Askerliğe Engel Sağlık Sorunları Nelerdir? Muafiyet Sağlayabilen Hastalıklar ve Yasal Ölçütler

Askerliğe engel sağlık sorunları; kişinin askerlik hizmetini yerine getirmesine engel olabilecek hastalıkları, anatomik bozuklukları ve kalıcı işlev kayıplarını kapsar. Türkiye’de askerlik sağlık değerlendirmesinin temelini 7179 sayılı Askeralma Kanunu ile Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği oluşturur. Yönetmeliğin EK-C bölümündeki Hastalıklar Listesi, hastalıkların askerlik bakımından nasıl sınıflandırılacağını belirler. [1, 2]

Bir hastalığın adının raporda yazması, tek başına askerlikten muafiyet anlamına gelmez. Yönetmelikte hastalığın türü, derecesi, komplikasyonları, kalıcı işlev kaybı ve tedavi durumu dikkate alınır. Bununla birlikte, bazı hastalıklar ve belirli ağırlık düzeyleri yönetmelikte açıkça askerlik bakımından elverişsizliğe dayanak oluşturabilecek şekilde sınıflandırılmıştır.

1. Askerliğe engel sağlık sorunları hangi yasal düzenlemeye göre belirlenir?

7179 sayılı Askeralma Kanunu

Kanun’un 15. maddesi, yükümlülerin sağlık muayenelerinin ilgili mevzuata göre yapılmasını düzenler. İlk muayene öncelikle kayıtlı aile hekimi tarafından gerçekleştirilir. Karar verilemeyen veya ileri tetkik gereken kişiler yetkili sağlık kuruluşuna sevk edilir.

Kanun’un 16. maddesi kapsamında, askerlik yoklaması sonucunda sağlık durumu askerlik hizmetine elverişli bulunmayan yükümlüler askere alınmaz. [1]

Sağlık Yeteneği Yönetmeliği ve EK-C Hastalıklar Listesi

Yönetmeliğin 5. maddesi ile EK-C Hastalıklar Listesi uyarınca sağlık durumları genel olarak şu şekilde sınıflandırılır:

• A dilimi: Askerliğe elverişli kabul edilen hastalık veya arızalar.
• B ve D dilimleri: Yükümlüler bakımından “Askerliğe Elverişli Değildir” kararına dayanak olabilen hastalık veya arızalar.
• C dilimi: Tedavi ve iyileşme dönemindeki durumlar; yoklama aşamasında ertesi yıla bırakma, sevk aşamasında sevk geciktirmesi kararı verilebilir.

Hastalığın hangi dilimde yer aldığı, EK-C’deki ilgili madde ve fıkra üzerinden belirlenmelidir. [2, 3]

2. Askerliğe engel olabilen hastalıklar: Tanı ve durumlara göre liste

Aşağıdaki listede, yönetmelikte yer alan hastalık ve durumlara somut örnekler verilmiştir. Bunlar tüm hastalık maddelerinin eksiksiz dökümü değildir; karar için ilgili tanının EK-C’deki güncel karşılığı esas alınmalıdır.

A. Sinir sistemi hastalıkları

Yönetmelikte açıkça yer alan örnekler:

• Epilepsi tanısı konulmuş ve resmî sağlık kayıtlarıyla belgelenmiş nöbet hastalıkları.
• Nöroloji uzmanının değerlendirmesiyle epileptik olduğu belirlenen nöbetler.
• İlaca dirençli epileptik nöbetler.
• İleri derecede sinir sistemi işlev bozuklukları.
• Nörolojik bulgu ve işlev kaybına neden olan bazı kafa travması sekelleri.

