Bakteriyemi Nedir? Tanımı, Türleri, Nedenleri, Belirtileri, Tanısı, Tedavisi ve Komplikasyonları

Bakteriyemi, canlı bakterilerin kan dolaşımında bulunması durumudur. Normal koşullarda kan, rutin mikrobiyolojik incelemelerde mikroorganizma üremesi beklenmeyen bir vücut sıvısıdır. Bakteriler vücudun farklı bölgelerindeki enfeksiyon odaklarından, doku hasarlarından veya bazı tıbbi girişimler sırasında kan dolaşımına geçebilir.

Bakteriyemi her zaman klinik olarak belirti veren bir enfeksiyon veya sepsis anlamına gelmez. Bazı durumlarda bakteriler kısa süreli olarak kan dolaşımına geçer ve bağışıklık sistemi tarafından hızla temizlenir. Bu olay özellikle sağlıklı kişilerde çoğunlukla herhangi bir klinik soruna yol açmadan sonlanır. Buna karşılık bakterilerin kan dolaşımına sürekli geçmesi, vücutta çoğalması veya bağışıklık sisteminin bu mikroorganizmaları kontrol edememesi ciddi enfeksiyonlara neden olabilir.

Bakteriyeminin klinik önemi; bakterinin türüne, kan dolaşımında bulunma süresine, enfeksiyon kaynağına, kişinin bağışıklık durumuna ve eşlik eden hastalıklarına bağlıdır (Smith & Nehring, 2023).

Bakteriyemiyle ilişkili bazı temel kavramların birbirinden ayrılması gerekir:

Bakteriyemi (bacteremia): Canlı bakterilerin kan dolaşımında bulunmasıdır. Tek başına sepsis tanısı anlamına gelmez.
Kan dolaşımı enfeksiyonu (bloodstream infection, BSI): Mikroorganizmaların kan dolaşımında bulunmasıyla ilişkili klinik enfeksiyon tablosunu ifade eder. Bakteriyemiden daha geniş bir kavramdır; bakterilerin yanı sıra mantarların neden olduğu kan dolaşımı enfeksiyonlarını da kapsar.
Sepsis: Enfeksiyona karşı gelişen düzensiz konak yanıtının neden olduğu, yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğudur. Sepsis tanısı için kan kültüründe bakteri üremesi şart değildir.
Septik şok: Sepsisin, belirgin dolaşım ve hücresel metabolizma bozukluklarıyla seyreden, ölüm riski yüksek alt grubudur.
Septisemi (septicemia): Geçmişte kan dolaşımındaki enfeksiyonu ve sistemik hastalık tablosunu anlatmak için kullanılan bir terimdir. Günümüzde klinik değerlendirmede daha kesin kavramlar olan bakteriyemi, kan dolaşımı enfeksiyonu ve sepsis tercih edilmektedir.

Bakteriyemi ile sepsis aynı durum değildir. Bakteriyemi, sepsise eşlik edebilir; ancak her bakteriyemi sepsise dönüşmez. Benzer şekilde, kan kültürü negatif olan bir hastada da sepsis gelişebilir. Çünkü sepsis, kanda bakteri gösterilmesine değil, enfeksiyona bağlı gelişen yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğuna dayanır (Singer et al., 2016).

Bakteriyemi Türleri

Bakteriyemi, bakterilerin kan dolaşımında bulunma süresi ve örüntüsüne göre geçici, aralıklı ve sürekli olarak sınıflandırılabilir. Ayrıca enfeksiyon kaynağının belirlenip belirlenememesine göre primer ve sekonder bakteriyemi ayrımı yapılabilir.

Bu iki sınıflandırma farklı özellikleri tanımlar. Örneğin bir hastada hem sürekli hem de sekonder bakteriyemi bulunabilir.

1. Geçici (Transient) Bakteriyemi

Geçici bakteriyemi, bakterilerin kısa süreli olarak kan dolaşımına geçmesi ve genellikle bağışıklık sistemi tarafından hızla temizlenmesi durumudur.

Diş eti dokusunun tahriş olması, diş fırçalama, diş ipi kullanma, çiğneme, diş çekimi ve bazı dental işlemler sırasında ağız florasındaki bakteriler geçici olarak kana karışabilir. Benzer şekilde bazı cerrahi girişimler, mukoza bütünlüğünün bozulması veya doku travmaları da geçici bakteriyemiye neden olabilir.

Geçici bakteriyemi çoğunlukla belirti oluşturmaz ve sağlıklı kişilerde klinik açıdan önemli bir soruna yol açmadan sonlanır. Bununla birlikte, özellikle enfektif endokardit açısından yüksek risk taşıyan kişilerde kana geçen bakteriler kalp kapaklarına veya protez materyallere yerleşerek enfeksiyon oluşturabilir.

Günlük ağız aktiviteleri sırasında da geçici bakteriyemi görülebilmesi önemlidir. Bu nedenle enfektif endokarditin önlenmesinde yalnızca belirli dental işlemlere odaklanmak yeterli değildir; ağız ve diş sağlığının korunması da önem taşır.

Amerikan Kalp Derneği’nin 2021 tarihli bilimsel açıklamasına göre, viridans grubu streptokoklara bağlı enfektif endokardit, dental işlemlerden ziyade günlük ağız aktiviteleri sırasında ortaya çıkan tekrarlayan bakteriyemilerle daha fazla ilişkili olabilir. Bu nedenle antibiyotik profilaksisi, enfektif endokardit gelişmesi durumunda ciddi sonuçlarla karşılaşma riski en yüksek olan belirli kalp hastaları için ve uygun dental işlemler öncesinde önerilmektedir. Her diş işlemi öncesinde veya bakteriyemi olasılığı bulunan her kişide rutin antibiyotik kullanılması önerilmez (Wilson et al., 2021).

2. Aralıklı (Intermittent) Bakteriyemi

Aralıklı bakteriyemi, bakterilerin kan dolaşımına sürekli değil, belirli aralıklarla geçmesidir. Genellikle vücuttaki bir enfeksiyon odağından zaman zaman kana bakteri salınması sonucunda ortaya çıkar.

