Arteriyopati Nedir?

Arteriyopati, arterleri yani atardamarları etkileyen hastalık ve yapısal damar bozukluklarını ifade eden geniş bir tıbbi terimdir. “Arterio-” arterleri, “-pati” ise hastalık veya bozukluğu ifade eder. Bu nedenle arteriyopati tek bir hastalığın adı değildir; farklı nedenlerle ortaya çıkan çok sayıda arter hastalığını kapsayan genel bir kavramdır.

Arteriyopatilerin özellikleri, etkilenen damarın büyüklüğüne, hastalığın nedenine ve damar duvarında meydana gelen değişikliğe göre farklılık gösterir. Aterosklerotik plak oluşumu, damar duvarının iltihaplanması, anevrizmatik genişleme, travmatik hasar veya bazı kalıtsal damar bozuklukları farklı arteriyopati tablolarının temelini oluşturabilir.

Arteriyopatilerin başlıca nedenleri

Arteriyopatiler tek bir mekanizmaya bağlı değildir. Klinik açıdan önemli gruplardan biri aterosklerotik arter hastalıklarıdır. Aterosklerozda arter duvarında aterosklerotik plaklar gelişir; plak büyüdükçe damar lümeni daralabilir ve ilgili dokunun kan akımı azalabilir. Plağın yüzeyinin bozulması veya rüptürü ise trombüs oluşumuna ve akut damar tıkanıklığına yol açabilir.

Bir diğer grup inflamatuvar arter hastalıklarıdır. Vaskülitler içerisinde arterleri tutan çeşitli hastalıklar bulunur. Örneğin dev hücreli arterit ve Takayasu arteriti büyük damarları etkileyebilirken, bazı diğer vaskülitlerde orta veya küçük çaplı damarlar ön planda olabilir. Bu nedenle arteriyopati teriminin kapsamı, yalnızca aterosklerozla sınırlı değildir.

Arter duvarının yapısal bütünlüğünü etkileyen anevrizmalar da arter hastalıkları arasında yer alır. Anevrizmada damar duvarının belirli bir bölümünde kalıcı genişleme meydana gelir. Klinik önem, anevrizmanın bulunduğu damara, büyüklüğüne ve komplikasyon riskine göre değişir.

Bunların yanında travmaya bağlı damar hasarları, bazı doğuştan veya kalıtsal damar anomalileri ve damar tonusundaki bozukluklarla ilişkili tablolar da arteriyel hastalıklar kapsamında değerlendirilebilir.

Tıkayıcı arter hastalıkları

Arteriyopatilerin önemli bir bölümünü, damar lümeninde daralma veya tıkanmaya yol açan oklüzif arter hastalıkları oluşturur. Bu durumlarda kan akımının azalması, damarın beslediği dokuda iskemiye neden olabilir.

Alt ekstremiteleri etkileyen periferik arter hastalığı bunun önemli örneklerinden biridir. Özellikle efor sırasında artan oksijen gereksinimi karşılanamadığında bacak kaslarında ağrı veya rahatsızlık ortaya çıkabilir. İntermittan klodikasyon olarak adlandırılan bu tablo, yürümekle başlayan ve dinlenmeyle azalan bacak ağrısıyla karakterizedir. Hastalık ilerlediğinde istirahatte ağrı, iyileşmeyen yaralar ve ileri iskemi bulguları görülebilir.

Periferik arter hastalığı arteriyopatinin yalnızca bir türüdür. Koroner arter hastalığı, karotis ve diğer serebrovasküler arter hastalıkları ile aort ve diğer büyük damar hastalıkları da arteriyel dolaşımı etkileyen farklı klinik tablolardır.

Arteriyopati ile ateroskleroz arasındaki ilişki

Ateroskleroz, arteriyopatinin nedenlerinden ve en önemli biçimlerinden biridir; ancak arteriyopati ile ateroskleroz eş anlamlı değildir.

