedenler şunlardır:

Femur boynu kırıkları
Kalça çıkıkları
Femur başı kırıkları
Kan damarlarının yaralanmasına neden olan ciddi eklem travmaları
Talus ve skafoid gibi kemiklerin kanlanmasını etkileyebilen kırıklar

Özellikle femur boynu kırıklarında, femur başını besleyen damarların hasar görmesi kemik dokusunun kanlanmasını bozabilir. Hasarın derecesine ve dolaşımın yeniden sağlanıp sağlanamamasına bağlı olarak osteonekroz gelişebilir.

B. Kortikosteroid Kullanımı

Kortikosteroidler, bağışıklık sistemi ve inflamasyon üzerinde güçlü etkileri olan ilaçlardır. Bazı otoimmün hastalıkların, organ nakli sonrasındaki durumların ve ciddi inflamatuvar hastalıkların tedavisinde kullanılırlar.

Sistemik kortikosteroid kullanımı, özellikle yüksek doz ve uzun süreli maruziyet söz konusu olduğunda osteonekroz için önemli bir risk faktörüdür (Zhao et al., 2020).

Kortikosteroidlerin osteonekroza nasıl yol açtığı tam olarak açıklığa kavuşmamış olmakla birlikte, yağ metabolizmasındaki değişiklikler, kemik iliği içi basınç artışı, damar içi pıhtılaşma eğilimi ve kemik hücrelerinin metabolizmasındaki bozulmalar olası mekanizmalar arasında sayılmaktadır.

Risk, kullanılan ilacın türüne, toplam doza, kullanım süresine ve kişinin diğer risk faktörlerine bağlı olarak değişebilir. Bu nedenle kortikosteroid kullanan herkesin osteonekroz geliştireceği düşünülmemelidir.

Önemli: Hekim tarafından reçete edilmiş kortikosteroid ilaçlar, osteonekroz korkusuyla aniden kesilmemelidir. Doz değişikliği veya tedavinin sonlandırılması mutlaka hekim kontrolünde yapılmalıdır.

C. Aşırı Alkol Tüketimi

Uzun süreli ve yüksek miktarda alkol tüketimi, özellikle femur başı osteonekrozu açısından bilinen risk faktörlerinden biridir (Zhao et al., 2020).

Alkolün kemik iliği yağ metabolizmasını, kemik hücrelerinin işlevini ve mikrodolaşımı olumsuz etkileyebileceği düşünülmektedir. Bu etkiler, kemiğin kanlanmasını bozarak osteonekroz gelişimine katkıda bulunabilir.

Alkol tüketimi ile osteonekroz arasındaki ilişki, tüketim miktarı ve süresi gibi değişkenlerden etkilenir.

D. Sistemik Hastalıklar

Bazı sistemik hastalıklar, kan hücrelerinin özelliklerini, damar dolaşımını veya kemik iliği metabolizmasını etkileyerek osteonekroz riskini artırabilir.

Öne çıkan hastalıklar şunlardır:

Orak hücreli hastalık: Şekil değiştirmiş alyuvarların küçük damarlarda dolaşımı zorlaştırması, kemik dokusunda iskemiye neden olabilir.
Sistemik lupus eritematozus (SLE): Hastalığın kendisi ve tedavisinde kullanılan kortikosteroidler osteonekroz riskiyle ilişkili olabilir.
Gaucher hastalığı: Kemik iliğinde hücresel birikim ve kemik dolaşımındaki değişiklikler osteonekroz gelişimine katkıda bulunabilir.
Antifosfolipid sendromu: Pıhtılaşma eğiliminin artması, kemik mikrodolaşımını olumsuz etkileyebilir.
Bazı hematolojik hastalıklar: Kan hücrelerinin yapısını veya damar içi dolaşımı etkileyen hastalıklar risk oluşturabilir.

Bu hastalıkların hepsinde osteonekroz gelişme mekanizması aynı değildir. Bazı durumlarda doğrudan damar tıkanıklığı veya mikrodolaşım bozukluğu ön plandayken, bazılarında hastalığın tedavisinde kullanılan ilaçlar da riske katkıda bulunabilir.

E. Dekompresyon Hastalığı (Vurgun)

Dekompresyon hastalığı, özellikle derin dalış sonrasında basıncın hızlı düşmesiyle kanda ve dokularda gaz kabarcıklarının oluşması sonucu ortaya çıkabilir.

Bu kabarcıklar damar dolaşımını bozarak kemik dokusunun kanlanmasını olumsuz etkileyebilir. Özellikle tekrarlayan veya ağır dekompresyon maruziyetleri, disbarik osteonekroz gelişimiyle ilişkilidir.

F. Radyoterapi ve Diğer Tedaviler

Radyoterapi, uygulandığı bölgedeki damar yapılarında ve kemik hücrelerinde hasara neden olabilir. Bu durum, özellikle yüksek doz radyasyona maruz kalan kemiklerde osteonekroz riskini artırabilir.

Kemoterapi ve bazı bağışıklık baskılayıcı tedaviler de osteonekrozla ilişkili olabilir. Ancak bu ilişki her ilaç için aynı güçte değildir. Bazı durumlarda riskin temel nedeni doğrudan ilaçtan ziyade eşlik eden kortikosteroid kullanımı, kanserin kendisi veya diğer klinik faktörler olabilir.