Olası kaynaklar arasında şunlar bulunur:

Karaciğer, akciğer veya diğer organlardaki apseler
Derin doku enfeksiyonları
Enfekte yara ve cerrahi alanlar
Bazı karın içi enfeksiyonlar
Damar içi enfeksiyon odakları

Bakterilerin kana geçişi aralıklı olduğundan, kan kültürünün tek bir zamanda alınması her zaman bakteriyi saptamayabilir. Klinik şüphe devam ediyorsa kan kültürlerinin uygun koşullarda tekrarlanması gerekebilir.

Aralıklı bakteriyemi saptandığında enfeksiyonun kaynağının araştırılması önemlidir. Özellikle derin doku enfeksiyonları, apseler ve kontrol altına alınmamış enfeksiyon odakları açısından değerlendirme yapılmalıdır.

3. Sürekli (Continuous) Bakteriyemi

Sürekli bakteriyemi, bakterilerin enfeksiyon odağından kan dolaşımına devamlı veya uzun süreli olarak geçmesidir.

Özellikle aşağıdaki durumlarda görülebilir:

Enfektif endokardit
Damar içi kateter enfeksiyonları
Damar içi protez veya greft enfeksiyonları
Enfekte damar içi trombüsler
Bazı derin ve kontrol altına alınmamış enfeksiyon odakları

Sürekli bakteriyemide enfeksiyon kaynağının bulunması ve kontrol altına alınması önemlidir. Yalnızca antibiyotik verilmesi, enfekte kateterin veya protez materyalin varlığı gibi durumlarda yeterli olmayabilir. Enfeksiyon odağının ortadan kaldırılması, yani kaynak kontrolü, tedavinin temel bileşenlerinden biridir.

Enfektif endokarditte bakteriler kalp kapaklarından veya kalp içindeki enfekte yapılardan kan dolaşımına sürekli olarak geçebilir. Bu nedenle enfektif endokardit şüphesinde kan kültürlerinin uygun sayıda ve uygun aralıklarla alınması tanı açısından önemlidir (Delgado et al., 2023).

4. Primer Bakteriyemi

Primer bakteriyemi, klinik değerlendirme ve incelemelere rağmen bakterilerin kan dolaşımına girişini açıklayan belirgin bir enfeksiyon odağının saptanamadığı veya enfeksiyonun doğrudan kan dolaşımı ya da damar içi araçlarla ilişkili olduğu durumları tanımlamak için kullanılan bir terimdir.

Özellikle damar içi kateterler, santral venöz kateterler ve diğer intravasküler cihazlarla ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonları bu grupta değerlendirilebilir.

Bununla birlikte, primer bakteriyemi teriminin kullanımı klinik ve epidemiyolojik sınıflandırmalara göre değişebilir. Kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonları, uygun klinik ve mikrobiyolojik tanı ölçütleri karşılandığında ayrıca tanımlanmalıdır.

5. Sekonder Bakteriyemi

Sekonder bakteriyemi, vücudun başka bir bölgesinde bulunan enfeksiyon odağındaki bakterilerin kan dolaşımına geçmesi sonucunda gelişir.

En sık karşılaşılabilecek kaynaklar şunlardır:

İdrar yolu enfeksiyonları
Pnömoni ve diğer solunum sistemi enfeksiyonları
Cilt ve yumuşak doku enfeksiyonları
Karın içi enfeksiyonlar
Kemik ve eklem enfeksiyonları
Menenjit ve diğer merkezi sinir sistemi enfeksiyonları

Örneğin, böbrek enfeksiyonuna neden olan bakterilerin kan dolaşımına geçmesi sonucunda sekonder bakteriyemi gelişebilir. Bu durumda hem kan dolaşımındaki enfeksiyonun hem de bakterilerin kana geçmesine neden olan asıl odağın tedavi edilmesi gerekir.

Sekonder bakteriyemide enfeksiyon kaynağının doğru belirlenmesi, uygun antibiyotik seçimi ve kaynak kontrolü açısından önemlidir (Timsit et al., 2020).

Bakteriyeminin Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bakteriyemi, bakterilerin vücudun doğal savunma bariyerlerini aşarak kan dolaşımına ulaşması sonucunda ortaya çıkar. Bakteriler deri, solunum sistemi, sindirim sistemi, üriner sistem veya diğer dokulardaki enfeksiyonlardan kana geçebilir.

Başlıca nedenler

İdrar yolu enfeksiyonları

Sistit, piyelonefrit ve komplike idrar yolu enfeksiyonları bakteriyemiye neden olabilir. Özellikle böbrek dokusuna ulaşan enfeksiyonlarda bakterilerin kan dolaşımına geçme olasılığı artabilir.

Yaşlılık, üriner sistem tıkanıklığı, taş hastalığı, idrar sondası kullanımı ve yapısal üriner sistem bozuklukları riski artırabilir. İdrar yolu kaynaklı bakteriyemilerde sıklıkla bağırsak florasında bulunan gram-negatif bakteriler, özellikle Escherichia coli, etken olarak saptanabilir.

Solunum yolu enfeksiyonları

Pnömoni, özellikle ağır seyreden veya hastaneye yatış gerektiren olgularda bakteriyemiye yol açabilir. Pnömoniye neden olan bazı bakteriler akciğer dokusundan kan dolaşımına geçebilir.

Pnömokok ve Staphylococcus aureus gibi bakteriler bazı pnömoni olgularında bakteriyemiye neden olabilir. Bununla birlikte, pnömoni tanısı alan her hastada bakteriyemi gelişmez.

Cilt ve yumuşak doku enfeksiyonları

Selülit, erizipel, derin doku enfeksiyonları, enfekte yaralar ve apseler bakteriyeminin olası kaynaklarıdır.

Özellikle geniş doku hasarı, derin enfeksiyon, nekrotizan yumuşak doku enfeksiyonu veya bağışıklık sisteminin baskılanması durumlarında bakterilerin kana yayılma riski artabilir. Staphylococcus aureus ve beta-hemolitik streptokoklar bu enfeksiyonlarda önemli bakteriyemi etkenleri arasındadır.

Karın içi enfeksiyonlar

Apandisit, peritonit, safra yolu enfeksiyonları, karaciğer apsesi ve bağırsak kaynaklı enfeksiyonlar bakteriyemiye neden olabilir. Bu enfeksiyonlarda bağırsak florasına ait bakteriler kan dolaşımına geçebilir.

Özellikle bağırsak perforasyonu, safra yolu tıkanıklığı ve karın içi apse gibi durumlarda enfeksiyon kaynağının kontrol altına alınması tedavinin önemli bir parçasıdır.