Aterosklerozda arter duvarının iç tabakasında lipid, bağ dokusu ve inflamatuvar hücrelerin yer aldığı aterosklerotik plaklar gelişir. Bu plaklar zaman içinde damar lümenini daraltarak kan akımını azaltabilir. Aterosklerozun etkilediği damar yatağına göre kalp, beyin, böbrekler veya ekstremiteler gibi farklı organlarda klinik sonuçlar ortaya çıkabilir.

 

Bu nedenle bir hastada “arteriyopati” ifadesinin kullanılması, hastalığın mutlaka aterosklerotik olduğu anlamına gelmez. Arteriyopati terimi, damar hastalığının daha geniş sınıfını tanımlar.

Arteriyopati belirtileri

Belirtiler, hangi arterlerin etkilendiğine ve kan akımının ne ölçüde bozulduğuna göre değişir. Bacak arterlerinde hastalık olduğunda eforla ortaya çıkan ağrı ve yürüme mesafesinde azalma görülebilir. Koroner arterlerin etkilenmesi göğüs ağrısı veya diğer miyokard iskemisi bulgularına, beyni besleyen arterlerin etkilenmesi ise geçici iskemik atak veya inme gibi nörolojik tablolara yol açabilir.

Aort ve diğer büyük arterlerdeki hastalıklarda ise anevrizma, diseksiyon veya organlara giden kan akımının bozulması gibi farklı klinik sonuçlar görülebilir. Bu nedenle “arteriyopati” için tek bir belirti listesi oluşturmak yerine, bulguların etkilenen damar yatağına göre değerlendirilmesi gerekir.

Arteriyopati nasıl değerlendirilir?

Değerlendirme, hastanın belirtileri ve risk faktörleri ile başlar. Fizik muayenede nabızların değerlendirilmesi, ekstremitelerin dolaşım bulguları ve gerektiğinde kan basıncı ölçümleri önemli bilgiler sağlayabilir.

Şüphelenilen damar yatağına göre Doppler ultrasonografi, bilgisayarlı tomografik anjiyografi (BT anjiyografi), manyetik rezonans anjiyografi (MR anjiyografi) veya kateter anjiyografi gibi yöntemlerden yararlanılabilir. Laboratuvar incelemeleri ise özellikle aterosklerotik risklerin veya inflamatuvar damar hastalıklarının değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

Tedavi, arteriyopatinin nedenine ve klinik önemine göre belirlenir. Aterosklerotik hastalıklarda kardiyovasküler risklerin azaltılması, uygun ilaç tedavileri ve gerektiğinde revaskülarizasyon yöntemleri gündeme gelebilir. İnflamatuvar damar hastalıklarında ise altta yatan immünolojik sürece yönelik tedavi gerekir. Anevrizma, akut arter tıkanıklığı veya kritik iskemi gibi durumlarda damar cerrahisi veya endovasküler girişimler gerekli olabilir.

Arteriyopati ve arterit arasındaki ilişki

Arterit, arter duvarındaki inflamasyonu ifade eden bir terimdir. Arteriyopati ise çok daha geniş bir kavramdır ve inflamatuvar hastalıkların yanı sıra aterosklerotik, anevrizmatik, travmatik ve diğer arter hastalıklarını da kapsayabilir.

Bu nedenle arterit, belirli arteriyopatilerin nedenini veya patolojik mekanizmasını tanımlayan bir kavram olarak düşünülebilir. Arteriyopati ise arterde ortaya çıkan hastalık veya bozukluğun genel adıdır.

Arteriyopati, arterleri etkileyen hastalık ve yapısal damar bozukluklarının genel adıdır. Ateroskleroz, periferik arter hastalığı, inflamatuvar arter hastalıkları, anevrizmalar ve çeşitli diğer arteriyel damar bozuklukları bu geniş kavram içerisinde yer alabilir.

Klinik tablo, tutulan damar yatağına göre değişir. Bu nedenle arteriyopati terimi tek başına hastalığın nedenini, yerini veya şiddetini göstermez; tanısal değerlendirmede hangi arterin etkilendiği, damar duvarındaki değişikliğin niteliği ve kan akımına etkisi birlikte ele alınır.