G. İdiyopatik Osteonekroz

Bazı hastalarda osteonekroza yol açabilecek belirgin bir travma, ilaç maruziyeti veya sistemik hastalık saptanamaz. Nedeni açıklanamayan bu durum idiyopatik osteonekroz olarak adlandırılır.

Bununla birlikte, nedenin belirlenememesi hastalığın mutlaka tek bir nedene bağlı olmadığı anlamına gelmez. Bazı hastalarda henüz tanımlanmamış genetik, metabolik veya damar kaynaklı faktörler rol oynayabilir.

2.4. Avasküler Nekroz Nasıl Gelişir?

Osteonekrozun temelinde, kemiğin belirli bir bölgesine yeterli kan akışının sağlanamaması bulunur. Kan dolaşımının bozulması, kemik hücrelerinin oksijen ve besin maddelerine ulaşmasını engeller. Süreç devam ederse kemik hücreleri canlılığını kaybeder ve kemik dokusunun normal yapısal dengesi bozulur.

Hastalığın gelişimi genel olarak şu aşamalarla açıklanabilir:

Kan dolaşımının bozulması: Travma, damar içi tıkanıklık, mikrodolaşım bozukluğu veya diğer risk faktörleri nedeniyle kemiğin kanlanması azalır.
Hücresel hasar ve nekroz: Oksijen ve besin desteğinin yetersiz kalması, osteositlerin ve kemik iliği hücrelerinin ölümüne yol açabilir.
Kemik dokusunun yeniden şekillenme sürecinin bozulması: Vücut ölü kemik dokusunu ortadan kaldırıp yeni kemik oluşturmak için onarım sürecini başlatır. Ancak bu süreç, özellikle yük taşıyan bölgelerde kemiğin mekanik dayanıklılığını geçici olarak azaltabilir.
Subkondral kemikte kırık gelişmesi: Eklem yüzeyinin hemen altında bulunan subkondral kemik, vücut ağırlığı ve hareket sırasında oluşan mekanik kuvvetleri taşır. Bu bölgede zayıflama meydana gelirse subkondral kırık gelişebilir.
Eklem yüzeyinde çökme: Kemik dokusu yükü taşıyamaz hâle geldiğinde eklem yüzeyi şeklini kaybedebilir ve çökme meydana gelebilir.
İkincil eklem hasarı: Eklem yüzeyindeki şekil bozukluğu, eklem kıkırdağının yük dağılımını bozar. İlerleyen dönemde ikincil osteoartrit, ağrı ve hareket kısıtlılığı gelişebilir.

Bu süreç her hastada aynı hızda ilerlemez. Lezyonun büyüklüğü, bulunduğu bölge, kemiğin yük taşıma özelliği ve altta yatan neden hastalığın seyrini etkiler (Zhao et al., 2020; Mont et al., 2020).

Ayrıca kemik iliği ödemi, osteonekrozun görüntüleme bulgularından biri olabilir; ancak her hastada zorunlu olarak görülen ilk aşama değildir. Hastalık erken dönemde herhangi bir belirti vermeden de ilerleyebilir.

2.5. Avasküler Nekrozun Belirtileri Nelerdir?

Osteonekrozun belirtileri, hastalığın bulunduğu kemik bölgesine ve evresine göre değişir. Özellikle erken dönemde hastalık belirti vermeyebilir. Bu nedenle risk faktörü bulunan kişilerde klinik şüphe ve uygun görüntüleme yöntemleri önemlidir.

Femur başı osteonekrozunda en sık görülen belirtiler şunlardır:

Kalça ve kasık ağrısı: Kalça ekleminin ön tarafında, kasık bölgesinde veya uylukta hissedilen ağrı en sık belirtilerdendir. Bazı hastalarda ağrı dize doğru yayılabilir.

Hareketle artan ağrı: Hastalığın erken veya orta dönemlerinde yürüme, merdiven çıkma, uzun süre ayakta kalma ve kalçaya yük bindiren hareketler ağrıyı artırabilir.

İstirahat ve gece ağrısı: Hastalık ilerledikçe ağrı yalnızca hareket sırasında değil, istirahat hâlinde ve gece de hissedilebilir.

Hareket kısıtlılığı: Kalça ekleminde özellikle iç rotasyon ve diğer hareketlerde kısıtlılık gelişebilir.

Topallama: Ağrı ve eklem fonksiyonundaki bozulma nedeniyle kişi yürürken etkilenen tarafa daha az yük verebilir.

Eklem fonksiyonunda azalma: İleri evrelerde günlük aktiviteler, yürüme ve merdiven çıkma belirgin biçimde zorlaşabilir.

Osteonekrozun erken evrede belirti vermemesi mümkündür. Bu nedenle özellikle femur boynu kırığı veya kalça çıkığı geçiren, uzun süre yüksek doz kortikosteroid kullanan ya da önemli risk faktörleri bulunan kişilerde ortaya çıkan kalça ağrısı değerlendirilmelidir (Cheng et al., 2026).

2.6. Avasküler Nekroz Nasıl Teşhis Edilir?

Osteonekroz tanısı, hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilerek konulur.

Tanı sürecinde amaç yalnızca kemik dokusunda osteonekroz bulunup bulunmadığını belirlemek değildir. Aynı zamanda lezyonun büyüklüğünü, yerleşimini, eklem yüzeyinin durumunu ve hastalığın hangi evrede olduğunu saptamak gerekir. Çünkü tedavi seçimi büyük ölçüde bu bulgulara bağlıdır.