Damar içi kateter ve tıbbi cihazlar

Santral venöz kateterler, periferik damar içi kateterler, hemodiyaliz kateterleri ve bazı damar içi protezler enfeksiyon kaynağı olabilir.

Mikroorganizmalar cihazın dış yüzeyinden veya lümeninden ilerleyebilir. Cihaz yüzeyinde biyofilm oluşturarak enfeksiyonun devam etmesine neden olabilirler. Biyofilm, mikroorganizmaların yüzeye tutunarak oluşturduğu ve onları çevresel etkilere ve antimikrobiyal tedaviye karşı daha dirençli hâle getirebilen yapıdır.

Kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonları, özellikle uzun süreli damar içi erişim gerektiren hastalarda önemli bir sağlık sorunudur.

Diş ve ağız kaynaklı bakteriyemi

Diş eti hastalıkları, ağız içi enfeksiyonlar ve bazı dental işlemler sırasında ağız florasındaki bakteriler kan dolaşımına geçebilir. Bu geçiş çoğunlukla geçicidir.

Ancak enfektif endokardit açısından yüksek risk taşıyan kişilerde klinik önem kazanabilir. Ağız hijyeninin korunması, düzenli diş hekimi kontrolleri ve mevcut ağız enfeksiyonlarının tedavisi bu açıdan önemlidir.

Cerrahi işlemler ve invaziv girişimler

Cerrahi operasyonlar, endoskopik işlemler, damar içi girişimler ve doku bütünlüğünü bozan diğer uygulamalar sırasında bakterilerin kan dolaşımına geçme olasılığı bulunur.

Risk; işlemin türüne, sterilizasyon ve asepsi koşullarına, mevcut enfeksiyonlara ve kişinin klinik durumuna bağlıdır. Bu nedenle tüm cerrahi işlemlerin veya invaziv girişimlerin bakteriyemiye neden olduğu düşünülmemelidir.

Bakteriyemi açısından risk faktörleri

Bakteriyemi gelişme olasılığını artırabilen başlıca durumlar şunlardır:

İleri yaş ve özellikle kırılganlıkla seyreden yaşlılık
Bağışıklık sisteminin baskılanması
Kanser ve kemoterapi tedavisi
Organ veya kemik iliği nakli sonrası immün baskılayıcı tedavi
Nötropeni ve bazı hematolojik hastalıklar
Diyabet ve kontrolsüz metabolik hastalıklar
Kronik böbrek veya karaciğer hastalıkları
Uzun süreli hastane veya yoğun bakım yatışı
Santral venöz kateter ve diğer damar içi cihazların kullanılması
İdrar sondası kullanımı
Büyük cerrahi girişimler
Cilt bütünlüğünün bozulması ve geniş yaralar
Protez kalp kapakları ve bazı diğer implante tıbbi cihazlar
Daha önce antibiyotik kullanımı ve sağlık hizmetiyle ilişkili enfeksiyonlara maruz kalma

Bu faktörlerin bulunması mutlaka bakteriyemi gelişeceği anlamına gelmez. Risk, kişinin genel sağlık durumu ve maruz kaldığı enfeksiyon etkenleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Bakteriyeminin Belirtileri

Bakteriyeminin belirtileri bakterinin türüne, kan dolaşımında bulunma süresine, enfeksiyon kaynağına ve kişinin bağışıklık yanıtına göre değişir.

Geçici bakteriyemi çoğunlukla belirti vermez. Buna karşılık klinik açıdan önemli kan dolaşımı enfeksiyonlarında ateş, titreme ve genel durum bozukluğu görülebilir.

Bazı hastalarda, özellikle yaşlılarda, bağışıklığı baskılanmış kişilerde ve yenidoğanlarda ateş olmadan da ciddi enfeksiyon gelişebilir. Bu nedenle ateşin bulunmaması bakteriyemi veya sepsis olasılığını kesin olarak dışlamaz.

Sık görülebilen belirtiler

Ateş veya vücut sıcaklığında düşme (hipotermi)
Üşüme ve titreme
Kalp atım hızında artış (taşikardi)
Solunum sayısında artış (takipne)
Halsizlik ve belirgin yorgunluk
Genel durum bozukluğu
Kas ve eklem ağrıları
Bulantı ve kusma
Enfeksiyon odağına bağlı belirtiler

Ağır enfeksiyon ve sepsis düşündüren bulgular

Bakteriyemiye eşlik eden enfeksiyon, sepsise ilerlediğinde organ işlev bozukluğu ortaya çıkabilir. Bu durumda aşağıdaki bulgular görülebilir:

Bilinç bulanıklığı, uykuya eğilim veya bilinç kaybı
Düşük tansiyon
Hızlı veya zor solunum
İdrar miktarında belirgin azalma
Ciltte soğukluk, solukluk veya beneklenme
Dolaşım bozukluğu bulguları
Laktat yüksekliği ve diğer organ işlev bozukluğu göstergeleri

Ciltte morarma veya döküntü bazı ağır enfeksiyonlarda görülebilir; ancak bakteriyeminin tipik veya zorunlu bir belirtisi değildir.

Önemli nokta, sepsisin yalnızca ateş veya taşikardi gibi belirtilerle tanımlanmamasıdır. Sepsis tanısında enfeksiyonla ilişkili akut organ işlev bozukluğunun değerlendirilmesi gerekir (Singer et al., 2016).

Bakteriyeminin Tanı Yöntemleri

Bakteriyemi tanısında temel yöntem kan kültürüdür. Bununla birlikte tanı yalnızca kültür sonucuna dayanmaz; hastanın klinik bulguları, enfeksiyon odağı, laboratuvar sonuçları ve görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilir.

1. Kan kültürü

Kan kültürü, kan dolaşımında bulunan canlı mikroorganizmaların saptanmasını sağlayan temel mikrobiyolojik incelemedir. Hastadan alınan kan örneği, mikroorganizmaların üremesini sağlayan özel kültür şişelerine ekilir ve uygun laboratuvar sistemlerinde takip edilir.