Yasal ayrım: EK-C’nin 12. maddesinde, takip ve tedavisi belgelenmiş epilepsi olguları B diliminde; ilaca dirençli epileptik nöbetler D diliminde düzenlenmiştir. Dolayısıyla epilepsi tanısının türü, belgelenmesi ve tedaviye yanıtı önemlidir. [2, EK-C m. 12–14]

B. Ruh sağlığı ve psikiyatrik hastalıklar

Yönetmelikte belirli psikiyatrik hastalıklar ve bunların seyir özellikleri ayrıca sınıflandırılmıştır. Örnekler:

• Psikotik bozukluklar.
• Bipolar bozukluk.
• Tekrarlayan veya kronik nitelik kazanmış psikotik bozukluklar.
• Birden fazla dönem hâlinde tekrarlayan bipolar bozukluklar.
• Psikotik ataklarla seyreden ağır kişilik bozuklukları.

Yasal ayrım: EK-C’nin 15. maddesinde tek atak hâlinde geçirilmiş ve tam remisyonda bulunan, işlevselliği etkilenmemiş bazı psikotik veya bipolar bozukluklar B diliminde; tekrarlayan veya kronik nitelik kazanmış bazı biçimler D diliminde yer alır. Tanı ve hastalığın seyri resmî sağlık kayıtlarıyla değerlendirilir. [2, EK-C m. 15]

Bu nedenle yalnızca psikiyatrik ilaç kullanmak, psikiyatriye başvurmuş olmak veya geçmişte bir tanı almış olmak otomatik olarak muafiyet anlamına gelmez.

C. Diyabet ve endokrin hastalıkları

Yönetmelikte diyabet türleri ve komplikasyonları açıkça ayrılmıştır:

• Tip 1 diyabet: EK-C’nin 40. maddesinin D diliminde düzenlenmiştir.
• Komplikasyonsuz tip 2 diyabet: Kontrol altında tutulabilen biçimi B diliminde yer alır.
• Komplikasyon gelişmiş tip 1 veya tip 2 diyabet: D diliminde düzenlenmiştir.
• Kontrol edilemeyen ve önemli şikâyetlere neden olan bazı hipoglisemik sendromlar: D diliminde yer alır.
• Bazı ağır endokrin hastalıkları: Kalıcı işlev bozukluğuna ve ciddi sağlık etkilerine göre değerlendirilir.

Yasal ayrım: Tip 1 diyabet, komplikasyonsuz tip 2 diyabet ve komplikasyonlu diyabet aynı sınıfta değerlendirilmez. İlgili tanı ve komplikasyonların EK-C’nin 40. maddesine göre incelenmesi gerekir. [2, EK-C m. 40–41]

D. Omurga hastalıkları ve skolyoz

Omurga hastalıklarında tanının yanı sıra radyolojik ölçümler ve işlev kaybı önemlidir. Yönetmelikte açıkça belirtilen örnekler şunlardır:

• Kifoz ve lordoz deformiteleri.
• Hareket, his veya omurga stabilitesini bozan bazı omurga hastalıkları.
• Omurga hareketlerini yüzde 25’ten fazla kısıtlayan ve sürekli ağrı veya stabilite bozukluğu yapan bazı hastalıklar.
• Belirli omurga ameliyatları ve bunların sonuçları.

Yasal ayrım: EK-C’nin 63. maddesinde, ayakta çekilen omurga radyografilerindeki Cobb açısına göre skolyoz ve diğer omurga deformiteleri sınıflandırılır. Örneğin, yönetmelikte B dilimi kapsamında torakal skolyoz için 26–45 derece, lomber skolyoz için 21–50 derece aralıkları belirtilmiştir. Diğer deformitelerde farklı ölçütler bulunur. [2, EK-C m. 63]

Bu nedenle “skolyoz varsa askerlikten muaf olunur” şeklinde genel bir ifade doğru değildir. Ölçümün hangi omurga bölgesinde yapıldığı ve ilgili fıkranın koşulları dikkate alınmalıdır.

E. Göz hastalıkları ve görme bozuklukları

Yönetmelikte göz hastalıkları ve kırma kusurları ayrı maddelerle değerlendirilir. İncelenen durumlar arasında şunlar bulunur:

• İleri derecede görme kaybı.
• Kornea, lens ve gözün diğer yapılarındaki belirli hastalıklar ve kalıcı bozukluklar.
• Görme keskinliğini belirgin ölçüde azaltan bazı ameliyat sonrası durumlar.