A. Röntgen (Direkt Grafi)

Röntgen, kemik yapısının değerlendirilmesinde kullanılan temel görüntüleme yöntemlerinden biridir. Kalça osteonekrozunda genellikle pelvis ön-arka grafisi ve gerektiğinde ilgili kalçanın ek görüntüleri değerlendirilir.

Ancak hastalığın erken döneminde röntgen görüntüleri tamamen normal olabilir. Bu nedenle normal bir röntgen, klinik şüphe bulunan hastada osteonekrozu kesin olarak dışlamaz.

İleri evrelerde röntgende şu bulgular görülebilir:

Kemik yoğunluğunda değişiklikler
Skleroz alanları
Kistik değişiklikler
Subkondral kırık
Femur başında şekil bozukluğu ve çökme
İkincil eklem dejenerasyonu

Hilal belirtisi (crescent sign), eklem yüzeyinin hemen altında gelişen subkondral kırıkla ilişkili radyolojik bir bulgudur. Femur başının yapısal bütünlüğünün bozulmaya başladığını gösterir. Bununla birlikte bu bulgu, femur başının tamamen çöktüğü anlamına gelmez (Yoon et al., 2020).

B. Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR)

Manyetik rezonans görüntüleme, femur başı osteonekrozunun erken tanısında en önemli görüntüleme yöntemidir. Özellikle röntgen bulguları henüz ortaya çıkmamışken kemik iliğindeki değişiklikleri ve nekrotik alanın sınırlarını değerlendirmeye yardımcı olur.

MR incelemesinde görülebilen başlıca bulgular şunlardır:

T1 ağırlıklı görüntülerde nekrotik alanın çevresinde düşük sinyalli sınır çizgisi
T2 ağırlıklı görüntülerde çift çizgi belirtisi (double-line sign)
Kemik iliği ödemi
Eklem sıvısında artış
Nekrotik alanın büyüklüğünü ve yerleşimini gösteren sinyal değişiklikleri

MR’ın erken tanıdaki üstünlüğü, yalnızca kemik yüzeyinde oluşmuş yapısal bozuklukları değil, kemik iliği düzeyindeki değişiklikleri de gösterebilmesidir.

2026 yılında yayımlanan ARCO uluslararası klinik uygulama kılavuzunun dayandığı sistematik derlemede, MR’ın femur başı osteonekrozunun tanısında değerlendirilen görüntüleme yöntemleri arasında en yüksek tanısal performansı gösterdiği bildirilmiştir. İncelenen çalışmalarda MR için birleştirilmiş duyarlılık 0,91, özgüllük ise 0,96 olarak hesaplanmıştır. Bununla birlikte bu sonuçlar, kullanılan araştırmaların özellikleri ve kanıt kalitesi dikkate alınarak yorumlanmalıdır (Parikh et al., 2026).

C. Bilgisayarlı Tomografi (BT)

Bilgisayarlı tomografi, kemiğin yapısal özelliklerini ve özellikle subkondral kırıkları değerlendirmede yararlıdır.

BT incelemesi şu durumlarda tercih edilebilir:

Subkondral kırık şüphesi
Femur başında çökme olup olmadığının değerlendirilmesi
Kemik yapısındaki ayrıntılı değişikliklerin incelenmesi
Cerrahi planlama

BT, erken dönemde kemik iliği değişikliklerini saptamak için MR’ın yerine geçen bir yöntem değildir. Ancak kemik yüzeyindeki kırık ve çökme bulgularının değerlendirilmesinde önemli katkı sağlayabilir. Sistematik derlemede, subkondral kırıkların saptanmasında BT ve MR’ın düz röntgene göre daha başarılı olabildiği bildirilmiştir (Parikh et al., 2026).

2.7. Avasküler Nekrozun Evreleri

Osteonekrozun evrelendirilmesi, hastalığın şiddetini belirlemek ve uygun tedaviyi seçmek açısından önemlidir. Femur başı osteonekrozunda klinik uygulamada 2019 yılında revize edilen ARCO sınıflandırması yaygın olarak kullanılır.

Bu sınıflandırma, görüntüleme bulgularını ve femur başında yapısal bozulma olup olmadığını dikkate alır. Güncel 2019 ARCO sisteminde dört ana evre bulunur. Önceki sınıflandırmalarda yer alan Evre 0, revize edilmiş bu sistemde kullanılmamaktadır (Yoon et al., 2020).

ARCO evresi	Temel özellik
Evre I	Röntgen normal olabilir; osteonekroz MR veya kemik sintigrafisi ile saptanabilir.
Evre II	Röntgende skleroz, fokal osteoporoz veya kistik değişiklikler görülebilir. Ancak subkondral kırık veya femur başında düzleşme yoktur.
Evre III	Subkondral bölgede veya nekrotik alanda kırık gelişmiştir. Femur başındaki çökme miktarına göre IIIA ve IIIB olarak ayrılır.
Evre IV	Röntgende osteoartrit bulguları, eklem aralığında daralma, asetabular değişiklikler veya eklem yıkımı görülür.

Evre III’ün alt grupları:

Evre IIIA: Femur başındaki çökme 2 mm veya daha azdır.
Evre IIIB: Femur başındaki çökme 2 mm’den fazladır.

Bu ayrım, hastalığın yapısal ilerleme derecesini değerlendirmek açısından önemlidir (Yoon et al., 2020).

Evreleme neden önemlidir?