Kan kültürünün başlıca amaçları şunlardır:

Kan dolaşımında bakteri bulunup bulunmadığını belirlemek
Enfeksiyona neden olan bakteriyi tanımlamak
Bakterinin antibiyotik duyarlılığını değerlendirmek
Uygun antibiyotik tedavisinin seçilmesine yardımcı olmak

Erişkinlerde kan dolaşımı enfeksiyonu şüphesinde genellikle en az iki kan kültürü seti alınması önerilir. Bir kültür seti çoğunlukla aerobik ve anaerobik şişelerden oluşur. Ancak kullanılan kültür sistemine ve laboratuvarın protokolüne göre şişe sayısı değişebilir.

Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerinin (CDC) 2026 tarihli önerilerinde, erişkinlerde kan kültürü seti başına genellikle 20–30 mL kan alınması ve şüpheli kan dolaşımı enfeksiyonunun değerlendirilmesinde 24 saatlik dönem içinde çoğunlukla iki ila dört set toplanması belirtilmektedir. En az iki set alınması, hem mikroorganizmanın saptanma olasılığını artırmak hem de olası kontaminasyonu değerlendirebilmek açısından önemlidir.

Kan kültürlerinde alınan kan hacmi, bakterinin saptanma olasılığını önemli ölçüde etkiler. Yetersiz kan hacmi, yanlış negatif sonuç riskini artırabilir. Bu nedenle kan kültürü alınırken uygun kan hacmine ve örnek alma tekniğine dikkat edilmelidir (CDC, 2026).

Kan kültürleri mümkünse antibiyotik tedavisine başlanmadan önce alınmalıdır. Ancak özellikle ağır sepsis veya septik şok şüphesinde kültür alma işlemi, gerekli antibiyotik tedavisinin gecikmesine neden olmamalıdır. Güncel sepsis kılavuzları, kültürlerin antibiyotik öncesinde alınmasını, ancak bunun tedavide önemli bir gecikmeye yol açmaması koşuluyla önermektedir (Prescott et al., 2026).

Önemli ayrım: Enfektif endokardit şüphesinde kan kültürü alma yaklaşımı farklıdır. Avrupa Kardiyoloji Derneğinin 2023 kılavuzu, antibiyotik öncesinde genellikle 30 dakika arayla en az üç kan kültürü seti alınmasını önermektedir. Bu öneri, tüm bakteriyemi şüphelerinde rutin olarak üç set alınması gerektiği anlamına gelmez; endokardit şüphesine özgü bir yaklaşımdır (Delgado et al., 2023).

2. Kan kültürü kontaminasyonunun değerlendirilmesi

Kan kültüründe bakteri üremesi her zaman gerçek bakteriyemiyi göstermez. Kan örneği alınırken ciltte doğal olarak bulunan mikroorganizmalar örneğe karışabilir. Bu durum kan kültürü kontaminasyonu olarak adlandırılır.

Özellikle aşağıdaki mikroorganizmalar bazı durumlarda kontaminant olarak değerlendirilebilir:

Koagülaz-negatif stafilokoklar
Corynebacterium türleri
Cutibacterium acnes
Bacillus türlerinin bazı üyeleri
Micrococcus türleri

Bununla birlikte bu bakteriler, protez kapak, damar içi kateter veya başka implante cihazı bulunan kişilerde gerçek enfeksiyona da neden olabilir. Bu nedenle bir mikroorganizmanın kontaminant olarak kabul edilmesi yalnızca adına bakılarak yapılmamalıdır.

Değerlendirmede şu özellikler dikkate alınır:

Aynı mikroorganizmanın kaç kültür setinde ürediği
Kültürlerin farklı venöz girişimlerden alınıp alınmadığı
Üreyen mikroorganizmanın türü
Hastanın ateş, titreme ve diğer klinik bulguları
Kateter veya protez gibi yabancı materyallerin varlığı
Kültürün pozitifleşme zamanı ve diğer laboratuvar bulguları
Daha önce alınmış kan kültürlerinin sonuçları

Örneğin, farklı bölgelerden alınan iki kültür setinde aynı bakterinin üremesi gerçek bakteriyemi olasılığını artırır. Buna karşılık yalnızca bir sette, özellikle cilt florasına ait bir bakterinin üremesi kontaminasyonu düşündürebilir. Ancak bu sonuç kesin değildir; klinik değerlendirme gereklidir.

Amerikan Mikrobiyoloji Derneğinin 2024 tarihli sistematik derlemesi ve meta-analizinde, kan kültürü kontaminasyonunun yanlış antibiyotik kullanımına, gereksiz ek incelemelere ve sağlık hizmeti maliyetlerinde artışa yol açabileceği vurgulanmıştır. Aynı çalışmada, uygun cilt antisepsisi, standart steril örnek alma tekniği ve sağlık çalışanlarının eğitimi gibi önlemlerin kontaminasyon oranlarını azaltabildiği gösterilmiştir (Sautter et al., 2024).

3. Tam kan sayımı

Tam kan sayımında lökosit sayısı ve lökosit dağılımı değerlendirilir.

Lökositoz: Lökosit sayısında artış görülebilir.
Nötrofili: Özellikle bazı bakteriyel enfeksiyonlarda ortaya çıkabilir.
Lökopeni: Bazı ağır enfeksiyonlarda lökosit sayısında azalma gelişebilir.
Trombositopeni: Ağır sistemik enfeksiyon ve organ işlev bozukluğu ile ilişkili olabilir.

Ancak tam kan sayımı bakteriyemiye özgü değildir. Normal lökosit sayısı da bakteriyemiyi dışlamaz. Sonuçlar hastanın klinik bulguları ve diğer incelemelerle birlikte değerlendirilmelidir.

4. CRP ve prokalsitonin

C-reaktif protein (CRP) ve prokalsitonin, enfeksiyon ve inflamasyonun değerlendirilmesinde kullanılabilen biyobelirteçlerdir.

CRP, vücutta inflamasyon geliştiğinde yükselen bir akut faz proteinidir. Bakteriyel enfeksiyonlarda artabilir; ancak viral enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar, travma ve cerrahi girişimler gibi başka durumlarda da yükselebilir.

Prokalsitonin, özellikle bazı bakteriyel enfeksiyonlarda ve sistemik enfeksiyon tablolarında yükselebilen bir biyobelirteçtir. Klinik değerlendirmeye yardımcı olabilir; ancak tek başına bakteriyemi tanısı koydurmaz ve normal olması enfeksiyonu kesin olarak dışlamaz.

