Zeka Geriliğinde (İntellektüel Gelişim Bozukluğu) Malulen Emeklilik: SGK Başvuruları Hangi Kriterlere Göre Değerlendirir?
Zeka geriliği (güncel adıyla İntellektüel Gelişim Bozukluğu), bilişsel işlevlerde ve uyumsal davranışlarda çocukluk döneminde başlayan kalıcı yetersizlikle karakterize nörogelişimsel bir durumdur. Ancak bu tanının bulunması tek başına malullük aylığı bağlanacağı anlamına gelmez.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 25. maddesi uyarınca malullük değerlendirmesi, sigortalının çalışma gücü kaybının yürürlükte bulunan mevzuatta belirlenen ölçütleri karşılayıp karşılamadığı esas alınarak yapılır. Zeka geriliğine ilişkin değerlendirme ölçütleri ise Maluliyet ve Çalışma Gücü Kaybı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği’nin EK-1 Psikiyatrik Hastalıklar bölümünde düzenlenmiştir.
Yönetmelik değerlendirmeyi yalnızca IQ puanına göre yapmamaktadır. IQ düzeyine ek olarak kişinin öz bakım becerileri, bağımsız yaşam kapasitesi, sosyal işlevselliği, davranış özellikleri ve gerektiğinde fiziksel fonksiyon kayıpları da birlikte değerlendirilmektedir.
SGK Zeka Geriliğini Nasıl Değerlendiriyor?
EK-1 Psikiyatrik Hastalıklar bölümünde zeka geriliği için ağır, orta ve hafif düzey çalışma gücü kaybı kriterleri düzenlenmiştir.
Değerlendirme yapılırken;
- IQ düzeyi,
- öz bakım becerileri,
- bağımsız yaşayabilme kapasitesi,
- kavramsal, pratik ve sosyal işlevsellik,
- davranış bozuklukları,
- iletişim bozukluğu,
- efektif ambulasyon,
- üst ekstremite ve kendine bakım fonksiyonları
birlikte dikkate alınmaktadır.
Ağır Düzey Çalışma Gücü Kaybına İlişkin Değerlendirme
Yönetmeliğe göre aşağıdaki kriterlerden en az birinin bulunması halinde ağır düzey çalışma gücü kaybı kabul edilmektedir:
- IQ 50 ve altında olması ve öz bakımını kendi başına yapamaması (beslenme, tuvalet, banyo vb.) veya tek başına sokağa çıkamaması ya da evde tek başına kalamaması,
- Zarar vericilik veya duygusal instabilite gibi anormal davranış şekillerinin bulunması,
- Konuşma, işitme veya görme kusuruna bağlı belirgin iletişim bozukluğu bulunması,
- Ağır düzey efektif ambulasyonun veya ağır düzey üst ekstremite ve kendine bakım aktivitelerinin sağlanamaması.
Bu bent neyi ifade ediyor?
Yönetmelik ağır düzey değerlendirmeyi yalnızca IQ puanına göre yapmamaktadır. Kişinin bağımsız yaşam becerileri, davranış özellikleri, iletişim kapasitesi ve fiziksel fonksiyonları da değerlendirme kapsamında dikkate alınmaktadır.
Orta Düzey Çalışma Gücü Kaybına İlişkin Değerlendirme
Yönetmeliğe göre aşağıdaki kriterlerden en az birinin bulunması halinde orta düzey çalışma gücü kaybı kabul edilmektedir:
- IQ düzeyinin 51-69 arasında olması ve işlevselliğin kavramsal, pratik ve sosyal alanlarında ileri düzey kayba neden olduğunun gösterilmiş olması,
- Orta düzey efektif ambulasyonun veya orta düzey üst ekstremite ve kendine bakım aktivitelerinin sağlanamaması.
Bu bent neyi ifade ediyor?
Orta düzey değerlendirmede yalnızca IQ puanı yeterli değildir. Yönetmelik ayrıca kişinin günlük yaşam işlevselliğinde kavramsal, pratik ve sosyal alanlarda ileri düzey kaybın objektif olarak gösterilmesini aramaktadır.
Hafif Düzey Çalışma Gücü Kaybına İlişkin Değerlendirme
Yönetmeliğe göre;
- Hafif düzey efektif ambulasyonun, veya
- Hafif düzey üst ekstremite ve kendine bakım aktivitelerinin sağlanamaması
hafif düzey çalışma gücü kaybı kapsamında değerlendirilmektedir.
Bu bent neyi ifade ediyor?
Hafif düzey değerlendirmede esas alınan ölçüt, fiziksel fonksiyon kaybının günlük yaşam üzerindeki etkisidir.
Zeka Geriliği Tanısı Tek Başına Malulen Emeklilik Sağlar mı?
Hayır.Zeka geriliği tanısı bulunması veya yalnızca IQ değerinin belirli bir aralıkta olması tek başına malulen emeklilik için yeterli değildir.Yönetmelik; IQ düzeyi ile birlikte öz bakım becerilerini, bağımsız yaşam kapasitesini, kavramsal-pratik-sosyal işlevselliği, davranış özelliklerini, iletişim becerilerini ve gerektiğinde fiziksel fonksiyon kayıplarını birlikte değerlendirmektedir. Nihai karar sağlık kurulu raporunda yer alan objektif bulgular esas alınarak verilir.
Zeka geriliğinde malullük değerlendirmesi yalnızca IQ puanına göre yapılmaz. SGK değerlendirmesinde bilişsel düzey ile birlikte kişinin günlük yaşamını bağımsız sürdürebilme kapasitesi, öz bakım becerileri, davranış özellikleri, sosyal işlevselliği, iletişim yeteneği ve gerektiğinde fiziksel fonksiyonları birlikte dikkate alınmaktadır.
Maluliyet ve Çalışma Gücü Kaybı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği’nin EK-1 Psikiyatrik Hastalıklar bölümünde zeka geriliği için ağır, orta ve hafif düzey çalışma gücü kaybına ilişkin kriterler ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Nihai değerlendirme ise sağlık kurulu raporunda yer alan objektif tıbbi bulgular ve yürürlükteki mevzuat hükümleri esas alınarak yapılır.
Önemli Mevzuat Uyarısı
Bu yazı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Maluliyet ve Çalışma Gücü Kaybı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği’nin EK-1 Psikiyatrik Hastalıklar bölümünde yer alan hükümler esas alınarak hazırlanmıştır. Yazıda yer verilen açıklamalar, ilgili mevzuatta düzenlenen değerlendirme ölçütlerinin daha anlaşılır şekilde açıklanması amacıyla hazırlanmıştır.
Malullük değerlendirme kriterleri ve ilgili mevzuat zaman içerisinde değiştirilebilir. Bu nedenle malulen emeklilik başvurusu yapılmadan önce yürürlükte bulunan güncel mevzuatın incelenmesi ve gerektiğinde SGK’dan veya konusunda uzman hukukçu ile sosyal güvenlik uzmanlarından görüş alınması önemlidir.
Her malulen emeklilik başvurusu, kişinin sağlık kurulu raporunda yer alan objektif tıbbi bulgular, çalışma gücü kaybı ve 5510 sayılı Kanun’da öngörülen diğer yasal şartlar birlikte değerlendirilerek sonuçlandırılır. Bu nedenle aynı tanıya sahip kişiler için farklı değerlendirme sonuçları ortaya çıkabilir.