Çünkü eklem yüzeyinde çökme gelişmeden önce uygulanan eklem koruyucu tedaviler ile çökme ve ileri eklem dejenerasyonu geliştikten sonra uygulanan tedaviler birbirinden farklıdır.

Erken evrede amaç, mümkün olduğunca femur başının doğal yapısını korumaktır. İleri evrede ise ağrıyı azaltmak, hareket kabiliyetini artırmak ve eklem fonksiyonunu yeniden kazandırmak ön plana çıkar.

Bununla birlikte evreleme tek başına tedavi kararını belirlemez. Lezyonun büyüklüğü ve konumu, hastanın yaşı, belirtileri ve fonksiyonel durumu da değerlendirilmelidir.

2.8. Avasküler Nekrozda Ayırıcı Tanı

Kalça veya diz bölgesinde ağrıya neden olan her kemik iliği lezyonu osteonekroz değildir. Benzer belirtilere yol açabilen başka hastalıkların da değerlendirilmesi gerekir.

Başlıca ayırıcı tanılar şunlardır:

Subkondral yetmezlik kırığı: Özellikle dizde, kemiğin normal veya azalmış dayanıklılığı altında tekrarlayan yüklenmeye bağlı olarak gelişebilir.
Geçici kemik iliği ödemi sendromu: Kemik iliğinde ödem ve ağrı ile seyredebilir; osteonekrozla karıştırılabilir.
Osteoartrit: Eklem kıkırdağının ve eklem çevresindeki yapıların dejenerasyonu sonucu gelişir.
Stres kırığı: Tekrarlayan mekanik yüklenme sonucunda kemikte gelişen hasarla ilişkilidir.
Enfeksiyöz artrit: Eklem enfeksiyonu, ağrı ve hareket kısıtlılığı oluşturabilir; bazı durumlarda acil tedavi gerektirir.
İnflamatuvar eklem hastalıkları: Romatoid artrit gibi hastalıklar eklem ağrısı ve hareket kısıtlılığına neden olabilir.

Ayırıcı tanıda hastanın öyküsü, fizik muayenesi ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle dizde subkondral yetmezlik kırığı ile osteonekrozun birbirinden ayrılması, uygun tedavi planının oluşturulması açısından önemlidir (Zhao et al., 2020; Mont et al., 2020).

3. Avasküler Nekrozun Tedavisi

Osteonekroz tedavisi; hastalığın evresine, nekrotik alanın büyüklüğüne, etkilenen kemik bölgesine, hastanın yaşına, genel sağlık durumuna ve günlük yaşam gereksinimlerine göre planlanır.

Tedavinin temel hedefleri şunlardır:

Ağrıyı azaltmak
Eklem fonksiyonunu korumak
Kemik dokusundaki yapısal bozulmayı mümkün olduğunca önlemek
Uygun hastalarda eklem protezi gereksinimini geciktirmek
İleri evrede hareket kabiliyetini ve yaşam kalitesini artırmak

Özellikle femur başı osteonekrozunda tedavi kararının verilmesinde en önemli noktalardan biri, femur başında subkondral kırık veya çökme gelişip gelişmediğidir.

3.1. Erken Evre Tedavi Yöntemleri

Erken evrede femur başının yapısal bütünlüğü henüz korunmuş olabilir. Bu aşamada uygun hastalarda eklemi korumaya yönelik tedaviler değerlendirilebilir.

A. Aktivite Düzenlemesi ve Yükün Azaltılması

Kalça eklemine binen mekanik yükün azaltılması, bazı hastalarda ağrının kontrolüne yardımcı olabilir.

Bu amaçla:

Uzun süre ayakta kalmaktan kaçınılması
Ağrıyı artıran aktivitelerin sınırlandırılması
Gerekli durumlarda baston veya koltuk değneği kullanılması
Hekim ve fizyoterapist önerisiyle uygun egzersizlerin yapılması

gündeme gelebilir.

Ancak yük azaltmanın osteonekrozu tek başına iyileştirdiği veya femur başının çökmesini kesin olarak önlediği gösterilmiş değildir. Bu nedenle yalnızca istirahat veya yük kısıtlamasına güvenilmemeli, hastalığın evresine uygun tedavi planlanmalıdır (Parikh et al., 2026).

B. İlaç Tedavisi

Osteonekrozda ağrı kontrolü için uygun hastalarda ağrı kesici ve antiinflamatuvar ilaçlar kullanılabilir. Ancak bu ilaçlar genellikle belirtileri kontrol etmeye yöneliktir; nekrotik kemik dokusunu doğrudan ortadan kaldırmaz veya hastalığı kesin olarak iyileştirmez.

Bisfosfonatlar, antikoagülanlar, vazodilatörler ve bazı diğer ilaçlar osteonekroz tedavisinde araştırılmıştır. Bununla birlikte bu ilaçların rutin olarak bütün hastalara verilmesini destekleyen yeterli ve tutarlı kanıt bulunmamaktadır. İlaçların etkinliği, hastalığın nedeni ve evresi gibi faktörlere göre değişebilir (Zhao et al., 2020; Cheng et al., 2026).

İlaç seçimi, altta yatan neden ve hastanın genel sağlık durumu dikkate alınarak hekim tarafından yapılmalıdır.

C. Kor Dekompresyon (Core Decompression)

Kor dekompresyon, özellikle femur başı osteonekrozunun erken ve çökme gelişmemiş evrelerinde değerlendirilen eklem koruyucu cerrahi yöntemlerden biridir.