Her iki belirteç de klinik bulgular ve mikrobiyolojik sonuçlarla birlikte değerlendirilmelidir. Prokalsitonin veya CRP yüksekliği tek başına antibiyotik başlanması için yeterli değildir.

5. Diğer kültür incelemeleri

Bakteriyeminin kaynağını belirlemek için enfeksiyon şüphesinin bulunduğu bölgeden uygun örnekler alınabilir:

İdrar kültürü
Balgam veya alt solunum yolu örneklerinin kültürü
Yara ve apse kültürü
Kateterden ve periferik damardan alınan kan kültürleri
Beyin omurilik sıvısı kültürü
Gerektiğinde diğer vücut sıvılarının kültürleri

Bu incelemeler, bakterilerin kan dolaşımına hangi enfeksiyon odağından geçtiğini belirlemeye yardımcı olur.

Kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonundan şüphelenildiğinde kateterden ve periferik venden alınan kan kültürleri karşılaştırılabilir. Uygun koşullarda, kateterden alınan örneğin periferik örnekten daha erken pozitifleşmesi kateterin enfeksiyon kaynağı olabileceğini destekleyebilir. Ancak bu değerlendirme örneklerin alınma koşulları ve klinik bulgularla birlikte yapılmalıdır.

6. Görüntüleme yöntemleri

Enfeksiyon kaynağını araştırmak ve olası komplikasyonları saptamak amacıyla görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır.

Akciğer grafisi: Pnömoni ve diğer akciğer enfeksiyonlarının değerlendirilmesinde kullanılır.
Ultrasonografi: Karın içi apseler, safra yolu enfeksiyonları ve bazı yumuşak doku enfeksiyonlarının araştırılmasına yardımcı olur.
Bilgisayarlı tomografi (BT): Derin enfeksiyon odakları, karın içi enfeksiyonlar ve apselerin değerlendirilmesinde kullanılabilir.
Manyetik rezonans görüntüleme (MR): Osteomiyelit, omurga enfeksiyonları ve bazı derin yumuşak doku enfeksiyonlarının araştırılmasında yararlıdır.

Görüntüleme yöntemi, hastanın klinik bulgularına ve olası enfeksiyon kaynağına göre seçilir. Her bakteriyemi olgusunda rutin olarak tüm görüntüleme yöntemlerinin uygulanması gerekmez.

7. Ekokardiyografi

Bakteriyemi saptanan veya enfektif endokardit şüphesi bulunan hastalarda ekokardiyografi gerekebilir.

Özellikle Staphylococcus aureus bakteriyemisi, tekrarlayan veya kalıcı bakteriyemi, protez kalp kapağı varlığı, kalp içi cihaz bulunması ve endokardit düşündüren klinik bulgular ekokardiyografi açısından önemlidir.

Transtorasik ekokardiyografi (TTE) ilk değerlendirmede kullanılabilir. Klinik şüphe devam ediyorsa veya protez kapak ve cihaz enfeksiyonu gibi durumlar söz konusuysa transözofageal ekokardiyografi (TEE) gerekebilir.

Avrupa Kardiyoloji Derneğinin 2023 kılavuzuna göre, enfektif endokardit tanısı klinik şüphe, mikrobiyolojik bulgular ve görüntüleme sonuçlarının birlikte değerlendirilmesine dayanır. Ekokardiyografi, endokardit şüphesinde temel görüntüleme yöntemidir (Delgado et al., 2023).

Bakteriyemi Tedavisi

Bakteriyemi tedavisi; enfeksiyona neden olan mikroorganizmaya, enfeksiyonun kaynağına, hastanın genel durumuna, organ işlevlerine ve antibiyotik duyarlılık sonuçlarına göre planlanır.

Her bakteriyemi aynı şekilde tedavi edilmez. Örneğin kısa süreli ve klinik açıdan sorunsuz seyreden geçici bakteriyemi ile sepsis tablosuna eşlik eden ciddi kan dolaşımı enfeksiyonunun tedavi yaklaşımı farklıdır.

Tedavinin temel amaçları bakteriyel enfeksiyonu kontrol altına almak, enfeksiyon kaynağını ortadan kaldırmak, bakterilerin diğer organlara yayılmasını önlemek ve organ işlevlerini korumaktır.

1. Antibiyotik tedavisi

Klinik açıdan önemli bakteriyemi şüphesinde, özellikle sepsis veya septik şok bulguları varsa, uygun antibiyotik tedavisinin gecikmeden başlanması gerekir.

Başlangıçta enfeksiyonun olası kaynağı, hastanın risk faktörleri, hastane veya toplum kökenli enfeksiyon olasılığı ve yerel antibiyotik direnç verileri dikkate alınarak ampirik antibiyotik seçilir.

Kan kültüründe etken bakteri tanımlandıktan ve antibiyotik duyarlılık sonuçları elde edildikten sonra tedavi yeniden değerlendirilir. Mümkün olduğunda daha dar spektrumlu, etkene yönelik tedaviye geçilir. Bu yaklaşım gereksiz geniş spektrumlu antibiyotik kullanımını ve antibiyotik direnci gelişme riskini azaltmaya yardımcı olur.

Antibiyotiğin türü, dozu, uygulama yolu ve tedavi süresi kişiye göre belirlenir. Her bakteriyemi olgusunda damar içi antibiyotik kullanılması zorunlu değildir. Klinik durumu uygun olan bazı hastalarda, enfeksiyonun türü ve etkenin duyarlılığı dikkate alınarak belirli koşullar sağlandığında ağızdan tedaviye geçilebilir.

Buna karşılık ağır sepsis, septik şok, endokardit veya bazı derin enfeksiyonlarda damar içi tedavi gerekebilir. Tedavi süresi de bakterinin türüne, enfeksiyon odağına, komplikasyon varlığına ve hastanın tedaviye yanıtına göre değişir.

2. Enfeksiyon kaynağının kontrol altına alınması

Bakteriyemi tedavisinin önemli bileşenlerinden biri enfeksiyon kaynağının ortadan kaldırılmasıdır. Yalnızca antibiyotik verilmesi bazı enfeksiyonlarda yeterli olmayabilir.