Yasal ayrım: EK-C’nin 1. ve 7. maddeleri görme keskinliği, miyopi, hipermetropi ve astigmatizmanın derecesine ilişkin ölçütler içerir. Bazı kırma kusurları A diliminde değerlendirilirken, daha ileri bozukluklar ve belirli işlev kayıpları farklı dilimlerde yer alabilir. [2, EK-C m. 1 ve 7]

Bu nedenle gözlük kullanmak, miyop olmak veya astigmat tanısı almak tek başına askerlikten muafiyet sağlamaz. Kesin sonuç, ölçüm değerlerinin ilgili maddeyle karşılaştırılmasıyla belirlenir.

F. İşitme ve kulak hastalıkları

Askerlik sağlık değerlendirmesinde şu durumlar incelenebilir:

• Belirli düzeylerin üzerindeki işitme kayıpları.
• Her iki kulakta belirli frekanslarda nörosensoriyel işitme kaybı.
• Tedaviyle düzeltilemeyen bazı kulak yolu darlıkları.
• İç kulak ve orta kulak hastalıklarının belirli biçimleri.
• İşitme işlevini etkileyen kalıcı kulak bozuklukları.

Yasal ayrım: EK-C’nin 19. ve 20. maddeleri işitme eşikleri ve kulak hastalıkları için ayrı ölçütler içerir. Karar, odyometri sonuçları ve ilgili maddedeki sınırlar dikkate alınarak verilir. [2, EK-C m. 19–20]

G. Solunum sistemi hastalıkları

Yönetmelikte solunum sistemi hastalıkları, hastalığın türü ve işlevsel etkilerine göre sınıflandırılır. Değerlendirmeye girebilecek örnekler şunlardır:

• Astım ve diğer hava yolu hastalıklarının belirli biçimleri.
• Kronik solunum fonksiyon bozuklukları.
• Akciğer işlevlerini belirgin ölçüde etkileyen bazı hastalıklar.
• Tedaviyle düzeltilemeyen veya kalıcı işlev kaybı bırakan bazı solunum sistemi bozuklukları.

Yasal ayrım: Astım tanısı tek başına kesin muafiyet anlamına gelmez. EK-C’nin 47. maddesindeki hava yolu hastalıkları sınıflandırması ve kişinin klinik durumu esas alınır. [2, EK-C m. 47]

H. Kalp ve dolaşım sistemi hastalıkları

Kalp ve damar hastalıkları, yönetmelikteki ilgili maddelere göre değerlendirilir. Bu kapsamda:

• Bazı doğumsal kalp hastalıkları.
• Belirli kalp kapak hastalıkları.
• Önemli ritim ve ileti bozuklukları.
• Kalp işlevlerini ciddi biçimde etkileyen hastalıklar.
• Dolaşım sisteminde belirgin işlev bozukluğu oluşturan bazı hastalıklar.

Bu tanıların her biri otomatik olarak muafiyet sağlamaz. Hastalığın derecesi, kalp fonksiyonları ve EK-C’deki ilgili maddenin koşulları birlikte incelenmelidir. [2]

I. Böbrek ve idrar yolları hastalıkları

Askerlik değerlendirmesinde özellikle böbrek işlevlerini ve idrar yollarının işlevini etkileyen hastalıklar dikkate alınır. Örnekler:

• Kronik böbrek yetmezliğinin belirli biçimleri.
• Böbrek işlevlerini kalıcı olarak bozan hastalıklar.
• Bazı doğumsal böbrek veya idrar yolu bozuklukları.
• Belirgin işlev kaybına yol açan bazı ürolojik hastalıklar.