Bu işlemde femur başının nekrotik bölgesine özel cerrahi tekniklerle bir veya daha fazla kanal açılır. Amaç, kemik içindeki basınç koşullarını değiştirmek, kemik iliği dolaşımını desteklemek ve onarım sürecine katkıda bulunmaktır.

Kor dekompresyonun temel hedefleri:

Kemik içi basınç koşullarını değiştirmek
Kemik iliği dolaşımını desteklemek
Yeni damar oluşumu ve kemik onarımına uygun ortam oluşturmak
Uygun hastalarda femur başı çökmesini geciktirmek

Kor dekompresyonun başarısı; lezyonun büyüklüğüne, yerleşimine, hastalığın evresine ve kullanılan cerrahi tekniğe bağlıdır. İleri evrede, femur başı belirgin biçimde çökmüşse bu yöntemin başarısı sınırlı olabilir.

2026 yılında yayımlanan sistematik derlemede, kor dekompresyon ve diğer eklem koruyucu tedaviler değerlendirilmiş; ancak çalışmaların önemli bölümünde kanıt kalitesinin düşük veya çok düşük olduğu bildirilmiştir. Bu nedenle kor dekompresyonun her hastada aynı sonucu vereceği söylenemez (Parikh et al., 2026).

D. Kemik İliği Konsantresi ve Hücresel Uygulamalar

Bazı hastalarda kor dekompresyon işlemine kemik iliği aspirat konsantresi veya hücresel uygulamalar eklenebilir.

Bu yaklaşımın amacı, kemik onarımını destekleyebilecek hücresel bileşenlerin ve biyolojik faktörlerin tedavi bölgesine ulaştırılmasıdır.

Bununla birlikte bu uygulamalar, bütün hastalarda etkinliği kesin olarak kanıtlanmış standart tedaviler olarak değerlendirilmemelidir. 2026 tarihli sistematik derlemede, kor dekompresyona kemik iliği konsantresi eklenmesinin çökme oranlarını azaltabileceğine ilişkin bulgular bildirilmiş; ancak bu sonuçların kanıt kalitesinin çok düşük olduğu vurgulanmıştır (Parikh et al., 2026).

Bu nedenle hücresel tedaviler, hastanın klinik özellikleri ve mevcut bilimsel kanıtlar dikkate alınarak uzman hekim tarafından değerlendirilmelidir. “Kök hücre tedavisi” ifadesi, tek başına kesin iyileşme sağlayan bir yöntem olarak sunulmamalıdır.

3.2. İleri Evre Tedavi Yöntemleri

Femur başında subkondral kırık ve çökme geliştiğinde tedavi yaklaşımı değişir. Bu aşamada yalnızca kanlanmayı desteklemek yeterli olmayabilir. Çünkü kemiğin eklem yüzeyini taşıyan yapısal bütünlüğü bozulmuştur.

Uygun hastalarda eklem koruyucu cerrahi yöntemler hâlâ değerlendirilebilir. Ancak belirgin çökme ve ikincil osteoartrit gelişmişse protez cerrahisi daha etkili bir seçenek olabilir.

A. Kemik Grefti ve Vaskülarize Kemik Grefti

Kemik grefti uygulamalarında, hasarlı bölgenin yapısal desteğini artırmak ve kemik onarımını desteklemek amacıyla kemik dokusu kullanılır.

Vaskülarize kemik greftlerinde ise greftin kendi damar bağlantısının korunması veya yeniden sağlanması hedeflenir. Bu yöntemler, uygun seçilmiş hastalarda femur başını korumaya yönelik cerrahi seçenekler arasında yer alır.

Ancak başarı; hastalığın evresine, lezyonun büyüklüğüne, cerrahi tekniğe ve hastanın özelliklerine bağlıdır. Vaskülarize ve vaskülarize olmayan kemik greftlerinin karşılaştırıldığı çalışmalarda olumlu sonuçlar bildirilmiş olsa da mevcut kanıtların kesinliği sınırlıdır (Parikh et al., 2026).

B. Osteotomi

Osteotomi, kemiğin cerrahi olarak kesilip yeniden konumlandırılması işlemidir. Femur başındaki nekrotik bölgeyi yük taşıyan alanın dışına çıkarmak ve sağlam kemik dokusunun eklem yükünü daha fazla taşımasını sağlamak amacıyla seçilmiş hastalarda uygulanabilir.

Bu işlem, her osteonekroz hastası için uygun değildir. Hastanın yaşı, kemik yapısı, lezyonun konumu ve eklem yüzeyinin durumu değerlendirilerek karar verilmelidir.

C. Kalça Protezi (Total Kalça Artroplastisi)

Femur başında ileri derecede çökme ve ikincil eklem hasarı gelişmişse total kalça artroplastisi, yani kalça protezi ameliyatı gündeme gelebilir.

Bu ameliyatta hasarlı eklem yüzeyleri çıkarılarak yapay eklem bileşenleri yerleştirilir. Amaç ağrıyı azaltmak, hareket kabiliyetini artırmak ve günlük yaşam fonksiyonlarını iyileştirmektir.

Kalça protezi özellikle ileri evre osteonekrozda etkili bir tedavi seçeneğidir. Ancak hastanın yaşı, aktivite düzeyi, kemik kalitesi ve eşlik eden hastalıkları cerrahi planlamada dikkate alınır.