Kaynak kontrolü kapsamında şu işlemler gerekebilir:

Apse veya enfekte sıvı birikiminin boşaltılması
Enfekte kateterin çıkarılması veya değiştirilmesi
Enfekte dokunun cerrahi olarak temizlenmesi
Enfekte protez veya yabancı materyalin değerlendirilmesi
Üriner sistem tıkanıklığının giderilmesi
Enfekte safra veya idrar yollarının drenajı
Bağırsak perforasyonu gibi enfeksiyonun devam etmesine neden olan anatomik sorunların giderilmesi

Kaynak kontrolünün zamanlaması, enfeksiyonun türüne ve hastanın klinik durumuna göre belirlenir.

2026 Surviving Sepsis Campaign kılavuzu, sepsis veya septik şokta acil kaynak kontrolü gerektiren anatomik enfeksiyon odaklarının hızla belirlenmesini önermektedir. Kaynak kontrolü gereken hastalarda erken müdahale, mümkün olduğunda tanıdan sonraki ilk saatler içinde gerçekleştirilmelidir (Prescott et al., 2026).

3. Destek tedavisi

Ağır bakteriyemi ve sepsis tablosunda hastanın dolaşım ve solunum işlevlerinin desteklenmesi gerekebilir.

Destek tedavisi kapsamında:

Damar yoluyla sıvı tedavisi
Gerektiğinde oksijen desteği
Solunum yetmezliğinde solunum desteği
Düşük tansiyonun devam ettiği durumlarda vazopressör ilaçlar
Böbrek işlev bozukluğu geliştiğinde uygun destek tedavileri
Kan şekeri ve elektrolit dengesinin izlenmesi
İdrar çıkışının ve dolaşım göstergelerinin takip edilmesi

uygulanabilir.

Sıvı tedavisi, vazopressör gereksinimi ve diğer destek uygulamaları hastanın hemodinamik durumuna ve eşlik eden hastalıklarına göre düzenlenir.

4. Yoğun bakım tedavisi

Septik şok, ciddi solunum yetmezliği, dolaşım bozukluğu veya çoklu organ işlev bozukluğu gelişen hastalarda yoğun bakım takibi gerekebilir.

Bu hastalarda kan basıncı, kalp hızı, solunum, oksijenlenme, idrar çıkışı, laktat düzeyi ve diğer organ işlevleri yakından izlenir.

Tedavinin temel amaçları enfeksiyonun kontrol altına alınması, dolaşımın sürdürülmesi, organ hasarının önlenmesi ve hastanın yaşamının korunmasıdır.

Güncel 2026 Surviving Sepsis Campaign kılavuzu, sepsis yönetiminde erken tanı, uygun antimikrobiyal tedavi, kaynak kontrolü, organ desteği ve antibiyotik kullanımının düzenli olarak yeniden değerlendirilmesini temel yaklaşımlar arasında ele almaktadır (Prescott et al., 2026).

Bakteriyeminin Komplikasyonları

Bakteriyemi her zaman komplikasyonla sonuçlanmaz. Ancak bakterilerin kan dolaşımında kalması, uzak organlara yayılması veya kontrolsüz bir konak yanıtına neden olması ciddi klinik sonuçlar doğurabilir.

Başlıca komplikasyonlar şunlardır:

1. Sepsis ve septik şok

Bakteriyemiye eşlik eden enfeksiyonun vücudun düzensiz yanıtına yol açması sonucunda sepsis gelişebilir. Sepsis, dolaşım, solunum, böbrek, karaciğer ve merkezi sinir sistemi gibi organların işlevlerini bozabilir.

Septik şok, sepsisin dolaşım ve hücresel metabolizma bozukluklarının belirgin olduğu, ölüm riski yüksek bir alt grubudur. Bu durumda yeterli sıvı tedavisine rağmen kan basıncını korumak için vazopressör desteği gerekebilir.

Bununla birlikte bakteriyemi ile sepsis arasında zorunlu bir ilerleme ilişkisi bulunmaz. Bakteriyemi gelişen her hastada sepsis ortaya çıkmadığı gibi, kan kültüründe bakteri üremeyen hastalarda da sepsis gelişebilir (Singer et al., 2016).

2. Enfektif endokardit

Bakterilerin kalp kapaklarına veya kalp içindeki bazı yapılara yerleşerek enfeksiyon oluşturmasıdır. Özellikle Staphylococcus aureus, viridans grubu streptokoklar ve enterokoklar gibi bakteriler enfektif endokardite neden olabilir.

Kalp kapaklarında vejetasyon oluşumu, kapak hasarı, kalp yetmezliği ve sistemik emboliler gibi ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

Enfektif endokardit tanısı yalnızca kan kültüründe bakteri üremesine dayanmaz. Klinik bulgular, kan kültürü sonuçları ve ekokardiyografi başta olmak üzere görüntüleme bulguları birlikte değerlendirilir (Delgado et al., 2023).

3. Osteomiyelit

Bakterilerin kemik dokusuna ulaşması sonucunda kemik enfeksiyonu gelişebilir. Ateş, bölgesel ağrı, hassasiyet ve hareket kısıtlılığı görülebilir.

Tanıda klinik değerlendirme, kan ve uygun doku kültürleri ile görüntüleme yöntemleri kullanılır. Özellikle MR, kemik ve çevre yumuşak dokulardaki enfeksiyonun değerlendirilmesinde yararlıdır.

4. Menenjit

Bakterilerin merkezi sinir sistemine ulaşması sonucunda beyin ve omuriliği çevreleyen zarların enfeksiyonu gelişebilir. Baş ağrısı, ateş, ense sertliği, bilinç değişikliği ve nörolojik bulgular ortaya çıkabilir.

Bakteriyel menenjit acil tanı ve tedavi gerektiren ciddi bir enfeksiyondur. Her bakteriyemi olgusunda menenjit gelişmez; ancak belirti ve bulguların varlığında bu olasılık değerlendirilmelidir.

5. Metastatik enfeksiyon ve apse oluşumu

Bakteriler kan dolaşımı yoluyla vücudun farklı bölgelerine yayılarak yeni enfeksiyon odakları oluşturabilir. Karaciğer, dalak, böbrek, beyin, akciğer ve diğer dokularda apse gelişebilir.

Bu durum özellikle kontrol altına alınmamış bakteriyemi ve bazı invaziv bakteriyel enfeksiyonlarda görülebilir. Apse oluştuğunda uygun antibiyotik tedavisine ek olarak drenaj veya cerrahi müdahale gerekebilir.