Böbrek taşı tanısı veya geçirilmiş bir idrar yolu hastalığı tek başına muafiyet anlamına gelmez. Hastalığın kalıcı etkileri ve yönetmelikteki ilgili madde önemlidir. [2]

J. Kanser ve diğer kötü huylu tümörler

Yönetmelikte kötü huylu tümörler, yerleşim yerine ve hastalığın özelliklerine göre farklı maddelerde düzenlenmiştir. Bazı kötü huylu tümörler ve bunların belirli sonuçları D diliminde yer alır.

Değerlendirmede kanserin türü, bulunduğu organ, tedavi durumu, hastalığın seyri ve kalıcı işlev kayıpları dikkate alınır. Kanser öyküsü olan herkesin durumu aynı kabul edilmez; ilgili tümörün yönetmelikteki maddesi incelenmelidir. [2]

K. Sindirim sistemi ve karaciğer hastalıkları

Bu grupta yönetmelikte belirli biçimleri yer alan hastalıklar şunları kapsayabilir:

• İleri derecede karaciğer hastalıkları.
• Bazı kronik bağırsak hastalıkları ve ağır emilim bozuklukları.
• Sindirim sistemi organlarının belirli kötü huylu tümörleri.
• Organ işlevlerini ciddi ölçüde bozan bazı hastalıklar.
• Belirli organ nakilleri ve kalıcı sonuçları.

Hastalığın adı tek başına yeterli değildir. İlgili maddenin tanı, ağırlık ve işlev kaybı ölçütleri esas alınır. [2]

L. Kas, eklem ve uzuv hastalıkları

Bu grupta askerlik değerlendirmesini etkileyebilecek durumlar arasında şunlar bulunur:

• Uzuv kaybı.
• Eklem hareketlerini belirgin biçimde kısıtlayan hastalıklar.
• Kas gücünü veya hareket kabiliyetini ciddi ölçüde bozan hastalıklar.
• Omurga ve diğer eklemlerde kalıcı işlev bozuklukları.
• Bazı ağır doğumsal veya sonradan gelişen iskelet sistemi bozuklukları.

Burada belirleyici olan yalnızca tanı değil, ilgili yönetmelik maddesinde belirtilen anatomik ve işlevsel ölçütlerdir. [2]

3. Hangi hastalıklarda “Askerliğe Elverişli Değildir” kararı verilir?

Yönetmelik, hastalıkların ağırlık derecelerini A, B, C ve D dilimleriyle sınıflandırır. Yükümlüler bakımından B ve D dilimlerine giren hastalıklar “Askerliğe Elverişli Değildir” kararına dayanak olabilir. C dilimi ise tedavi ve iyileşme sürecindeki durumlarla ilgilidir. [2, 3]

Bu çerçevede yönetmelikte açıkça yer alan örnekler arasında şunlar bulunur:

• İlaca dirençli epileptik nöbetler.
• Tekrarlayan veya kronik nitelik kazanmış bazı psikotik bozukluklar.
• Birden fazla dönem hâlinde tekrarlayan bazı bipolar bozukluklar.
• Tip 1 diyabet.
• Komplikasyon gelişmiş tip 1 veya tip 2 diyabet.
• Yönetmelikteki ölçütleri karşılayan belirli skolyoz ve diğer omurga deformiteleri.
• İlgili göz ve işitme maddelerindeki ölçütleri karşılayan ileri bozukluklar.
• EK-C’de B veya D diliminde tanımlanmış diğer hastalık ve arızalar.

Önemli: Bu örnekler, her tanı veya her hastalık derecesi için aynı kararın verileceği anlamına gelmez. Sağlık kurulunun ilgili madde ve fıkrayı doğru uygulaması gerekir. “Askerliğe Elverişli Değildir” kararlı rapor, MSB onayından sonra kesinleşir. [2, 3]

4. Hangi durumlarda muafiyet yerine erteleme kararı verilir?

Bir hastalık geçici nitelikteyse, tedavi veya iyileşme sürecindeyse ya da kısa süre içinde değişme ihtimali bulunuyorsa kalıcı muafiyet yerine geçici karar verilebilir.