Genç hastalarda protezin uzun dönem dayanıklılığı ve ileride revizyon ameliyatı gereksinimi de değerlendirilmelidir.

3.3. Tedavi Seçiminde Evrenin Önemi

Osteonekroz tedavisinde tek bir yöntem bütün hastalar için uygun değildir. Tedavi kararı, hastalığın evresine ve hastanın klinik özelliklerine göre bireyselleştirilmelidir.

Hastalığın durumu	Değerlendirilebilecek yaklaşımlar
Erken evre, çökme yok	Aktivite düzenlemesi, ağrı kontrolü, yakın takip ve uygun hastalarda kor dekompresyon
Erken-orta evre, lezyon özellikleri uygun	Kor dekompresyon ve seçilmiş hastalarda kemik iliği konsantresi gibi ek uygulamalar
Subkondral kırık veya sınırlı çökme	Lezyonun büyüklüğüne ve konumuna göre seçilmiş eklem koruyucu cerrahiler veya artroplasti değerlendirmesi
İleri çökme ve ikincil osteoartrit	Genellikle total kalça artroplastisi

2026 ARCO uluslararası klinik uygulama kılavuzu, tanı ve tedavide doğru evrelemenin ve ağrının gerçekten osteonekrozdan kaynaklanıp kaynaklanmadığının belirlenmesinin önemini vurgulamaktadır. Kılavuzun dayandığı sistematik derleme ise bazı cerrahi yaklaşımlar için olumlu sonuçlar bildirmekle birlikte mevcut kanıtların sınırlı olduğunu belirtmektedir (Cheng et al., 2026; Parikh et al., 2026).

4. Avasküler Nekrozun Seyri ve Prognozu

Osteonekrozun seyri her hastada aynı değildir. Bazı hastalarda lezyon uzun süre ilerlemeden kalabilirken, bazı hastalarda kemik yapısındaki bozulma daha hızlı gelişebilir.

Hastalığın seyrini etkileyen başlıca faktörler şunlardır:

Nekrotik alanın büyüklüğü
Lezyonun eklem yüzeyindeki konumu
Femur başının yük taşıyan bölümünün etkilenme derecesi
Hastalığın tanı anındaki evresi
Altta yatan neden
Hastanın yaşı ve genel sağlık durumu
Her iki kalçanın etkilenip etkilenmediği

Özellikle femur başının yük taşıyan üst-dış bölümünü etkileyen geniş lezyonlarda çökme riski daha yüksek olabilir. Lezyonun büyüklüğü ve yerleşimi, hastalığın ilerleme olasılığını değerlendirmede önemli faktörlerdir (Mont et al., 2020).

Erken tanı, hastalığın evresine uygun tedavinin planlanması ve düzenli takip, eklem yapısının korunması açısından önemlidir. Ancak erken tanı konulması, hastalığın mutlaka durdurulacağı anlamına gelmez.

5. Avasküler Nekrozdan Korunmak Mümkün mü?

Osteonekrozun bütün nedenleri önlenemeyebilir. Özellikle travma sonrasında gelişen osteonekrozun tamamen önlenmesi her zaman mümkün değildir. Bununla birlikte bazı risk faktörlerinin kontrol edilmesi, hastalık gelişme olasılığını azaltmaya yardımcı olabilir.

Alınabilecek önlemler şunlardır:

Kortikosteroidler yalnızca gerekli durumlarda ve hekim kontrolünde kullanılmalıdır.
Kortikosteroid tedavisinde mümkün olan en düşük etkili doz ve uygun tedavi süresi hekim tarafından belirlenmelidir.
Aşırı ve uzun süreli alkol tüketiminden kaçınılmalıdır.
Orak hücreli hastalık ve diğer sistemik hastalıkların takibi düzenli yapılmalıdır.
Kalça çıkığı ve femur boynu kırığı gibi travmalar uygun biçimde tedavi edilmelidir.
Dalış faaliyetlerinde dekompresyon kurallarına uyulmalıdır.
Osteonekroz açısından risk taşıyan kişilerde yeni gelişen eklem ağrıları ihmal edilmemelidir.

Risk faktörlerinin kontrol edilmesi önemlidir; ancak bu önlemler osteonekrozun kesin olarak önleneceği anlamına gelmez (Zhao et al., 2020).

6. Avasküler ile İlgili Önemli Kavramlar

Avasküler terimi, bazı tıbbi ifadelerde farklı anlamlarla karşımıza çıkar. Bu kavramların birbirinden ayrılması, tıbbi raporların doğru yorumlanması açısından önemlidir.

Terim	Anlamı
Avasküler	Kan damarı içermeyen veya damar yapısından yoksun olan
Vasküler	Kan damarlarıyla ilgili
İskemi	Bir dokunun ihtiyacını karşılayacak düzeyde kanlanamaması
Nekroz	Hücre veya doku ölümü
Osteonekroz	Kemik dokusunun canlılığını kaybederek nekroza uğraması
Avasküler nekroz	Geleneksel olarak osteonekroz için kullanılan terim
Neovaskülarizasyon	Yeni kan damarlarının oluşması
Subkondral kırık	Eklem kıkırdağının hemen altındaki kemik tabakasında meydana gelen kırık

Burada özellikle üç kavramın karıştırılmaması gerekir:

Avaskülerlik, bir dokuda kan damarlarının bulunmamasını tanımlar.