6. Çoklu organ işlev bozukluğu

Ağır sepsis durumunda birden fazla organın işlevi bozulabilir. Akut böbrek hasarı, solunum yetmezliği, karaciğer işlev bozukluğu, pıhtılaşma bozuklukları ve bilinç değişiklikleri görülebilir.

Çoklu organ işlev bozukluğu, ağır sepsis ve septik şokun en ciddi sonuçlarından biridir.

7. Ölüm

Özellikle septik şok, ileri yaş, ciddi kronik hastalıklar, bağışıklık sisteminin baskılanması ve gecikmiş tedavi durumlarında ölüm riski artabilir.

Bu nedenle bakteriyemi şüphesi bulunan hastalarda klinik durumun hızlı değerlendirilmesi, uygun mikrobiyolojik incelemelerin yapılması ve gerekli tedavinin zamanında başlanması önemlidir.

Bakteriyemiden Korunma Yöntemleri

Bakteriyemiyi önlemede temel yaklaşım enfeksiyonların gelişmesini önlemek, enfeksiyonları erken tanımak ve tıbbi işlemlerde enfeksiyon kontrol önlemlerine uymaktır.

1. El hijyeni

Ellerin uygun şekilde yıkanması ve sağlık hizmetlerinde el antiseptiği kullanılması, mikroorganizmaların kişiden kişiye ve çevreden hastaya bulaşmasını azaltır.

Özellikle hastanelerde sağlık çalışanlarının el hijyenine uyması, kateter ilişkili enfeksiyonlar ve diğer sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyonların önlenmesinde temel uygulamalardan biridir.

2. Yara bakımı

Kesik, yanık ve diğer cilt yaralarının temiz tutulması, uygun şekilde kapatılması ve enfeksiyon belirtileri açısından izlenmesi gerekir.

Kızarıklık, şişlik, ağrı, akıntı veya ateş gelişmesi durumunda tıbbi değerlendirme yapılmalıdır. Derin veya geniş yaralarda uygun yara bakımı ve gerektiğinde profesyonel müdahale önemlidir.

3. Kateter ve tıbbi cihazların doğru kullanımı

Damar içi kateterler ve diğer invaziv cihazlar yalnızca gerekli olduğunda kullanılmalı, uygun aseptik teknikle yerleştirilmeli ve bakımları belirlenmiş enfeksiyon kontrol protokollerine göre yapılmalıdır.

Gereksiz kateterlerin mümkün olan en kısa sürede çıkarılması enfeksiyon riskini azaltır. Kateter giriş yerinin düzenli değerlendirilmesi ve uygun pansuman uygulamaları da enfeksiyonların önlenmesine yardımcı olur.

4. Ağız ve diş sağlığı

Düzenli diş fırçalama, diş ipi kullanımı ve diş hekimi kontrolleri ağız içindeki enfeksiyon yükünü azaltmaya yardımcı olur.

Enfektif endokardit açısından yüksek risk taşıyan kişilerin dental işlem öncesinde hekimleriyle antibiyotik profilaksisi gereksinimini değerlendirmesi önemlidir. Profilaksi, her hastaya ve her dental işleme uygulanmaz; uygun kalp hastalığı ve işlem ölçütleri birlikte değerlendirilir (Wilson et al., 2021).

5. Aşılanma

Pnömokok, influenza ve diğer uygun aşılar, aşıyla önlenebilir enfeksiyonların ve bunlara bağlı ciddi komplikasyonların riskini azaltabilir.

Aşı gereksinimi yaşa, sağlık durumuna, bağışıklık sisteminin özelliklerine ve ulusal aşı önerilerine göre belirlenmelidir.

Aşılar bütün bakteriyemi nedenlerini önlemez; ancak belirli enfeksiyonların ve bunların ağır sonuçlarının önlenmesine katkıda bulunabilir.

6. Kronik hastalıkların kontrolü

Diyabet, kronik böbrek hastalığı ve diğer kronik hastalıkların düzenli takibi, enfeksiyon riskini artırabilen durumların erken fark edilmesine ve kontrol altına alınmasına yardımcı olur.

Özellikle diyabetli kişilerde kan şekeri kontrolü, cilt ve ayak bakımı ile enfeksiyon belirtilerinin erken değerlendirilmesi önemlidir.

7. Enfeksiyonların erken tedavisi

İdrar yolu, solunum sistemi, cilt ve karın içi enfeksiyonların uygun şekilde değerlendirilmesi ve tedavi edilmesi, enfeksiyonun kan dolaşımına yayılma riskini azaltabilir.

Antibiyotikler yalnızca uygun klinik endikasyonlarda ve sağlık profesyonellerinin önerdiği şekilde kullanılmalıdır. Gereksiz antibiyotik kullanımı direnç gelişimine neden olabilir ve gelecekteki enfeksiyonların tedavisini zorlaştırabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Aşağıdaki belirtiler bakteriyemi veya ciddi bir enfeksiyonun göstergesi olabilir:

Yüksek ateş veya açıklanamayan vücut sıcaklığı düşüklüğü
Şiddetli titreme
Hızlı solunum veya nefes darlığı
Kalp atım hızında belirgin artış
Şiddetli halsizlik ve genel durum bozukluğu
Bilinç bulanıklığı veya davranış değişikliği
Bayılma veya belirgin tansiyon düşüklüğü
İdrar miktarında belirgin azalma
Enfekte yara veya kateter bölgesinde hızla ilerleyen kızarıklık, şişlik ve ağrı

Özellikle bağışıklık sistemi baskılanmış, kanser tedavisi gören, organ nakli yapılmış, damar içi kateteri bulunan veya ileri yaşta olan kişilerde bu belirtiler dikkatle değerlendirilmelidir.

Bilinç değişikliği, nefes darlığı, bayılma, belirgin tansiyon düşüklüğü veya hızla kötüleşen genel durum varsa acil tıbbi yardım alınmalıdır. Sepsis şüphesinde tanı ve tedavinin gecikmesi yaşamı tehdit edebilir.