• Ertesi Yıla Bırakma: Yoklama aşamasında geçici sağlık sorunu bulunan yükümlüler için verilebilir.
• Sevk Geciktirmesi: Sevk aşamasında geçici sağlık sorunu bulunan yükümlüler için verilebilir.

Bu kararlar, 7179 sayılı Askeralma Kanunu ve Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’nin ilgili hükümleri kapsamında uygulanır. [1, 2]

5. Engelli raporu askerlikten muafiyet için yeterli midir?

Hayır. Engelli sağlık kurulu raporunda yer alan engellilik oranı, tek başına askerlikten muafiyet kararı değildir. Genel engellilik değerlendirmesi ile askerlik hizmetine elverişlilik değerlendirmesi farklı amaçlara ve ölçütlere dayanır.

Engelli raporundaki tanı, işlev kaybı ve diğer tıbbi bulgular, askerlik mevzuatına göre değerlendirilir. Kişi hakkında verilecek karar, yetkili sağlık makamlarının ilgili Hastalıklar Listesi’ni uygulaması sonucunda belirlenir. [1, 2]

6. Askerlik muayenesinde sağlık sorunu nasıl belgelenmelidir?

Yükümlünün bilinen sağlık sorunlarını muayene sırasında bildirmesi ve elindeki tıbbi belgeleri sunması gerekir. Özellikle şu belgeler değerlendirmeye yardımcı olabilir:

• Uzman hekim raporları.
• Sağlık kurulu raporları.
• Hastalığa özgü laboratuvar ve görüntüleme sonuçları.
• Ameliyat ve tedavi kayıtları.
• Sürekli kullanılan ilaçları ve hastalığın seyrini gösteren tıbbi belgeler.

Aile hekimi veya ilk muayeneyi yapan hekim karar veremezse kişi, yetkili sağlık kurulu raporu vermeye yetkili sağlık kuruluşuna sevk edilir. Aile hekimi “Askerliğe Elverişli Değildir” kararlı sağlık kurulu raporu düzenleyemez. [1, 3]

Askerliğe engel olabilen başlıca sağlık sorunları arasında epilepsi, belirli psikiyatrik bozukluklar, tip 1 diyabet, komplikasyonlu diyabet, belirli omurga deformiteleri, ileri göz ve işitme bozuklukları ile bazı kalp, solunum, böbrek, kanser ve kas-iskelet sistemi hastalıkları bulunur.

Ancak kesin karar, yalnızca hastalık adına bakılarak verilemez. Hastalığın EK-C Hastalıklar Listesi’ndeki ilgili madde ve fıkraya uyup uymadığı belirlenmelidir. B ve D dilimindeki hastalıklar askerlikten muafiyet kararına dayanak olabilir; C dilimindeki geçici durumlarda ise erteleme veya sevk geciktirmesi uygulanabilir. Kesinleşmiş “Askerliğe Elverişli Değildir” kararı, ilgili onay sürecinin tamamlanmasıyla geçerlilik kazanır.

Kaynaklar:

1. Türkiye Cumhuriyeti. (2019). 7179 sayılı Askeralma Kanunu, özellikle m. 15–17. Mevzuat ve resmî açıklamalar için MSB Askeralma.
2. Türkiye Cumhuriyeti. (2016, değişiklikleriyle birlikte). Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliği. Resmî Gazete, 11 Kasım 2016, Sayı 29885. Özellikle m. 4–5 ve EK-C Hastalıklar Listesi. Yönetmelik metni.
3. C. Millî Savunma Bakanlığı. (t.y.). Sıkça Sorulan Sorular. MSB resmî sayfası.
4. Türkiye Cumhuriyeti. (2024). Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmî Gazete, 10 Ekim 2024, Sayı 32688.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Hastalıkların askerlik bakımından kesin sınıflandırılması, yönetmeliğin yürürlükteki metni ve yetkili sağlık kurulunun değerlendirmesi esas alınarak yapılmalıdır.