İskemi, dokunun kanlanmasının yetersiz olmasıdır.

Nekroz, hücrelerin veya dokunun ölmesidir.

Dolayısıyla bir dokunun avasküler olması, mutlaka nekroza uğradığı anlamına gelmez. Örneğin kornea ve eklem kıkırdağı normalde avasküler olmalarına rağmen canlı dokulardır. Buna karşılık kemik dokusunda kanlanmanın bozulması, osteonekroza yol açabilir.

7. Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Özellikle kalça, diz veya omuz bölgesinde açıklanamayan ve giderek artan ağrı varsa ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir:

Kalça veya kasık bölgesinde devam eden ağrı
Yürürken belirginleşen ve zamanla artan eklem ağrısı
Hareket kısıtlılığı ve topallama
Kortikosteroid kullanımı sonrasında ortaya çıkan yeni eklem ağrısı
Kalça kırığı veya çıkığı sonrasında devam eden ağrı
Daha önce osteonekroz tanısı konulmuş bir kişide belirtilerin kötüleşmesi

Ani ve şiddetli eklem ağrısı, üzerine basamama, ateş veya genel durum bozukluğu varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir. Bu belirtiler yalnızca osteonekrozla değil, eklem enfeksiyonu gibi hızlı müdahale gerektiren başka hastalıklarla da ilişkili olabilir.

8. Avasküler Hakkında Sık Sorulan Sorular

Avasküler ne demektir?

Avasküler, bir doku veya anatomik yapının kan damarı içermemesi anlamına gelir. Kornea, lens, eklem kıkırdağı ve epidermis fizyolojik olarak avasküler dokulara örnektir.

Avasküler doku ne demektir?

Avasküler doku, kendi içinde kan damarları bulunmayan dokudur. Bu dokular genellikle çevrelerindeki damarlı yapılardan veya vücut sıvılarından difüzyon yoluyla beslenir.

Avasküler olmak hastalık mıdır?

Hayır. Avaskülerlik her zaman hastalık anlamına gelmez. Bazı dokular normal anatomik yapıları gereği avaskülerdir. Ancak normalde kanlanan bir dokunun kan akımının bozulması patolojik bir durumdur ve doku hasarına neden olabilir.

Avasküler nekroz nedir?

Avasküler nekroz, kemik dokusunun kanlanmasının bozulması sonucunda kemik hücrelerinin canlılığını kaybetmesiyle ortaya çıkan hastalıktır. Güncel tıbbi kullanımda osteonekroz terimi de yaygın olarak tercih edilir.

Avasküler nekroz en sık nerede görülür?

Femur başı, yani kalça eklemini oluşturan uyluk kemiğinin üst ucu, osteonekrozun en önemli yerleşim bölgelerinden biridir. Bunun dışında diz, omuz, talus ve skafoid gibi kemiklerde de görülebilir.

Avasküler nekroz neden olur?

Başlıca nedenler arasında femur boynu kırığı ve kalça çıkığı gibi travmalar, uzun süreli veya yüksek doz kortikosteroid kullanımı, aşırı alkol tüketimi, orak hücreli hastalık, bazı otoimmün hastalıklar ve dekompresyon hastalığı bulunur. Bazı hastalarda ise belirgin bir neden saptanamaz.

Avasküler nekrozun ilk belirtileri nelerdir?

Özellikle femur başı osteonekrozunda ilk belirtiler kasık, kalça veya uyluk bölgesinde hissedilen ağrıdır. Ağrı başlangıçta hareketle artabilir. Hastalık ilerledikçe istirahat ağrısı, hareket kısıtlılığı ve topallama görülebilir. Bununla birlikte erken evrede hastalık belirtisiz de seyredebilir.

Avasküler nekroz MR’da görülür mü?

Evet. Manyetik rezonans görüntüleme, özellikle erken evre osteonekrozun saptanmasında en önemli yöntemdir. Röntgenin henüz normal olduğu dönemde bile MR incelemesinde osteonekrozla uyumlu değişiklikler görülebilir (Parikh et al., 2026).

Avasküler nekroz röntgende çıkar mı?

İleri evrelerde röntgende skleroz, kistik değişiklikler, subkondral kırık ve kemik çökmesi gibi bulgular görülebilir. Ancak erken dönemde röntgen normal olabilir. Bu nedenle şüpheli durumlarda MR gerekebilir.

Avasküler nekroz kendiliğinden iyileşir mi?

Osteonekrozun kendiliğinden iyileşmesi her hastada beklenmez. Hastalığın seyri lezyonun büyüklüğüne, yerine ve evresine bağlıdır. Bazı lezyonlar ilerlemeden kalabilirken, özellikle yük taşıyan bölgelerdeki geniş lezyonlar kemik çökmesine yol açabilir.

Avasküler nekrozun tedavisi var mıdır?

Evet. Tedavi, hastalığın evresine göre planlanır. Erken evrede aktivite düzenlemesi ve uygun hastalarda kor dekompresyon gibi eklem koruyucu yöntemler değerlendirilebilir. İleri evrede kemik çökmesi ve eklem dejenerasyonu gelişmişse kalça protezi ameliyatı gerekebilir.

Avasküler nekroz ameliyatsız tedavi edilebilir mi?

Bazı hastalarda cerrahi dışı yöntemlerle ağrı kontrolü ve takip yapılabilir. Ancak bu yöntemler her zaman hastalığın ilerlemesini önlemez. Özellikle geniş lezyonlarda ve ilerleme riski yüksek hastalarda cerrahi seçenekler değerlendirilmelidir.