Bakteriyemi ile İlgili Önemli Kavramların Karşılaştırılması

Kavram	Tanım	Klinik önemi
Bakteriyemi	Canlı bakterilerin kan dolaşımında bulunması	Belirtisiz veya ciddi enfeksiyonla ilişkili olabilir
Geçici bakteriyemi	Bakterilerin kısa süreli olarak kana geçmesi	Çoğunlukla kendiliğinden temizlenir
Aralıklı bakteriyemi	Bakterilerin belirli aralıklarla kana geçmesi	Gizli veya derin enfeksiyon odağı düşündürebilir
Sürekli bakteriyemi	Bakterilerin kan dolaşımına devamlı veya uzun süreli geçmesi	Endokardit ve damar içi enfeksiyonlarda görülebilir
Primer bakteriyemi	Belirgin bir dış enfeksiyon odağı saptanmayan veya doğrudan kan dolaşımıyla ilişkili enfeksiyon	Kateter ve damar içi cihazlarla ilişkili olabilir
Sekonder bakteriyemi	Başka bir enfeksiyon odağından bakterilerin kana geçmesi	Altta yatan enfeksiyon kaynağının tedavisini gerektirir
Sepsis	Enfeksiyona karşı düzensiz konak yanıtının neden olduğu yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğu	Acil tedavi ve yakın izlem gerektirir
Septik şok	Sepsisin ağır dolaşım ve metabolizma bozukluklarıyla seyreden alt grubu	Yüksek ölüm riski taşır

Bakteriyemi, canlı bakterilerin kan dolaşımında bulunmasıdır. Geçici bakteriyemi çoğunlukla belirti vermeden ve ciddi bir soruna yol açmadan sonlanabilir. Bununla birlikte, bakterilerin kan dolaşımında kalıcı olması, tekrarlaması veya vücuttaki bir enfeksiyon odağından sürekli kana geçmesi ciddi enfeksiyonlara neden olabilir.

Bakteriyeminin değerlendirilmesinde kan kültürü temel tanı yöntemidir. Ancak kültür sonuçları kontaminasyon olasılığı, üreyen mikroorganizma, hastanın klinik durumu ve diğer laboratuvar bulgularıyla birlikte yorumlanmalıdır. Kan kültürünün uygun sayıda alınması, yeterli kan hacminin sağlanması ve örnek alma tekniğine dikkat edilmesi tanısal doğruluk açısından önemlidir.

Bakteriyemi ile sepsis birbirinden farklı kavramlardır. Sepsis tanısı bakterinin kanda gösterilmesine değil, enfeksiyonla ilişkili yaşamı tehdit eden organ işlev bozukluğuna dayanır. Bu ayrım, pozitif kan kültürü sonuçlarının doğru yorumlanması ve hastaların uygun şekilde tedavi edilmesi açısından önemlidir.

Tedavide uygun antibiyotik seçimi kadar enfeksiyon kaynağının belirlenmesi ve kontrol altına alınması da önemlidir. Erken tanı, uygun antimikrobiyal tedavi, gerektiğinde kaynak kontrolü ve organ işlevlerinin desteklenmesi ciddi komplikasyonların önlenmesinde temel unsurlardır.

Not: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; kişisel tanı veya tedavi önerisi yerine geçmez. Bakteriyemi veya sepsis şüphesinde tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.

Kaynaklar:

Centers for Disease Control and Prevention. (2026, March 31). Collect adult blood culture sets. https://www.cdc.gov/lab-quality/php/preventing-adult-blood-culture-contamination/collect.html
Delgado, V., Ajmone Marsan, N., de Waha, S., Bonaros, N., Brida, M., Burri, H., Caselli, S., Doenst, T., Ederhy, S., Erba, P. A., Foldager, D., Fosbøl, E. L., Frey, N., Habib, G., Joffre, J., Katus, H. A., Kuehl, M., Lancellotti, P., Leclercq, C., … Borger, M. A. (2023). 2023 ESC Guidelines for the management of endocarditis: Developed by the task force on the management of endocarditis of the European Society of Cardiology (ESC) endorsed by the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS) and the European Association of Nuclear Medicine (EANM). European Heart Journal, 44(39), 3948–4042. https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehad193
Prescott, H. C., Antonelli, M., Alhazzani, W., Møller, M. H., Alshamsi, F., Azevedo, L. C. P., Belley-Cote, E., De Waele, J., Derde, L., Dionne, J. C., Evans, L., Gershengorn, H. B., Hodgson, C. L., Honarmand, K., Kesecioglu, J., McIntyre, L., Mer, M., Nunnally, M. E., Oczkowski, S. J. W., … Coopersmith, C. M. (2026). Surviving Sepsis Campaign: International guidelines for management of sepsis and septic shock 2026. Critical Care Medicine, 54(4), 725–812. https://doi.org/10.1097/CCM.0000000000007075
Sautter, R. L., Parrott, J. S., Nachamkin, I., Diel, C., Tom, R. J., Bobenchik, A. M., Bradford, J. Y., Gilligan, P., Halstead, D. C., LaSala, P. R., Mochon, A. B., Mortensen, J. E., Boyce, L., & Baselski, V. (2024). American Society for Microbiology evidence-based laboratory medicine practice guidelines to reduce blood culture contamination rates: A systematic review and meta-analysis. Clinical Microbiology Reviews, 37(4), e00087-24. https://doi.org/10.1128/cmr.00087-24
Singer, M., Deutschman, C. S., Seymour, C. W., Shankar-Hari, M., Annane, D., Bauer, M., Bellomo, R., Bernard, G. R., Chiche, J.-D., Coopersmith, C. M., Hotchkiss, R. S., Levy, M. M., Marshall, J. C., Martin, G. S., Opal, S. M., Rubenfeld, G. D., van der Poll, T., Vincent, J.-L., & Angus, D. C. (2016). The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3). JAMA, 315(8), 801–810. https://doi.org/10.1001/jama.2016.0287
Smith, D. A., & Nehring, S. M. (2023). Bacteremia. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441979/
Timsit, J.-F., Ruppé, E., Barbier, F., Tabah, A., & Bassetti, M. (2020). Bloodstream infections in critically ill patients: An expert statement. Intensive Care Medicine, 46(2), 266–284. https://doi.org/10.1007/s00134-020-05950-6
Wilson, W. R., Gewitz, M., Lockhart, P. B., Bolger, A. F., DeSimone, D. C., Kazi, D. S., Couper, D. J., Beaton, A., Kilmartin, C., Miró, J. M., Sable, C., Jackson, M. A., & Baddour, L. M. (2021). Prevention of viridans group streptococcal infective endocarditis: A scientific statement from the American Heart Association. Circulation. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000969