Avasküler nekroz kalıcı hasar bırakır mı?

İleri evrede kemik çökmesi ve eklem yüzeyinde bozulma gelişirse kalıcı yapısal hasar ortaya çıkabilir. Bu durum hareket kısıtlılığına, kronik ağrıya ve ikincil osteoartrite neden olabilir. Erken tanı ve uygun tedavi, eklem fonksiyonunun korunmasına yardımcı olabilir.

Avasküler, bir dokunun kan damarı içermediğini ifade eden anatomik bir terimdir. Kornea, lens, epidermis ve eklem kıkırdağı gibi bazı dokular normalde avaskülerdir. Bu dokular, çevrelerindeki damarlı yapılardan veya vücut sıvılarından difüzyon yoluyla beslenerek canlılıklarını sürdürür.

Bununla birlikte normalde kanlanan bir dokunun dolaşımının bozulması, iskemiye ve hücre hasarına neden olabilir. Kemik dokusunda kanlanmanın bozulması sonucunda gelişen hücre ölümü osteonekroz olarak adlandırılır. Hastalık özellikle femur başında ortaya çıktığında eklem yüzeyinde çökme, hareket kısıtlılığı ve ikincil osteoartrit gibi ciddi sonuçlara yol açabilir.

Osteonekrozun tanısında MR önemli bir yere sahiptir. Tedavi ise hastalığın evresine, lezyonun büyüklüğüne ve kemik yapısındaki bozulmanın derecesine göre belirlenir. Erken evrede eklem koruyucu yöntemler değerlendirilebilirken, ileri evrede protez cerrahisi gerekebilir.

Sonuç olarak avaskülerlik, tek başına bir hastalık adı değildir. Terimin doğru anlaşılması için normal anatomik avaskülerlik ile patolojik kanlanma bozukluğu ve osteonekroz arasındaki farkın bilinmesi gerekir.

Kaynaklar:

Beebe, D. C. (2008). Maintaining transparency: A review of the developmental physiology and pathophysiology of two avascular tissues. Seminars in Cell & Developmental Biology, 19(2), 125–133. https://doi.org/10.1016/j.semcdb.2007.09.007
Bora, F. W., Jr., & Miller, G. (1987). Joint physiology, cartilage metabolism, and the etiology of osteoarthritis. Hand Clinics, 3(3), 325–336.
Cheng, E. Y., Mirzaei, A., Goodman, S. B., Cui, Q., Mont, M. A., Jones, L. C., & ARCO Clinical Practice Guideline Workgroup. (2026). Nontraumatic osteonecrosis of the femoral head: An international evidence-based clinical practice guideline. The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume, 108(12), 903–906. https://doi.org/10.2106/JBJS.25.01616
Donaldson, P. J., Musil, L. S., & Mathias, R. T. (2010). Homeostasis in the vertebrate lens: Mechanisms of solute exchange. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 365(1548), 3553–3562. https://doi.org/10.1098/rstb.2010.0153
Mameri, E. S., Dasari, S. P., Fortier, L. M., Gómez Verdejo, F., Gursoy, S., Yanke, A. B., & Chahla, J. (2022). Review of meniscus anatomy and biomechanics. Current Reviews in Musculoskeletal Medicine, 15(5), 323–335. https://doi.org/10.1007/s12178-022-09768-1
Mont, M. A., Salem, H. S., Piuzzi, N. S., Goodman, S. B., & Jones, L. C. (2020). Nontraumatic osteonecrosis of the femoral head: Where do we stand today? A 5-year update. The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume, 102(12), 1084–1099. https://doi.org/10.2106/JBJS.19.01271
Parikh, R. R., Mirzaei, A., Butler, M. E., Restrepo, D. J., Guarin Perez, S. F., Brandt, S., Swartz, G., Katanbaf, R., Goodman, S. B., Mont, M. A., Cui, Q., Jones, L. C., & Cheng, E. Y. (2026). Diagnosis and treatment of nontraumatic osteonecrosis of the femoral head: A systematic review and meta-analyses for the ARCO clinical practice guideline development workgroup. Medical Sciences, 14(1), Article 107. https://doi.org/10.3390/medsci14010107
Yoon, B.-H., Mont, M. A., Koo, K.-H., Chen, C.-H., Cheng, E. Y., Cui, Q., Drescher, W., Gangji, V., Goodman, S. B., Ha, Y.-C., Hernigou, P., Hungerford, M. W., Iorio, R., Jo, W.-L., Jones, L. C., Kuroda, Y., Lee, Y.-K., Lee, M. S., Nakamura, J., … Sugano, N. (2020). The 2019 revised version of Association Research Circulation Osseous staging system of osteonecrosis of the femoral head. The Journal of Arthroplasty, 35(4), 933–940. https://doi.org/10.1016/j.arth.2019.11.029
Zhao, D., Zhang, F., Wang, B., Liu, B., Li, L., Kim, S.-Y., Goodman, S. B., Hernigou, P., Cui, Q., Lineaweaver, W. C., Xu, J., Drescher, W. R., & Qin, L. (2020). Guidelines for clinical diagnosis and treatment of osteonecrosis of the femoral head in adults (2019 version). Journal of Orthopaedic Translation, 21, 100–110. https://doi.org/10.1016/j.jot.2019.12.004